आध्यानाय प्रयोजनाभावात्
ādhyānāya prayojanābhāvāt
[Птицеобраз дан] ДЛЯ СОЗЕРЦАНИЯ: иной цели нет — [пятерица Нараяна-Санкаршана… уподоблена телу для лёгкости ума].
ननु आनन्द-मयस्य ब्रह्मणः पक्षि-भावेन रूपकं किम्-अर्थम् ? अन्यत्र हि—आत्मानं रथिनं विद्धि [क.उ. 1.3.3] इत्य् आदिभिर् उपासकस्य तच्-छरीरादेश् च रथि-रथादि-भावेन रूपकम् उपास्त्य्-उपकरण-शरीरेन्द्रियादि-वशीकारार्थं दृष्टम् । न चात्र तादृशं किञ्चित् फलं दृश्यते । न हि फलम् अनुद्दिश्य तथात्वेन रूपके वेदस्य प्रवृत्तिर् युक्ता वक्तुम् इत्य् आशङ्क्य तस्य फलम् आह—
आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥
प्रयोजनस्यान्यस्याभावाद् आध्यानायैव रूपकोपदेशः कृतः । आध्यानं सम्यग् अनुचिन्तनम् । अयम् अर्थः—ब्रह्मविद् आप्नोति परं [तै.उ. 2.1] इत्य् उपक्रान्तम् एकं ब्रह्म स्वयं-रूपत्वेन विलासत्वादिना च द्वेधावतिष्ठते । तच् च स्वयं-भगवान् नारायण-वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्नानिरुद्ध-संज्ञं स्वरूपतो गुणतो नामादितश् च विभु-चित्-सुखात्मकं स्थूल-धियाम् आदौ दुर्विभाव्यम् अतस् तद् एकम् आनन्द-मयं ब्रह्म प्रिय-मोदादि-रूपेण विभज्य शिरः-पक्षादि-भावेन रूपयित्वोपदिश्यते, तेषां सुबोधत्वाय । इत्थं च तस्य बुद्ध्य्-आरोहणे सति वेदन-शब्दोदितं ध्यानं सम्यग् भवति । यथा ह्य् अन्नयमयस्य पुरुषस्यास्य देहस्य शिरः पक्षादि-रूपकेण बुद्धावरोहणं, तस्येदम् एव शिरः इत्य् आदिना । यथा च प्राण-मय-मनोमय-विज्ञान-मयानां तथा-रूपकेण तत् क्रियते, तस्य प्राण एव शिरः इत्य् आदिभिः ।
तथैवैतेभ्योऽर्थान्तर-भूतस्यानन्द-मयस्य च पुरुषस्य तेन तत्, तस्य प्रियम् एव शिरः इत्य् आदिना । तथा च पञ्चावयव-विशुद्ध-ब्रह्मोपलक्षणार्थत्वात् तेषां सर्वत्रोपसंहारो नेति सुष्ठूपपादितम् । न चैवम् एव ब्रह्म पञ्चावयवम् इत्य् अमूलम् । एकोऽपि सन् बहुधा योऽवभाति [गो.ता.उ. 1.19] इति, एकं सन्तं बहुधा दृश्यमानं इति, स शिरः स दक्षिणः पक्षः स उत्तरः पक्षः स आत्मा स पुच्छः इति च श्रुत्य्-अन्तरात् ।
शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणः सव्य एव च ।
प्रद्युम्नश् चानिरुद्धश् च सन्देहो वासुदेवकः ।
नारायणोऽथ सन्देहो वासुदेवः शिरोऽपि वा ।
पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्तः एव एव तु पञ्चधा ॥
अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः ।
ऐश्वर्यान् न विरोधश् च चिन्त्यस् तस्मिन् जनार्दने ।
अतर्क्ये हि कुतस् तर्कस् त्व् अप्रमेये कुतः प्रमा ॥ इति ॥15॥
र्प्द् : 8.17.5, 10.2.35-37, 10.14.19, 10.40.4, 10.40.10.
nanu ānanda-mayasya brahmaṇaḥ pakṣi-bhāvena rūpakaṁ kim-artham ? anyatra hi—ātmānaṁ rathinaṁ viddhi [ka.u. 1.3.3] ity ādibhir upāsakasya tac-charīrādeś ca rathi-rathādi-bhāvena rūpakam upāsty-upakaraṇa-śarīrendriyādi-vaśīkārārthaṁ dṛṣṭam | na cātra tādṛśaṁ kiñcit phalaṁ dṛśyate | na hi phalam anuddiśya tathātvena rūpake vedasya pravṛttir yuktā vaktum ity āśaṅkya tasya phalam āha—
ādhyānāya prayojanābhāvāt ||
prayojanasyānyasyābhāvād ādhyānāyaiva rūpakopadeśaḥ kṛtaḥ | ādhyānaṁ samyag anucintanam | ayam arthaḥ—brahmavid āpnoti paraṁ [tai.u. 2.1] ity upakrāntam ekaṁ brahma svayaṁ-rūpatvena vilāsatvādinā ca dvedhāvatiṣṭhate | tac ca svayaṁ-bhagavān nārāyaṇa-vāsudeva-saṅkarṣaṇa-pradyumnāniruddha-saṁjñaṁ svarūpato guṇato nāmāditaś ca vibhu-cit-sukhātmakaṁ sthūla-dhiyām ādau durvibhāvyam atas tad ekam ānanda-mayaṁ brahma priya-modādi-rūpeṇa vibhajya śiraḥ-pakṣādi-bhāvena rūpayitvopadiśyate, teṣāṁ subodhatvāya | itthaṁ ca tasya buddhy-ārohaṇe sati vedana-śabdoditaṁ dhyānaṁ samyag bhavati | yathā hy annayamayasya puruṣasyāsya dehasya śiraḥ pakṣādi-rūpakeṇa buddhāvarohaṇaṁ, tasyedam eva śiraḥ ity ādinā | yathā ca prāṇa-maya-manomaya-vijñāna-mayānāṁ tathā-rūpakeṇa tat kriyate, tasya prāṇa eva śiraḥ ity ādibhiḥ |
tathaivaitebhyo'rthāntara-bhūtasyānanda-mayasya ca puruṣasya tena tat, tasya priyam eva śiraḥ ity ādinā | tathā ca pañcāvayava-viśuddha-brahmopalakṣaṇārthatvāt teṣāṁ sarvatropasaṁhāro neti suṣṭhūpapāditam | na caivam eva brahma pañcāvayavam ity amūlam | eko'pi san bahudhā yo'vabhāti [go.tā.u. 1.19] iti, ekaṁ santaṁ bahudhā dṛśyamānaṁ iti, sa śiraḥ sa dakṣiṇaḥ pakṣaḥ sa uttaraḥ pakṣaḥ sa ātmā sa pucchaḥ iti ca śruty-antarāt |
śiro nārāyaṇaḥ pakṣo dakṣiṇaḥ savya eva ca |
pradyumnaś cāniruddhaś ca sandeho vāsudevakaḥ |
nārāyaṇo'tha sandeho vāsudevaḥ śiro'pi vā |
pucchaṁ saṅkarṣaṇaḥ proktaḥ eva eva tu pañcadhā ||
aṅgāṅgitvena bhagavān krīḍate puruṣottamaḥ |
aiśvaryān na virodhaś ca cintyas tasmin janārdane |
atarkye hi kutas tarkas tv aprameye kutaḥ pramā || iti ||15||
rpd : 8.17.5, 10.2.35-37, 10.14.19, 10.40.4, 10.40.10.
16f62122aef5 · 发布于 2026年7月27日 05:22:51 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Но зачем Брахману уподобление птице (притча о колеснице — для обуздания орудий, а тут какой плод)? Называет плод:
«Для со-зерцания: по отсутствию иной цели».
Уподобление преподано для АДХЬЯНЫ — правильного про-думывания. Единый Брахман стоит двояко: Сам Образ — и виласы: Сам Бхагаван, именуемый НАРАЯНА, ВАСУДЕВА, САНКАРШАНА, ПРАДЬЮМНА, АНИРУДДХА, — вездесуще-духовно-блаженный, грубым умам вначале трудномыслимый; потому он, разделён на «милое-отраду» и уподоблен главе и крыльям, преподаётся ради ЛЁГКОГО постижения: взойдя так на разум, ладным станет созерцание. И «пятичленность» не безосновна: «Он — глава, Он — правое крыло… Он — хвост»; «глава — Нараяна, крылья — Прадьюмна и Анируддха, туловище — Васудева, хвост — Санкаршана: членами и Целым ИГРАЕТ Пурушоттама; по владычеству не мысли противоречия: в недоводимом — откуда довод? в неизмеримом — откуда мера?»