सर्व-वेदान्त-प्रत्ययं चोदनाद्य्-अविशेषात्
sarva-vedānta-pratyayaṁ codanādy-aviśeṣāt
[Знание Брахмана —] удостоверяемо ВСЕМИ ведантами: предписание и прочее не разнятся.
तृतीयोऽध्यायः तृतीयः पादः
परया निरस्य मायां गुण-कर्मादीनि यो भजति नित्यम् ।
देवश् चैतन्य-तनुर् मनसि ममासौ परिस्फुरतु कृष्णः ॥
भगवद्-गुणोपासनास्मिन् पादे प्रदर्श्यते । इयम् अत्र प्रक्रिया । स्वयंरूपे पर-ब्रह्मणि पुरुषोत्तमे अनादि-सिद्धानि विचित्राणि रूपाणि वैदूर्य-मणाव् इव नित्याविर्भूतानि विभान्ति । तत्-तद्-रूप-विशिष्टोऽसौ निर्विशेष-शुद्धि-पूर्ति-भाग् इति विज्ञाय तेष्व् एकतमेन निजाभीष्टेन रूपेण विशिष्टो येनोपास्यते तेन तद्-अन्यतमेन रूपेण विशिष्टे तस्मिन् पठिता गुणः स्वोपास्ये पठिताश् चेद् उपसंहार्या एव । येन तु मनः-प्रभृतीनि विभूति-रूपाणि ब्रमेत्य् उपास्यन्ते तेन शाखान्तरस्थाश् च तत्-तद्-उपासन-प्रकरण-पठिता एवोपसंहार्या नेतरे तद्-रूपम् अधिकृत्य तेषां पाठात् । अपरे त्व् एवम् आहुः—इदम् एव पारम्योपेतं ब्रह्म-स्थितांस् तत्-तद्-भावान् अभिनेतृ-दिव्य-नटवत् प्रकाश्य तत्-तन्-नाम-भाक् तत्-तद्-धामावच्छेद एव तत्-तद्-गुण-कर्माण्याविष्कारोतीत्य् एकत्र श्रुतानाम् अन्यत्रोपसंहारः सम्भवतीति ।
नन्व् एकस्मिन् प्रकाशे श्रुता गुणा अन्यस्मिंश् चिन्त्याः स्युर् एकस्यैव तथा तथाभावेन प्राकट्यात् । ननु माधुर्यैश्वर्य-भोग-शान्ति-तपः-क्रौर्यादीनां मिथो विरोधात् वंश-शाङ्खारि-शर-चापादेर् मीनादौ शृङ्ग-पुच्छ-सटा-दंष्ट्रादेश् च नृलिङ्गे विभावने,
योऽन्यथा सन्तम् आत्मानम् अन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा ॥ [म.भा. 1.68.26]
इति स्मृति-व्याकोपाद् विद्वद्-अनुभवेनानुपलम्भाच् च नोपसंहारो युक्त इति चेत् अत्रोच्यते । गुणानाम् उपसंहार्यत्वम् उपासनायाम् उपादेयत्वम् । एकस्मिन्न् उपासने पठितानाम् अन्यस्मिन्न् अपठितानां तेषां तत्र चिन्तनं सत्त्वेन धी-मात्रं वा । आद्यं स्व-निष्ठानाम् अन्तिमं त्व् एकान्तिकानाम् इति यावत् । परस्मिन् पादे स्व-निष्ठादयस् त्रिविधा विद्याधिकारिणो दर्शयिष्यन्ते । तेषु प्रायेणाधिकृताः स्वनिष्ठाः सर्वेषु रूपेषु समप्रीतयः । ते हि सर्वत्र सर्वान् गुणान् उपसंहरन्ति । न चैकस्मिन्न् अनेक-विरुद्ध-गुण-चिन्तनम् असमञ्जसम् । समय-भेदेन वैदूर्य-मणाव् इवैकत्र तस्मिन् रूप-भेदानां ग्रहीतुं शक्यत्वात् । परिनिष्ठिता निरपेक्षाश् चोभयेऽप्य् एकान्तिनो विषम-प्रीतयः । ते हि स्वेष्ट-रूपाभिव्यक्तान् एव गुणान् विचिन्तयन्ति पश्यन्ति च । तद्-अन्य-रूपाभिव्यक्तांस् तेभ्योऽन्यांस् तु तस्मिन् सत्त्वेन ज्ञातान् अपि न चिन्तयन्ति न च पश्यन्ति । तेषां तत्रानाभिव्यक्तेर् अनभीष्टत्वाच् चेति पराधिकरणे व्यक्तीभविष्यति । योऽन्यथेति तु चिन्-मात्र-वादि-क्षेपकम् ।
किं च, तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यम् [छा.उ. 8.1.6] इति ब्रह्म-गुणानां मुमुक्षु-मृग्यत्वाभिधानात्, आनन्दो ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन [तै.उ. 2.4.1] इति गुण-वेदिनोऽभय-फलोक्तेश् च सगुणे ब्रह्मणि शास्त्र-तात्पर्यम् । आनुवादिका व्यवहारिकाश् च गुणा इति तु कल्पनैव । मानान्तराप्राप्तानाम् अनुवादासम्भवात् व्यवहारिक-पदादर्शनाच् च । वाचं धेनुम् उपासीत इत्य् आदिवद् उपासनायै गुणाः कल्प्या इति च दुर्धीर् एव । तथा सत्य् आत्मेत्य् एवोपासीत इत्य् अत्रापि तद्-आपत्तेः । आनन्दादयः प्रधानस्य, व्यतिहारे विशिंषन्ति हीतरवत् इत्य् अत्रानन्दादेर् जीवेशाभेदस्य चोपास्यत्वेऽपि तात्त्विकत्व-स्वीकाराच् च । निर्गुण-वाक्यं तु प्राकृत-गुण-निषेधकम् इत्य् उक्तम् । गुणानां गुण्य्-अभेदाभ्युपगमाच् च न किञ्चिच् चोद्यम् । ध्येया गुणा द्वेधा बोध्याः । अङ्गि-निष्ठत्वाद् अङ्ग-निष्ठत्वाच् चेति स्फुटीभावि । तत्रादौ गुणोपसंहार-सिद्धये भगवतः सर्व-वेद-वेद्यत्वं निगद्यते । तथा हि निखिलानि साधन-वाक्यान्य् अत्र विषयः । तत्र स्व-शास्त्रोक्तैः साधनैर् ब्रह्म वेद्यम् उत सर्व-शाखोक्तैस् तैर् इति संशये प्रतिशाखम् अर्थ-भेदात् स्व-शाखोक्तैस् तैर् इति प्राप्ते--
सर्व-वेदान्त-प्रत्ययं चोदनाद्य्-अविशेषात् ॥
इहान्त-शब्दो निश्चयार्थः । उभयोर् दृष्टोऽन्तः इत्य् अत्र तथा प्रत्ययात् । सर्व-वेद-निर्णयोत्पाद्य-ज्ञानं ब्रह्म । कुतः ? चोदनेति । आदि-शब्दाद् युक्तिर् गृह्यते । आत्मेत्य् एवोपासीत इत्य् आदि-विधेस् तद्-उक्त-युक्तेश् च सर्वत्र साम्यात् । यथा माध्यन्दिनानां विधिर् एष दृष्टस् तथा काण्वानां च ॥1॥
र्प्द् : 10.87.31 (त्वयि त इमे), 10.87.37 (यच् छ्रुतयस् त्वयि), 10.87.11 (बृहद्-उपलब्धम्), 10.87.15 (अथ वितथा…), 2.5.15-16, 2.5.25-26, 2.6.29, 11.21.41-42. 4.7.49-50, 10.87.11 (अत ऋषयो दधुस्).
tṛtīyo'dhyāyaḥ tṛtīyaḥ pādaḥ
parayā nirasya māyāṁ guṇa-karmādīni yo bhajati nityam |
devaś caitanya-tanur manasi mamāsau parisphuratu kṛṣṇaḥ ||
bhagavad-guṇopāsanāsmin pāde pradarśyate | iyam atra prakriyā | svayaṁrūpe para-brahmaṇi puruṣottame anādi-siddhāni vicitrāṇi rūpāṇi vaidūrya-maṇāv iva nityāvirbhūtāni vibhānti | tat-tad-rūpa-viśiṣṭo'sau nirviśeṣa-śuddhi-pūrti-bhāg iti vijñāya teṣv ekatamena nijābhīṣṭena rūpeṇa viśiṣṭo yenopāsyate tena tad-anyatamena rūpeṇa viśiṣṭe tasmin paṭhitā guṇaḥ svopāsye paṭhitāś ced upasaṁhāryā eva | yena tu manaḥ-prabhṛtīni vibhūti-rūpāṇi bramety upāsyante tena śākhāntarasthāś ca tat-tad-upāsana-prakaraṇa-paṭhitā evopasaṁhāryā netare tad-rūpam adhikṛtya teṣāṁ pāṭhāt | apare tv evam āhuḥ—idam eva pāramyopetaṁ brahma-sthitāṁs tat-tad-bhāvān abhinetṛ-divya-naṭavat prakāśya tat-tan-nāma-bhāk tat-tad-dhāmāvaccheda eva tat-tad-guṇa-karmāṇyāviṣkārotīty ekatra śrutānām anyatropasaṁhāraḥ sambhavatīti |
nanv ekasmin prakāśe śrutā guṇā anyasmiṁś cintyāḥ syur ekasyaiva tathā tathābhāvena prākaṭyāt | nanu mādhuryaiśvarya-bhoga-śānti-tapaḥ-krauryādīnāṁ mitho virodhāt vaṁśa-śāṅkhāri-śara-cāpāder mīnādau śṛṅga-puccha-saṭā-daṁṣṭrādeś ca nṛliṅge vibhāvane,
yo'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate |
kiṁ tena na kṛtaṁ pāpaṁ caureṇātmāpahāriṇā || [ma.bhā. 1.68.26]
iti smṛti-vyākopād vidvad-anubhavenānupalambhāc ca nopasaṁhāro yukta iti cet atrocyate | guṇānām upasaṁhāryatvam upāsanāyām upādeyatvam | ekasminn upāsane paṭhitānām anyasminn apaṭhitānāṁ teṣāṁ tatra cintanaṁ sattvena dhī-mātraṁ vā | ādyaṁ sva-niṣṭhānām antimaṁ tv ekāntikānām iti yāvat | parasmin pāde sva-niṣṭhādayas trividhā vidyādhikāriṇo darśayiṣyante | teṣu prāyeṇādhikṛtāḥ svaniṣṭhāḥ sarveṣu rūpeṣu samaprītayaḥ | te hi sarvatra sarvān guṇān upasaṁharanti | na caikasminn aneka-viruddha-guṇa-cintanam asamañjasam | samaya-bhedena vaidūrya-maṇāv ivaikatra tasmin rūpa-bhedānāṁ grahītuṁ śakyatvāt | pariniṣṭhitā nirapekṣāś cobhaye'py ekāntino viṣama-prītayaḥ | te hi sveṣṭa-rūpābhivyaktān eva guṇān vicintayanti paśyanti ca | tad-anya-rūpābhivyaktāṁs tebhyo'nyāṁs tu tasmin sattvena jñātān api na cintayanti na ca paśyanti | teṣāṁ tatrānābhivyakter anabhīṣṭatvāc ceti parādhikaraṇe vyaktībhaviṣyati | yo'nyatheti tu cin-mātra-vādi-kṣepakam |
kiṁ ca, tasmin yad antas tad anveṣṭavyam [chā.u. 8.1.6] iti brahma-guṇānāṁ mumukṣu-mṛgyatvābhidhānāt, ānando brahmaṇo vidvān na bibheti kutaścana [tai.u. 2.4.1] iti guṇa-vedino'bhaya-phalokteś ca saguṇe brahmaṇi śāstra-tātparyam | ānuvādikā vyavahārikāś ca guṇā iti tu kalpanaiva | mānāntarāprāptānām anuvādāsambhavāt vyavahārika-padādarśanāc ca | vācaṁ dhenum upāsīta ity ādivad upāsanāyai guṇāḥ kalpyā iti ca durdhīr eva | tathā saty ātmety evopāsīta ity atrāpi tad-āpatteḥ | ānandādayaḥ pradhānasya, vyatihāre viśiṁṣanti hītaravat ity atrānandāder jīveśābhedasya copāsyatve'pi tāttvikatva-svīkārāc ca | nirguṇa-vākyaṁ tu prākṛta-guṇa-niṣedhakam ity uktam | guṇānāṁ guṇy-abhedābhyupagamāc ca na kiñcic codyam | dhyeyā guṇā dvedhā bodhyāḥ | aṅgi-niṣṭhatvād aṅga-niṣṭhatvāc ceti sphuṭībhāvi | tatrādau guṇopasaṁhāra-siddhaye bhagavataḥ sarva-veda-vedyatvaṁ nigadyate | tathā hi nikhilāni sādhana-vākyāny atra viṣayaḥ | tatra sva-śāstroktaiḥ sādhanair brahma vedyam uta sarva-śākhoktais tair iti saṁśaye pratiśākham artha-bhedāt sva-śākhoktais tair iti prāpte--
sarva-vedānta-pratyayaṁ codanādy-aviśeṣāt ||
ihānta-śabdo niścayārthaḥ | ubhayor dṛṣṭo'ntaḥ ity atra tathā pratyayāt | sarva-veda-nirṇayotpādya-jñānaṁ brahma | kutaḥ ? codaneti | ādi-śabdād yuktir gṛhyate | ātmety evopāsīta ity ādi-vidhes tad-ukta-yukteś ca sarvatra sāmyāt | yathā mādhyandinānāṁ vidhir eṣa dṛṣṭas tathā kāṇvānāṁ ca ||1||
rpd : 10.87.31 (tvayi ta ime), 10.87.37 (yac chrutayas tvayi), 10.87.11 (bṛhad-upalabdham), 10.87.15 (atha vitathā…), 2.5.15-16, 2.5.25-26, 2.6.29, 11.21.41-42. 4.7.49-50, 10.87.11 (ata ṛṣayo dadhus).
0678e187ebd1 · publicado 27 jul 2026, 5:22:51 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Третья адхьяя, третья пада.
«Кто, Высшею [шакти] отстранив майю, вечно живит качества и деяния [Свои], — Бог, телом-сознание, — да просияет в уме моём тот КРИШНА».
В этой паде показуется почитание КАЧЕСТВ Бхагавана. Устроение таково: в Пурушоттаме — Самом Образе — сияют, как цвета́ в вайдурье, безначально-сущие дивные образы; Он в каждом целен и полн. Кто почитает Его в СВОЁМ излюбленном образе — качества, читанные [в шастре] об ином Его образе, собираются ли тому в почитание? (Другие излагают так: высочайший Брахман, как дивный актёр, являет свои облики, в своей дхаме каждый, — потому слышанное об одном собираемо в другом.) [Возразят:] сладость и грозность, флейта и клыки взаимно противны, и смрити бранит «постигающего сущего так — иначе» вором души. Отвечаем: «собираемость» качеств — принимаемость их в почитание: [для одних —] ОБДУМЫВАНИЕ [всех], [для других —] лишь мысль об их наличии. Первое — у СВА-НИШТХОВ (РАВНО любящих все образы: они всюду собирают все качества, и это не нескладица — как в вайдурье в разное время схватываемы разные цвета); последнее — у ЭКАНТИКОВ (париништхитов и нирапекш), ЛЮБЯЩИХ НЕРОВНО: они обдумывают и ВИДЯТ лишь качества, явленные в их излюбленном образе, а явленных в иных — хоть и зная о них — не обдумывают и не видят: там те НЕ ЯВЛЕНЫ и сердцу их не желанны. Умысел шастры — о Брахмане С КАЧЕСТВАМИ («что внутри Него — то взыскуемо»; у ведающего качества — плод бесстрашия); «ниргуна»-речения отрицают пракритные гуны. Вначале — ведомость Бхагавана ВСЕМИ Ведами: своей ли лишь ветви средствами Он ведом? При полученном —
«Всеведантно удостоверяемо: предписание и прочее не разнятся».
Брахман — знание, рождаемое решением ВСЕХ Вед: предписание («пусть почитает как Атмана») и доводы — всюду равны: как у мадхьяндинов, так и у канвов.