व्याप्तेश् च समञ्जसम्
vyāpteś ca samañjasam
И [детство Его — созерцать] складно: [Младенец] вездесущ — [возрасты не мера Безмерного].
अथ बाल्यादीन् गुणान् भगवत्य् उपसंहर्तुम् आरभते । तास्व् एव, कृष्णाय देवकी-नन्दनाय ओं तत् सद् भूर् भुवः स्वस् तस्मै नमो नमः [गो.ता.उ. 2.89] इति । कृष्ण-शब्दस् तु तमाल-नील-त्विषि यशोदा-स्तनन्धये रूढिर् इति नाम-कौमुदी-कारः ।
ओं चिन्-मयेऽस्मिन् महा-विष्णौ जाते दाशरथे हरौ ।
रघोः कुलेऽखिलं राति राजते यो मही-स्थितः ॥
इति चैवम्-आदिषु बाल्यादयो ब्रह्म-धर्माः श्रूयन्ते । स्मर्यन्ते च तथा स्मृतिषु । ते किं चिन्त्या न वेति वीक्षायां तैर् विग्रहे न्यूनाधिक्य-भावापत्तेर् ऐकरस्य-श्रुति-व्याकोपान् न चिन्त्या इति प्राप्ते—
व्याप्तेश् च समञ्जसम् ॥
बाल्यादि-धर्मिणस् तस्य भगवतो व्याप्तेर् विभुत्वाद् बाल्यादिना तद्-भावाभावात् समञ्जसं तत्र तद् इत्य् अर्थः । प्रपञ्चितं चैतद् अनेन सर्व-गतत्वम् इत्य् आदिना । न चैवं जन्माख्यो विकारः । अजायमानो बहुधा विजायत इति पुरुष-सूक्तात् । जनि-शून्यस्यैवाभिव्यक्ति-मात्रं जन्मेति तद्-अर्थः । च-कारात् रसो वै सः इति रसात्मक-श्रवणात् । स्वोपासकानां यादृशेन रूपेण लीला-रसानुभवस् तादृशं रूपम् अचिन्त्यया शक्त्या प्रकटयतीति समुच्चितम् । तद्-उपासकाश् च नित्यम् उक्तादयोऽनन्ताः । तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः इत्य् आदि श्रुति-सिद्धा बोध्याः । एक एव नाना-वयांसि तत्-तद्-उपासकेषु युगपद् व्यनक्ति । सुर-मनुष्यासुरेषु दशाब्दतैव नानार्थान्य् इत्य् अन्ये । तथा च बाल्यादिमतोऽपि विभुत्वेनैकरस्याच् चिन्त्यास् तत्र बाल्यादय इति ॥10॥
र्प्द् : 10.3.18, 10.9.13-14, 3.9.11, 10.69.42, 6.4.29, 4.3.21, 10.2.18, 10.2.16, 10.3.9, गीता 16.10, 16.19, 6.40; भा. 4.29.76, 11.23.38-39, ब्रह्म-बिन्दूपनिषद् 2 (मन एव मनुष्याणां कारणं बन्ध-मोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥), महोपनिषद् 4.67 (मनसा भाव्यमानो हि देहतां याति देहकः । देह-वासनया मुक्तो देह-धर्मैर् न लिप्यते ॥), भा. 11.23.41, 11.23.43.
--ओ)0(ओ--
atha bālyādīn guṇān bhagavaty upasaṁhartum ārabhate | tāsv eva, kṛṣṇāya devakī-nandanāya oṁ tat sad bhūr bhuvaḥ svas tasmai namo namaḥ [go.tā.u. 2.89] iti | kṛṣṇa-śabdas tu tamāla-nīla-tviṣi yaśodā-stanandhaye rūḍhir iti nāma-kaumudī-kāraḥ |
oṁ cin-maye'smin mahā-viṣṇau jāte dāśarathe harau |
raghoḥ kule'khilaṁ rāti rājate yo mahī-sthitaḥ ||
iti caivam-ādiṣu bālyādayo brahma-dharmāḥ śrūyante | smaryante ca tathā smṛtiṣu | te kiṁ cintyā na veti vīkṣāyāṁ tair vigrahe nyūnādhikya-bhāvāpatter aikarasya-śruti-vyākopān na cintyā iti prāpte—
vyāpteś ca samañjasam ||
bālyādi-dharmiṇas tasya bhagavato vyāpter vibhutvād bālyādinā tad-bhāvābhāvāt samañjasaṁ tatra tad ity arthaḥ | prapañcitaṁ caitad anena sarva-gatatvam ity ādinā | na caivaṁ janmākhyo vikāraḥ | ajāyamāno bahudhā vijāyata iti puruṣa-sūktāt | jani-śūnyasyaivābhivyakti-mātraṁ janmeti tad-arthaḥ | ca-kārāt raso vai saḥ iti rasātmaka-śravaṇāt | svopāsakānāṁ yādṛśena rūpeṇa līlā-rasānubhavas tādṛśaṁ rūpam acintyayā śaktyā prakaṭayatīti samuccitam | tad-upāsakāś ca nityam uktādayo'nantāḥ | tad viṣṇoḥ paramaṁ padaṁ sadā paśyanti sūrayaḥ ity ādi śruti-siddhā bodhyāḥ | eka eva nānā-vayāṁsi tat-tad-upāsakeṣu yugapad vyanakti | sura-manuṣyāsureṣu daśābdataiva nānārthāny ity anye | tathā ca bālyādimato'pi vibhutvenaikarasyāc cintyās tatra bālyādaya iti ||10||
rpd : 10.3.18, 10.9.13-14, 3.9.11, 10.69.42, 6.4.29, 4.3.21, 10.2.18, 10.2.16, 10.3.9, gītā 16.10, 16.19, 6.40; bhā. 4.29.76, 11.23.38-39, brahma-bindūpaniṣad 2 (mana eva manuṣyāṇāṁ kāraṇaṁ bandha-mokṣayoḥ | bandhāya viṣayāsaktaṁ muktyai nirviṣayaṁ smṛtam ||), mahopaniṣad 4.67 (manasā bhāvyamāno hi dehatāṁ yāti dehakaḥ | deha-vāsanayā mukto deha-dharmair na lipyate ||), bhā. 11.23.41, 11.23.43.
--o)0(o--
a9335ab4bc63 · publicado 27 jul 2026, 5:22:51 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Теперь — собрать в Бхагаване ДЕТСТВО и прочие [возрасты]: «Кришне, СЫНУ ДЕВАКИ, — поклон» (слово «Кришна» — коренное о тамалово-синем МЛАДЕНЦЕ У ГРУДИ ЯШОДЫ, — так автор «Нама-каумуди»); «в Маха-Вишну, рождённом сыном Дашаратхи…». Мыслимы ли [возрасты] — не внесут ли в образ убыль и прибыль против единовкусия? При полученном —
«И по вездесущести — складно».
У Носителя детства — по вездесущести — детство не творит бываний-небываний: складно (развёрнуто [сутрой] «этим — вездесущесть»). И «рождение» — не изменение: «НЕрождающийся рождается многовидно» [Пуруша-сукта] — «рождение» Безрождного есть одно явление. Словом «и»: по слышанию «Он — РАСА», Своим почитателям, каким образом [даётся] вкушение расы лил, такой образ Он непостижимой шакти и являет; и вечных почитателей — бессчётно («ВСЕГДА зрят сури»). Один и тот же РАЗНЫЕ ВОЗРАСТЫ в разных почитателях ЯВЛЯЕТ РАЗОМ (а богам, людям, асурам — десятилетний). Так мыслимы в Нём детство и прочие.