पुरुषार्थो ऽतः शब्दाद् इति बादरायणः
puruṣārtho 'taḥ śabdād iti bādarāyaṇaḥ
ОТ НЕЁ [— от видьи —] цель человека: так [учит] Бадараяна — по слову [шрути].
तृतीयोऽध्यायः, चतुर्थः पादः
श्रद्धा-वेश्मन्य् आस्तृते सच्छमाद्यैर्
वैराग्योद्यद्-वित्ति-सिंहासनाढ्ये ।
धर्म-प्राकारञ्चिते सर्व-दात्री
प्रेष्ठा विष्णोर् भाति विद्येश्वरीयम् ॥
पूर्वस्मिन् पादे ध्यानोपासनादि-शब्द-वाच्या ब्रह्म-विषया सपरिकरा विद्या दर्शिता । अथास्मिन् पादे तस्याः स्वातन्त्र्यं कर्मणस् तद्-अङ्गत्वं तद्-अधिकृतानां त्रैविध्यं चेत्य् एवम् आदयोऽर्थाः प्रकाश्यन्ते । तत्र क्रतु-भेदात् विद्यार्थिनस् त्रेधा सम्भवन्ति । केचित् लोक-वैचित्री-दिदृक्षवो वर्णाश्रम-धर्मान् परिनिष्ठयाचरन्तः सनिष्ठा उच्यन्ते । केचित् तु लोक-सञ्जिघृक्षयैव तान् आचरन्तः परिनिष्ठिताः । ते चैते चोभये साश्रमाः । परे तु प्राग्-भवीयैर् धर्मैः सत्य-तपो-जपादिभिश् च विशुद्धा निरपेक्षाः । तत्र ते निराश्रमाः । इत्य् एवं त्रैविध्यं व्यक्तं भावि । तत्रादौ विद्यायाः स्वातन्त्र्यम् उच्यते । तरति शोकम् आत्मवित्, ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इत्य् एवम् आदीनि वाक्यानि श्रूयन्ते । एतद् ध्य् एवाक्षरं ज्ञात्वा यो यद् इच्छति तस्य तत् इति काठके च ।
इह संशयः—विद्या मोक्षस्यैव हेतुर् उत स्वर्गादेश् चेति । विदुषोऽन्यत्र स्पृहाभावान् मोक्षस्यैवेति प्राप्ते—
पुरुषार्थोऽतः शब्दाद् इति बादरायणः ॥
सर्वोऽपि पुरुषार्थोऽतो विद्यात एव स्याद् इति भगवान् बादरायणो मन्यते । कुतः ? शब्दात् । उक्त-श्रुतेर् इत्य् अर्थः । विद्यया परितुष्टो हरिः स्व-भक्ताय आत्मानं ददाति । कर्दमादिवत् फलान्तरेच्छायां तु तयैव कर्म-परिकरतया तच् चार्पयतीति ॥1॥
tṛtīyo'dhyāyaḥ, caturthaḥ pādaḥ
śraddhā-veśmany āstṛte sacchamādyair
vairāgyodyad-vitti-siṁhāsanāḍhye |
dharma-prākārañcite sarva-dātrī
preṣṭhā viṣṇor bhāti vidyeśvarīyam ||
pūrvasmin pāde dhyānopāsanādi-śabda-vācyā brahma-viṣayā saparikarā vidyā darśitā | athāsmin pāde tasyāḥ svātantryaṁ karmaṇas tad-aṅgatvaṁ tad-adhikṛtānāṁ traividhyaṁ cety evam ādayo'rthāḥ prakāśyante | tatra kratu-bhedāt vidyārthinas tredhā sambhavanti | kecit loka-vaicitrī-didṛkṣavo varṇāśrama-dharmān pariniṣṭhayācarantaḥ saniṣṭhā ucyante | kecit tu loka-sañjighṛkṣayaiva tān ācarantaḥ pariniṣṭhitāḥ | te caite cobhaye sāśramāḥ | pare tu prāg-bhavīyair dharmaiḥ satya-tapo-japādibhiś ca viśuddhā nirapekṣāḥ | tatra te nirāśramāḥ | ity evaṁ traividhyaṁ vyaktaṁ bhāvi | tatrādau vidyāyāḥ svātantryam ucyate | tarati śokam ātmavit, brahma-vid āpnoti param ity evam ādīni vākyāni śrūyante | etad dhy evākṣaraṁ jñātvā yo yad icchati tasya tat iti kāṭhake ca |
iha saṁśayaḥ—vidyā mokṣasyaiva hetur uta svargādeś ceti | viduṣo'nyatra spṛhābhāvān mokṣasyaiveti prāpte—
puruṣārtho'taḥ śabdād iti bādarāyaṇaḥ ||
sarvo'pi puruṣārtho'to vidyāta eva syād iti bhagavān bādarāyaṇo manyate | kutaḥ ? śabdāt | ukta-śruter ity arthaḥ | vidyayā parituṣṭo hariḥ sva-bhaktāya ātmānaṁ dadāti | kardamādivat phalāntarecchāyāṁ tu tayaiva karma-parikaratayā tac cārpayatīti ||1||
f65a0734163b · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 5:30:26 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
[Мангала пады:] «В чертоге ВЕРЫ, устланном святыми тишиною, на льво-троне познания-вайрагьи, за СТЕНАМИ ДХАРМЫ сияет ВСЕДАРИТЕЛЬНИЦА — ГОСУДАРЫНЯ-ВИДЬЯ, дражайшая Вишну».
В этой паде высветляются: НЕЗАВИСИМОСТЬ видьи, прислужность кармы ей и ТРОЯКОСТЬ правомочных. Взыскующие видьи трояки: СВА-НИШТХИ — творят дхармы варн-ашрамов [ещё] желая повидать пестроту миров; ПАРИНИШТХИТЫ — творят их лишь для собирания людей (те и эти — при ашрамах); и НИРАПЕКШИ-безоглядные — чистые дхармами прежних рождений, вне ашрамов. Сперва — независимость: «ПЕРЕПЛЫВАЕТ СКОРБЬ знающий Атмана»; «сей Акшара познав — ЧТО КТО ХОЧЕТ, ТО ЕГО». Видья — причина одной мокши или и [прочего]? «Знающему иного не надо». При полученном —
«Отсюда — цель человека: по слову; так Бадараяна».
ВСЯ цель человека — от видьи: ДОВОЛЬНЫЙ ею Хари бхакту дарует СЕБЯ; при желании же иного плода — как у Кардамы — ею же, со свитой-кармой, вручает и то.