Упанишады
Майтраяни-упанишадаMaitrāyaṇī 7.11
3140 / 6055
Упанишады · Maitrāyaṇī 7.11
Деванагари

एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्न्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रसाखयैवोत्क्रम्य स्कधात्स्कन्धमनुसर्त्यप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति : अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः । 1 पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः । इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥ 2 समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ । तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥ 3 हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता । सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥ 4 मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥ 5 खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे । जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥ 6 न पश्यन्मृत्युम्ं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥ 7 चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः । भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥ 8 त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे । सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति द्वैतीभावो महात्मन इति

Транслитерация (IAST)

etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yatparaṃ tejastattredhābhihitamagnā āditye prāṇa etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yadomityetadakṣaramanenaiva tadudbudhnyati udayati ucchvasati ajasraṃ brahmadhīyālambaṃ vātraivaitatsamīraṇe nabhasi prasākhayaivotkramya skadhātskandhamanusartyapsu prakṣepako lavaṇasyeva ghṛtasya cauṣṇyamivābhidhyāturvistṛtirivaitadityātrodāharanti : atha kasmāducyate vaidyuto yasmāduccāritamātra eva sarvaṃ śarīraṃ vidyotayati tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejaḥ | 1 puruṣaścakṣuṣo yo'yaṃ dakṣiṇo'kṣiṇyavasthitaḥ | indro'yamasya jāyeyaṃ savye cākṣiṇyavasthitā || 2 samāgamastayoreva hṛdayāntargate suṣau | tejastallohitasyātra piṇḍa evobhayostayoḥ || 3 hṛdayādāyāti tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā | sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī || 4 manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam | mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram || 5 khajāgniyogād hṛdi samprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe | jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ || 6 na paśyanmṛtyumṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām | sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ || 7 cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ | bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram || 8 triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare | satyānṛtopabhogārthāḥ dvaitībhāvo mahātmana iti dvaitībhāvo mahātmana iti

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
एतद् वा व तत् स्वरूपंetad vā va tat svarūpaṃвот же тот собственный облик
नभसः खेऽन्तर्-भूतस्यnabhasaḥ khe'ntar-bhūtasyaпростора, вошедшего в пустоту
यत् परं तेजस्yat paraṃ tejasто высшее сияние
तत् त्रेधाभिहितम्tat tredhābhihitamоно трояко изречено
अग्ना आदित्ये प्राणेagnā āditye prāṇeв огне, в солнце, в дыхании
यद् ओम् इत्य् एतद् अक्षरम्yad om ity etad akṣaramэто тот слог «ОМ»
अनेनैव तद् उद्बुध्न्यतिanenaiva tad udbudhnyatiим же оно пробуждается
उदयति उच्छ्वसति अजस्रम्udayati ucchvasati ajasramвосходит, выдыхает непрестанно
ब्रह्म-धीयालम्बंbrahma-dhīyālambaṃопора мысли о Брахмане
वात्रैवैतत् समीरणे नभसिvātraivaitat samīraṇe nabhasiздесь же, в веющем просторе
प्रसाखयैवोत्क्रम्यprasākhayaivotkramyaкак по ветвям взойдя
स्कन्धात् स्कन्धम् अनुसरतिskandhāt skandham anusaratiот ствола к стволу переходит
अप्सु प्रक्षेपको लवणस्येवapsu prakṣepako lavaṇasyevaкак бросание соли в воду
घृतस्य चौष्ण्यम् इवghṛtasya cauṣṇyam ivaи как теплота топлёного масла
अभिध्यातुर् विस्तृतिर् इवैतद्abhidhyātur vistṛtir ivaitadкак разрастание созерцающего — вот оно
इत्य् अत्रोदाहरन्तिity atrodāharantiоб этом приводят
अथ कस्माद् उच्यते वैद्युतोatha kasmād ucyate vaidyutoпочему же зовётся молниевым
यस्माद् उच्चारित-मात्र एवyasmād uccārita-mātra evaоттого что, едва произнесённый
सर्वं शरीरं विद्योतयतिsarvaṃ śarīraṃ vidyotayatiвсё тело он озаряет
तस्माद् ओम् इत्य् अनेनैतद् उपासीतtasmād om ity anenaitad upāsītaпотому этим «ОМ» да почитает это
अपरिमितं तेजःaparimitaṃ tejaḥбезмерное сияние
पुरुषश् चक्षुषो योऽयंpuruṣaś cakṣuṣo yo'yaṃ«Пуруша глаза, вот этот»
दक्षिणोऽक्षिण्य् अवस्थितःdakṣiṇo'kṣiṇy avasthitaḥ«в правом глазу пребывающий»
इन्द्रोऽयम् अस्य जायेयंindro'yam asya jāyeyaṃ«он Индра, а супруга его»
सव्ये चाक्षिण्य् अवस्थिताsavye cākṣiṇy avasthitā«в левом глазу пребывает»
समागमस् तयोर् एवsamāgamas tayor eva«схождение их двоих»
हृदयान्तर्-गते सुषौhṛdayāntar-gate suṣau«в скважине внутри сердца»
तेजस् तल् लोहितस्यात्रtejas tal lohitasyātra«сияние то — красного здесь»
पिण्ड एवोभयोस् तयोःpiṇḍa evobhayos tayoḥ«ком общий у обоих»
हृदयाद् आयाति तावच्hṛdayād āyāti tāvac«от сердца приходит она»
चक्षुष्य् अस्मिन् प्रतिष्ठिताcakṣuṣy asmin pratiṣṭhitā«в этом глазу утверждённая»
सारणी सा तयोर् नाडीsāraṇī sā tayor nāḍī«та проводящая жила у них двоих»
द्वयोर् एका द्विधा सतीdvayor ekā dvidhā satī«у двоих одна, надвое сущая»
मनः कायाग्निम् आहन्तिmanaḥ kāyāgnim āhanti«ум ударяет огонь тела»
स प्रेरयति मारुतम्sa prerayati mārutam«тот побуждает ветер»
मारुतस् तूरसि चरन्mārutas tūrasi caran«а ветер, ходя в груди»
मन्द्रं जनयति स्वरम्mandraṃ janayati svaram«рождает низкий звук»
खजाग्नि-योगाद् हृदि सम्प्रयुक्तम्khajāgni-yogād hṛdi samprayuktam«от огня мутовки в сердце соединённый»
अणोर् ह्य् अणुर् द्विर्-अणुः कण्ठ-देशेaṇor hy aṇur dvir-aṇuḥ kaṇṭha-deśe«тоньше тонкого; двуатомный в горле»
जिह्वाग्र-देशे त्र्य्-अणुकं च विद्धिjihvāgra-deśe try-aṇukaṃ ca viddhi«а на кончике языка знай трёхатомный»
विनिर्गतं मातृकम् एवम् आहुःvinirgataṃ mātṛkam evam āhuḥ«вышедший, зовётся он азбукой»
न पश्यन् मृत्युं पश्यतिna paśyan mṛtyuṃ paśyati«зрящий не видит смерти»
न रोगं नोत दुःखताम्na rogaṃ nota duḥkhatām«ни болезни, ни страдания»
सर्वं हि पश्यन् पश्यतिsarvaṃ hi paśyan paśyati«ибо всё видящий видит»
सर्वम् आप्नोति सर्वशःsarvam āpnoti sarvaśaḥ«всё обретает всецело»
चाक्षुषः स्वप्न-चारी चcākṣuṣaḥ svapna-cārī ca«глазной и по снам ходящий»
सुप्तः सुप्तात् परश् च यःsuptaḥ suptāt paraś ca yaḥ«спящий и тот, кто за спящим»
भेदाश् चैतेऽस्य चत्वारस्bhedāś caite'sya catvāras«вот его четыре различия»
तेभ्यस् तुर्यं महत्तरम्tebhyas turyaṃ mahattaram«из них четвёртое больше»
त्रिष्व् एक-पाच् चरेद् ब्रह्मtriṣv eka-pāc cared brahma«в трёх одной стопою ходит Брахман»
त्रि-पाच् चरति चोत्तरेtri-pāc carati cottare«а тремя стопами — в последнем»
सत्यानृतोपभोगार्थाःsatyānṛtopabhogārthāḥ«ради вкушения истины и лжи»
द्वैती-भावो महात्मन इतिdvaitī-bhāvo mahātmana iti«двойственность у Великого Себя»
Литературный перевод

Вот же тот собственный облик простора, вошедшего в пустоту, — то высшее сияние; трояко оно изречено: в огне, в солнце, в дыхании. Вот же тот собственный облик простора, вошедшего в пустоту, — это тот слог «ОМ». Им же оно пробуждается, восходит и непрестанно выдыхает — опора мысли о Брахмане. Здесь же, в веющем просторе, оно, взойдя будто по ветвям, переходит от ствола к стволу — как бросание соли в воду, как теплота топлёного масла, как разрастание созерцающего. Об этом приводят: «Почему же зовётся он молниевым? Оттого что, едва произнесённый, озаряет он всё тело». Потому этим «ОМ» да почитает он это безмерное сияние. «Пуруша глаза, вот этот, пребывающий в правом глазу, — он Индра; а супруга его пребывает в левом глазу. Схождение их двоих — в скважине внутри сердца; сияние там красного цвета, и ком его общий у обоих. От сердца приходит она, утверждённая в этом глазу, — та проводящая жила у них двоих, у двоих одна, сущая надвое. Ум ударяет огонь тела, тот побуждает ветер, а ветер, ходя в груди, рождает низкий звук. От огня мутовки, соединённый в сердце, он тоньше тонкого; двуатомный — в горле; а на кончике языка знай его трёхатомным. Вышедший, он зовётся азбукою. Зрящий не видит ни смерти, ни болезни, ни страдания; ибо всё видящий видит, всё обретает всецело. Глазной, по снам ходящий, спящий и тот, кто за спящим, — вот его четыре различия, и из них четвёртое больше. В трёх одной стопою ходит Брахман, а тремя стопами — в последнем; ради вкушения истины и лжи двойственность у Великого Себя», — двойственность у Великого Себя.

Версия

8ad9aa01f2b8 · опубликовано 1 авг. 2026 г., 23:48:02 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами