उपनिषद्
Maitrāyaṇī UpaniṣadMaitrāyaṇī 4.5
3083 / 5643
उपनिषद् · Maitrāyaṇī 4.5
देवनागरी

तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्सम्प्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिश्च

लिप्यंतरण (IAST)

tamo vā idamekamāsa tatpaścātpareṇeritaṃ viṣayatvaṃ prayātyetadvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ prayātyetadvai tamaso rūpaṃ tattamaḥ khalvīritaṃ tamasaḥ samprāsravatyetadvai sattvasya rūpaṃ tatsattvameveritaṃ tatsattvātsamprāsravatsoṃ'śo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipuruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatistasya proktā agryāstanavo brahmā rudro viṣṇurityatha yo ha khalu vāvāsya rājasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ brahmātha yo ha khalu vāvāsya tāmasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ rudro'tha yo ha khalu vāvāsya sātvikoṃ'śo'sau sa evaṃ viṣṇuḥ sa vā eṣa ekastridhābhūto'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhāparimitadhā codbhūta udbhūtatvādbhūteṣu carati pratiṣṭhā sarvabhūtānāmadhipatirbabhūvetyasāvātmāntarbahiścāntarbahiśca

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तमो वा इदम् एकम् आसtamo vā idam ekam āsaтьма ведь была этим одним
तत् पश्चात् परेणेरितंtat paścāt pareṇeritaṃзатем, побуждённая Высшим
विषयत्वं प्रयात्य्viṣayatvaṃ prayātyприходит к предметности
एतद् वै रजसो रूपंetad vai rajaso rūpaṃвот это и есть облик раджаса
तद् रजः खल्व् ईरितंtad rajaḥ khalv īritaṃтот раджас, будучи побуждён
विषमत्वं प्रयात्य्viṣamatvaṃ prayātyприходит к неровности
एतद् वै तमसो रूपंetad vai tamaso rūpaṃвот это и есть облик тамаса
तत् तमः खल्व् ईरितंtat tamaḥ khalv īritaṃтот тамас, будучи побуждён
तमसः सम्प्रास्रवत्य्tamasaḥ samprāsravatyиз тьмы источается
एतद् वै सत्त्वस्य रूपंetad vai sattvasya rūpaṃвот это и есть облик саттвы
तत् सत्त्वम् एवेरितंtat sattvam everitaṃта саттва, будучи побуждена
तत् सत्त्वात् सम्प्रास्रवत्tat sattvāt samprāsravatиз саттвы источается
सोऽंशोऽयं यश् चेतन-मात्रःso'ṃśo'yaṃ yaś cetana-mātraḥта часть, что есть чистое сознание
प्रति-पुरुषं क्षेत्रज्ञःprati-puruṣaṃ kṣetrajñaḥв каждом человеке — знающий поле
सङ्कल्पाध्यवसायाभिमान-लिङ्गःsaṅkalpādhyavasāyābhimāna-liṅgaḥчей признак — замысел, решение, самомнение
प्रजापतिस् तस्य प्रोक्ता अग्र्यास् तनवोprajāpatis tasya proktā agryās tanavoПраджапати; его первые тела названы
ब्रह्मा रुद्रो विष्णुर् इत्य्brahmā rudro viṣṇur ityБрахма, Рудра, Вишну
अथ यो ह खलु वावास्यatha yo ha khalu vāvāsyaи та его
राजसोऽंशोrājaso'ṃśoчасть, что раджасова
ऽसौ स योऽयं ब्रह्मा'sau sa yo'yaṃ brahmāэто тот, кто Брахма
अथ यो ह खलु वावास्यatha yo ha khalu vāvāsyaи та его
तामसोऽंशोtāmaso'ṃśoчасть, что тамасова
ऽसौ स योऽयं रुद्रो'sau sa yo'yaṃ rudroэто тот, кто Рудра
ऽथ यो ह खलु वावास्य'tha yo ha khalu vāvāsyaи та его
सात्विकोऽंशोsātviko'ṃśoчасть, что саттвична
ऽसौ स एवं विष्णुः'sau sa evaṃ viṣṇuḥэто и есть Вишну
स वा एष एकस् त्रिधा-भूतोsa vā eṣa ekas tridhā-bhūtoон, единый, ставший троичным
ऽष्टधैकादशधा द्वादशधा'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhāвосьмерично, одиннадцатерично, двенадцатерично
परिमितधा चोद्भूतparimitadhā codbhūtaи неизмеримо возник
उद्भूतत्वाद् भूतेषु चरतिudbhūtatvād bhūteṣu caratiи, возникнув, ходит в существах
प्रतिष्ठा सर्व-भूतानाम्pratiṣṭhā sarva-bhūtānāmопора всех существ
अधिपतिर् बभूवेत्य्adhipatir babhūvetyвладыкою сделался
असाव् आत्मान्तर् बहिश् चasāv ātmāntar bahiś caтот Атман — внутри и вне
अन्तर् बहिश् चantar bahiś caвнутри и вне
अनुवाद

«Тьма ведь была этим одним. Затем, побуждённая Высшим, она приходит к предметности: вот это и есть облик раджаса. Тот раджас, будучи побуждён, приходит к неровности: вот это и есть облик тамаса. Тот тамас, будучи побуждён, источается из тьмы: вот это и есть облик саттвы. Та саттва, будучи побуждена, источается из саттвы — и та часть, что есть чистое сознание в каждом человеке, знающий поле, чей признак — замысел, решение и самомнение, — Праджапати. Первые тела его названы: Брахма, Рудра, Вишну. Та его часть, что раджасова, — это тот, кто Брахма; та его часть, что тамасова, — это тот, кто Рудра; та его часть, что саттвична, — это и есть Вишну. Он, единый, стал троичным, возник восьмерично, одиннадцатерично, двенадцатерично и неизмеримо; и, возникнув, ходит в существах, сделался опорою всех существ и владыкою. Тот Атман — внутри и вне, внутри и вне».

संस्करण

59617d0eec25 · प्रकाशित 1 अग॰ 2026, 11:48:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से