उपनिषद्
Maitrāyaṇī UpaniṣadMaitrāyaṇī 6.38
3129 / 5341
उपनिषद् · Maitrāyaṇī 6.38
देवनागरी

अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुन्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति : रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यन्वयं ध्यात्वातःपरमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति : अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्विस्त्रिधा हि तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ओं नमो ब्रह्मणे नमः

लिप्यंतरण (IAST)

agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinatti ataḥ saṃmohaṃ chitvā na krodhānstunvānaḥ kāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura saumyāgneyasātvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktam svatantram caitanyam sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyati atrodāharanti : ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ | tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ || śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyanvayaṃ dhyātvātaḥparamatāṃ gacchati atra hi sarve kāmāḥ samāhitā iti atrodāharanti : aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavadvistridhā hi tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa | oṃ namo brahmaṇe namaḥ

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अग्निहोत्रं जुह्वानोagnihotraṃ juhvānoагнихотру творящий
लोभ-जालं भिनत्तिlobha-jālaṃ bhinattiсеть алчности разрывает
अतः संमोहं छित्वाataḥ saṃmohaṃ chitvāзатем, рассёкши ослепление
न क्रोधान् स्तुन्वानःna krodhān stunvānaḥне восхваляя гневов
कामम् अभिध्यायमानस्kāmam abhidhyāyamānasне помышляя о желании
ततश् चतुर्-जालं ब्रह्म-कोशं भिन्दद्tataś catur-jālaṃ brahma-kośaṃ bhindadзатем четырёхсетчатую оболочку Брахмана разрывая
अतः परमाकाशम्ataḥ paramākāśamзатем — высший простор
अत्र हि सौर-सौम्याग्नेय-atra hi saura-saumyāgneya-ибо здесь солнечные, лунные, огненные
सात्त्विकानि मण्डलानि भित्त्वाsāttvikāni maṇḍalāni bhittvāсаттвические круги пробив
ततः शुद्धःtataḥ śuddhaḥзатем — чистый
सत्त्वान्तर-स्थम् अचलम्sattvāntara-stham acalamвнутри саттвы стоящее, недвижное
अमृतम् अच्युतं ध्रुवंamṛtam acyutaṃ dhruvaṃбессмертное, непадающее, постоянное
विष्णु-संज्ञितम्viṣṇu-saṃjñitamименуемое Вишну
सर्वापरं धामsarvāparaṃ dhāmaобитель, что превыше всего
सत्य-काम-सर्वज्ञत्व-संयुक्तम्satya-kāma-sarvajñatva-saṃyuktamсопряжённое с истинным желанием и всезнанием
स्वतन्त्रम् चैतन्यम्svatantram caitanyamсамостоятельное сознание
स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यतिsve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyatiв своём величии стоящее — видит
अत्रोदाहरन्तिatrodāharantiоб этом приводят
रवि-मध्ये स्थितः सोमःravi-madhye sthitaḥ somaḥ«в средине солнца стои́т месяц»
सोम-मध्ये हुताशनःsoma-madhye hutāśanaḥ«в средине месяца — пожиратель жертв»
तेजो-मध्ये स्थितं सत्त्वंtejo-madhye sthitaṃ sattvaṃ«в средине сияния стои́т саттва»
सत्त्व-मध्ये स्थितोऽच्युतःsattva-madhye sthito'cyutaḥ«в средине саттвы стои́т Ачьюта»
शरीर-प्रादेशाङ्गुष्ठ-मात्रम्śarīra-prādeśāṅguṣṭha-mātramв пяди тела, мерою с большой палец
अणोर् अप्य् अन्वयं ध्यात्वाaṇor apy anvayaṃ dhyātvāи тоньше тонкого — созерцав связь
अतः परमतां गच्छतिataḥ paramatāṃ gacchatiзатем он идёт к высшести
अत्र हि सर्वे कामाः समाहिताःatra hi sarve kāmāḥ samāhitāḥибо здесь все желания собраны
अङ्गुष्ठ-प्रादेश-शरीर-मात्रंaṅguṣṭha-prādeśa-śarīra-mātraṃ«мерою с большой палец, с пядь тела»
प्रदीप-प्रतापवद्pradīpa-pratāpavad«как жар светильника»
विस्त्रिधा हि तद् ब्रह्माभिष्टूयमानंvistridhā hi tad brahmābhiṣṭūyamānaṃ«трояко ведь тот Брахман воспеваемый»
महो देवो भुवनान्य् आविवेशmaho devo bhuvanāny āviveśa«великий бог вошёл в миры»
ओं नमो ब्रह्मणे नमःoṃ namo brahmaṇe namaḥОМ, поклон Брахману, поклон
अनुवाद

Творящий агнихотру разрывает сеть алчности. Затем, рассёкши ослепление, не восхваляя гневов и не помышляя о желании, разрывая четырёхсетчатую оболочку Брахмана, — затем достигает он высшего простора. Ибо здесь, пробив круги солнечные, лунные, огненные и саттвические, — затем, чистый, видит он стоящее внутри саттвы: недвижное, бессмертное, непадающее, постоянное, именуемое Вишну, обитель, что превыше всего, сопряжённое с истинным желанием и всезнанием, самостоятельное сознание, стоящее в своём величии. Об этом приводят: «В средине солнца стои́т месяц, в средине месяца — пожиратель жертв; в средине сияния стои́т саттва, в средине саттвы стои́т Ачьюта». Созерцав связь Его — в пяди тела, мерою с большой палец, и тоньше тонкого, — идёт он затем к высшести, ибо здесь собраны все желания. Об этом приводят: «Мерою с большой палец, с пядь тела, как жар светильника, трояко воспеваемый, — тот Брахман, великий бог, вошёл в миры». — ОМ, поклон Брахману, поклон.

संस्करण

1a267a86c126 · प्रकाशित 1 अग॰ 2026, 11:48:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से