मुकुन्दः—(उपसृत्य ।) भो देव, श्रीजगन्नाथदेवेनैव भगवन्तमभ्यागमयितुं प्रतिनिधिरिव प्रहितो गोपीनाथाचार्यः ।
भगवान्—(बहिर्वृत्तिं नाटयन् ।) क्वासौ क्वासौ ।
गोपीनाथाचार्यः—अयमस्मि । (इति चरणयोः पतति ।)
(भगवानालिङ्गति ।)
(गोपीनाथाचार्यो नित्यानन्दं प्रणम्य जगदानन्ददामोदरौ प्रणमति ।)
मुकुन्दः—आचार्य, कथमबाधं यथाकाममेव भगवतो जगन्नाथस्य दर्शनं संपद्यते ।
गोपीनाथाचार्यः—सार्वभौमस्य तथा सौभाग्योदयश्चेद्भवति ।
सर्वे—तर्हि विज्ञाप्यतां स्वयमेव देवः ।
गोपीनाथाचार्यः—स्वामिन्, विना सार्वभौमसंभाषणं श्रीजगन्नाथदर्शनं न सुलभमिति मन्यामहे । भगवतो वा कीदृगिच्छा ।
भगवान्—भवदिच्छैव ममेच्छा ।
गोपीनाथाचार्यः—तर्हि फलितं सार्वभौमस्य सुकृतद्रुमेण । देव, तदित इतः पदानि धारयन्तु भगवन्तः ।
भगवान्—आदिश मार्गम् ।
गोपीनाथाचार्यः—इत इतः । (इति सर्वे परिक्रामन्ति ।)
(ततः प्रविशति अध्यापयन्सशिष्यः सार्वभौमभट्टाचार्यः ।)
सार्वभौमभट्टाचार्यः—कः कोऽत्र भोः, जानीत श्रीजगन्नाथस्य मध्याह्नधूपः संवृत्तो न वेति ।
गोपीनाथाचार्यः—अयमयं भट्टाचार्यस्याध्यापनोपरमः संवृत्तः । संप्रत्यभ्यन्तरं यास्यति । तत्त्वरितमेवोपसर्पामि । (इति विचार्य ।) भगवन्, इहैव क्षणं विश्रमितुमर्हति यावदहमागच्छामि । (इति सत्वरमुपसृत्य ।) भट्टाचार्य, कोऽपि महानुभावः संप्राप्तोऽस्ति । तदभिगम्य समानीयतामिति ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—कियद्दूरेऽसौ ।
गोपीनाथाचार्यः—अभ्यर्ण एव ।
(सार्वभौमभट्टाचार्य उत्थायाभिगच्छति । शिष्याश्चानुगच्छन्ति ।)
नित्यानन्दः—अहो, अयमयं भट्टाचार्यः सार्वभौमः । यदयं स्वयमागतस्तर्हि साधीयानेव भवति ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—(उपसृत्य ।) नमो नारायणाय । (इति प्रणमति ।)
भगवान्—कृष्णे रतिः कृष्णे मतिः ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—(स्वगतम् ।) अहो, अपूर्वमिदमाशंसनम् । तर्ह्ययं पूर्वाश्रमे वैष्णवो वा भविष्यति ।
(शिष्याः स्मयन्ते ।)
स्वामिन्, इतः । (इति भगवन्तमादाय यथास्थानमुपवेश्य स्वयमप्युपविशति ।)
(सर्वे उपवेशं नाटयन्ति ।)
आचार्य, अयं पूर्वाश्रमे गौडीयो वा ।
गोपीनाथाचार्यः—भट्टाचार्य, पूर्वाश्रमे नवद्वीपवर्तिनो नीलाम्बरचक्रवर्तिनो दौहित्रो जगन्नाथमिश्रपुरंदरस्य तनुजः ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—(सस्नेहादरम् ।) अहो, नीलाम्बरचक्रवर्तिनो हि मत्तातसतीर्थाः । मिश्रपुरंदरश्च मत्तातपादानामतिमान्यः ।
गोपीनाथाचार्यः—श्रीजगन्नाथदर्शनसौलभ्यमेषामुद्देश्यमस्ति ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—सर्वथैव तद्भावि । कः कोऽत्र भोः, आहूयतां चन्दनेश्वरः ।
(प्रविश्य सत्वरं चन्दनेश्वरो भगवन्तं प्रणम्य पितरं प्रणमति ।)
चन्दनेश्वर, श्रीपादस्यानुपदं गच्छ । यथायं सुखेन प्रत्यहं यथाकामं श्रीमुखं पश्यति तथा सर्वैरेव विधेयम्, यथा केनापि बाधा न क्रियते । अयं मदीयो मान्यतम इति ।
चन्दनेश्वरः—यथाज्ञापयन्ति श्रीचरणाः ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—स्वामिन्, अत्र स्थीयताम् ।
(भगवान्नित्यानन्दादिभिः सह चन्दनेश्वरमादाय निष्क्रान्तः ।)
आचार्य, स्थीयताम् ।
(गोपीनाथाचार्योऽर्धनिष्क्रान्त एव मुकुन्दं हस्तेनाकृष्य प्रत्यावृत्योपविशति ।)
आचार्य, अमुमालोक्य स्नेहशोकतारल्यं जातम् । नीलाम्बरचक्रवर्तिसंबन्धादयमतीव स्नेहास्पदं नः । अल्पीयसि वयसि तुरीयाश्रमो गृहीतः कथमनेन । कस्तावदस्य महावाक्योपदेष्टा ।
गोपीनाथाचार्यः—केशवभारती ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—हन्त, कथमयं भारतीसंप्रदाये प्रवर्तितवान्वा ।
गोपीनाथाचार्यः—नास्य तथा बाह्यापेक्षा । केवलं त्याग एवादरः ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—किं तावद्बाह्यम् ।
गोपीनाथाचार्यः—संप्रदायोत्कर्षादि ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—समीचीनं नोच्यते । आश्रमौज्ज्वल्यं न बाह्यम् ।
गोपीनाथाचार्यः—केवलं गौरवायेति बाह्यमेतत् ।
सार्वभौमभट्टाचार्यः—गौरवेण किमपराद्धम् । तन्मयैवं भण्यते भद्रतरसांप्रदायिकभिक्षोः पुनर्योगपट्टं ग्राहयित्वा वेदान्तश्रवणेनायं संस्करणीयः ।
गोपीनाथाचार्यः—(सासूयमिव ।) भट्टाचार्य, न ज्ञायतेऽस्य महिमा भवद्भिः । मया तु यद्यद्दृष्टमस्ति तेनानुमितमयमीश्वर एवेति ।
मुकुन्दः—(स्वगतम् ।) साधु भो आचार्य, साधु । दग्धं मे जीवितं निर्वापितमस्ति भवता ।
शिष्याः—केन प्रमाणेनेश्वरोऽयमिति ज्ञातं भवता ।
गोपीनाथाचार्यः—भगवदनुग्रहजन्यज्ञानविशेषेण ह्यलौकिकेन प्रमाणेन । भगवत्तत्त्वं लौकिकेन प्रमाणे प्रमातुं न शक्यते अलौकिकत्वात् ।
शिष्याः—नायं शास्त्रार्थः । अनुमानेन न कथमीश्वरः साध्यते ।
गोपीनाथाचार्यः—ईश्वरस्तेन साध्यतां नाम । न खलु तत्तत्त्वं साधयितुं शक्यते । तत्तु तदनुग्रहजन्यज्ञानेनैव तस्य प्रमाकरणत्वात् ।
शिष्याः—क्व दृष्टं तस्य प्रमाकरणत्वम् ।
गोपीनाथाचार्यः—पुराणवाक्य एव ।
शिष्याः—पठ्यताम् ।
mukundaḥ—(upasṛtya |) bho deva, śrījagannāthadevenaiva bhagavantamabhyāgamayituṃ pratinidhiriva prahito gopīnāthācāryaḥ |
bhagavān—(bahirvṛttiṃ nāṭayan |) kvāsau kvāsau |
gopīnāthācāryaḥ—ayamasmi | (iti caraṇayoḥ patati |)
(bhagavānāliṅgati |)
(gopīnāthācāryo nityānandaṃ praṇamya jagadānandadāmodarau praṇamati |)
mukundaḥ—ācārya, kathamabādhaṃ yathākāmameva bhagavato jagannāthasya darśanaṃ saṃpadyate |
gopīnāthācāryaḥ—sārvabhaumasya tathā saubhāgyodayaścedbhavati |
sarve—tarhi vijñāpyatāṃ svayameva devaḥ |
gopīnāthācāryaḥ—svāmin, vinā sārvabhaumasaṃbhāṣaṇaṃ śrījagannāthadarśanaṃ na sulabhamiti manyāmahe | bhagavato vā kīdṛgicchā |
bhagavān—bhavadicchaiva mamecchā |
gopīnāthācāryaḥ—tarhi phalitaṃ sārvabhaumasya sukṛtadrumeṇa | deva, tadita itaḥ padāni dhārayantu bhagavantaḥ |
bhagavān—ādiśa mārgam |
gopīnāthācāryaḥ—ita itaḥ | (iti sarve parikrāmanti |)
(tataḥ praviśati adhyāpayansaśiṣyaḥ sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ |)
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—kaḥ ko'tra bhoḥ, jānīta śrījagannāthasya madhyāhnadhūpaḥ saṃvṛtto na veti |
gopīnāthācāryaḥ—ayamayaṃ bhaṭṭācāryasyādhyāpanoparamaḥ saṃvṛttaḥ | saṃpratyabhyantaraṃ yāsyati | tattvaritamevopasarpāmi | (iti vicārya |) bhagavan, ihaiva kṣaṇaṃ viśramitumarhati yāvadahamāgacchāmi | (iti satvaramupasṛtya |) bhaṭṭācārya, ko'pi mahānubhāvaḥ saṃprāpto'sti | tadabhigamya samānīyatāmiti |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—kiyaddūre'sau |
gopīnāthācāryaḥ—abhyarṇa eva |
(sārvabhaumabhaṭṭācārya utthāyābhigacchati | śiṣyāścānugacchanti |)
nityānandaḥ—aho, ayamayaṃ bhaṭṭācāryaḥ sārvabhaumaḥ | yadayaṃ svayamāgatastarhi sādhīyāneva bhavati |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—(upasṛtya |) namo nārāyaṇāya | (iti praṇamati |)
bhagavān—kṛṣṇe ratiḥ kṛṣṇe matiḥ |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—(svagatam |) aho, apūrvamidamāśaṃsanam | tarhyayaṃ pūrvāśrame vaiṣṇavo vā bhaviṣyati |
(śiṣyāḥ smayante |)
svāmin, itaḥ | (iti bhagavantamādāya yathāsthānamupaveśya svayamapyupaviśati |)
(sarve upaveśaṃ nāṭayanti |)
ācārya, ayaṃ pūrvāśrame gauḍīyo vā |
gopīnāthācāryaḥ—bhaṭṭācārya, pūrvāśrame navadvīpavartino nīlāmbaracakravartino dauhitro jagannāthamiśrapuraṃdarasya tanujaḥ |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—(sasnehādaram |) aho, nīlāmbaracakravartino hi mattātasatīrthāḥ | miśrapuraṃdaraśca mattātapādānāmatimānyaḥ |
gopīnāthācāryaḥ—śrījagannāthadarśanasaulabhyameṣāmuddeśyamasti |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—sarvathaiva tadbhāvi | kaḥ ko'tra bhoḥ, āhūyatāṃ candaneśvaraḥ |
(praviśya satvaraṃ candaneśvaro bhagavantaṃ praṇamya pitaraṃ praṇamati |)
candaneśvara, śrīpādasyānupadaṃ gaccha | yathāyaṃ sukhena pratyahaṃ yathākāmaṃ śrīmukhaṃ paśyati tathā sarvaireva vidheyam, yathā kenāpi bādhā na kriyate | ayaṃ madīyo mānyatama iti |
candaneśvaraḥ—yathājñāpayanti śrīcaraṇāḥ |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—svāmin, atra sthīyatām |
(bhagavānnityānandādibhiḥ saha candaneśvaramādāya niṣkrāntaḥ |)
ācārya, sthīyatām |
(gopīnāthācāryo'rdhaniṣkrānta eva mukundaṃ hastenākṛṣya pratyāvṛtyopaviśati |)
ācārya, amumālokya snehaśokatāralyaṃ jātam | nīlāmbaracakravartisaṃbandhādayamatīva snehāspadaṃ naḥ | alpīyasi vayasi turīyāśramo gṛhītaḥ kathamanena | kastāvadasya mahāvākyopadeṣṭā |
gopīnāthācāryaḥ—keśavabhāratī |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—hanta, kathamayaṃ bhāratīsaṃpradāye pravartitavānvā |
gopīnāthācāryaḥ—nāsya tathā bāhyāpekṣā | kevalaṃ tyāga evādaraḥ |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—kiṃ tāvadbāhyam |
gopīnāthācāryaḥ—saṃpradāyotkarṣādi |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—samīcīnaṃ nocyate | āśramaujjvalyaṃ na bāhyam |
gopīnāthācāryaḥ—kevalaṃ gauravāyeti bāhyametat |
sārvabhaumabhaṭṭācāryaḥ—gauraveṇa kimaparāddham | tanmayaivaṃ bhaṇyate bhadratarasāṃpradāyikabhikṣoḥ punaryogapaṭṭaṃ grāhayitvā vedāntaśravaṇenāyaṃ saṃskaraṇīyaḥ |
gopīnāthācāryaḥ—(sāsūyamiva |) bhaṭṭācārya, na jñāyate'sya mahimā bhavadbhiḥ | mayā tu yadyaddṛṣṭamasti tenānumitamayamīśvara eveti |
mukundaḥ—(svagatam |) sādhu bho ācārya, sādhu | dagdhaṃ me jīvitaṃ nirvāpitamasti bhavatā |
śiṣyāḥ—kena pramāṇeneśvaro'yamiti jñātaṃ bhavatā |
gopīnāthācāryaḥ—bhagavadanugrahajanyajñānaviśeṣeṇa hyalaukikena pramāṇena | bhagavattattvaṃ laukikena pramāṇe pramātuṃ na śakyate alaukikatvāt |
śiṣyāḥ—nāyaṃ śāstrārthaḥ | anumānena na kathamīśvaraḥ sādhyate |
gopīnāthācāryaḥ—īśvarastena sādhyatāṃ nāma | na khalu tattattvaṃ sādhayituṃ śakyate | tattu tadanugrahajanyajñānenaiva tasya pramākaraṇatvāt |
śiṣyāḥ—kva dṛṣṭaṃ tasya pramākaraṇatvam |
gopīnāthācāryaḥ—purāṇavākya eva |
śiṣyāḥ—paṭhyatām |
Мукунда. (Подойдя.) Господи, это Гопинатха Ачарья: будто Сам Господь Джаганнатха прислал его навстречу Тебе.
Господь. (Словно придя в себя.) Где он, где?
Гопинатха Ачарья. Вот я. (Падает к стопам.)
(Господь обнимает его.)
(Гопинатха Ачарья кланяется Нитьянанде, потом Джагадананде и Дамодаре.)
Мукунда. Ачарья, как бы беспрепятственно и вволю видеть Господа Джаганнатху?
Гопинатха Ачарья. Если на то будет удача Сарвабхаумы.
Все. Так пусть Сам Господь и попросит.
Гопинатха Ачарья. Владыка, мы думаем, без беседы с Сарвабхаумой увидеть Шри Джаганнатху нелегко. Каково желание Господа?
Господь. Твоё желание — моё желание.
Гопинатха Ачарья. Тогда древо заслуг Сарвабхаумы принесло плод. Господи, пусть досточтимые направят шаги сюда, сюда.
Господь. Укажи дорогу.
Гопинатха Ачарья. Сюда, сюда. (Все проходят.)
(Входит Сарвабхаума Бхаттачарья, занимающийся с учениками.)
Сарвабхаума Бхаттачарья. Эй, кто там! Узнайте, прошло ли у Шри Джаганнатхи полуденное воскурение.
Гопинатха Ачарья. Вот и занятия Бхаттачарьи кончились. Сейчас он пойдёт внутрь. Подойду-ка поскорее. (Подумав.) Господи, отдохни здесь немного, пока я не вернусь. (Поспешно подойдя.) Бхаттачарья, прибыл некий великий человек. Выйди к нему и приведи.
Сарвабхаума Бхаттачарья. Далеко ли он?
Гопинатха Ачарья. Совсем рядом.
(Сарвабхаума встаёт и идёт навстречу; ученики за ним.)
Нитьянанда. Ах, вот он, Бхаттачарья Сарвабхаума. Раз он сам вышел — тем лучше.
Сарвабхаума Бхаттачарья. (Подойдя.) Поклон Нараяне. (Кланяется.)
Господь. Да будет влечение к Кришне, ум — в Кришне.
Сарвабхаума Бхаттачарья. (Про себя.) Ах, небывалое благословение! Видно, в прежнем ашраме он был вайшнавом.
(Ученики усмехаются.)
Сарвабхаума Бхаттачарья. Владыка, сюда. (Проводит Господа, усаживает на подобающее место и садится сам.)
(Все изображают, что садятся.)
Сарвабхаума Бхаттачарья. Ачарья, в прежнем ашраме он не гаудиец ли?
Гопинатха Ачарья. Бхаттачарья, в прежнем ашраме он внук Ниламбары Чакраварти из Навадвипы и сын Джаганнатхи Мишры Пурандары.
Сарвабхаума Бхаттачарья. (С любовью и почтением.) Ах, Ниламбара Чакраварти учился вместе с моим отцом, а Мишру Пурандару мой отец весьма почитал.
Гопинатха Ачарья. Он хочет, чтобы видеть Шри Джаганнатху ему было легко.
Сарвабхаума Бхаттачарья. Непременно будет. Эй, кто там! Позовите Чанданешвару.
(Поспешно входит Чанданешвара, кланяется Господу, потом отцу.)
Сарвабхаума Бхаттачарья. Чанданешвара, ступай следом за Шрипадой. Все должны позаботиться, чтобы он каждый день спокойно и вволю видел святой Лик и чтобы никто не чинил помех. Он для меня почтеннейший.
Чанданешвара. Как велят досточтимые стопы.
Сарвабхаума Бхаттачарья. Владыка, ступай.
(Господь с Нитьянандой и прочими уходит вместе с Чанданешварой.)
Сарвабхаума Бхаттачарья. Ачарья, останься.
(Гопинатха Ачарья, уже выходя, берёт Мукунду за руку, возвращается и садится.)
Сарвабхаума Бхаттачарья. Ачарья, глядя на него, я растрогался — и нежность, и печаль. Через родство с Ниламбарой Чакраварти он мне очень дорог. Как же он в столь юные годы принял четвёртый ашрам? Кто наставил его в махавакье?
Гопинатха Ачарья. Кешава Бхарати.
Сарвабхаума Бхаттачарья. Увы, как же он вступил в традицию Бхарати?
Гопинатха Ачарья. Ему нет дела до внешнего. Дорого ему лишь отречение.
Сарвабхаума Бхаттачарья. Что же тут внешнее?
Гопинатха Ачарья. Превосходство традиции и прочее.
Сарвабхаума Бхаттачарья. Неверно говоришь. Блеск ашрама — не внешнее.
Гопинатха Ачарья. Когда только ради почёта — это внешнее.
Сарвабхаума Бхаттачарья. А чем провинился почёт? Вот что я скажу: пусть он заново примет йога-патту у санньяси из лучшей традиции, а потом его надо облагородить слушанием веданты.
Гопинатха Ачарья. (Будто с досадой.) Бхаттачарья, вам неведомо Его величие. А я по всему, что видел, заключил: Он — Сам Ишвара.
Мукунда. (Про себя.) Хорошо, Ачарья, хорошо! Ты остудил мою обожжённую жизнь.
Ученики. Каким же доказательством ты узнал, что он Ишвара?
Гопинатха Ачарья. Неотмирным: особым знанием, рождённым милостью Господа. Сущность Господа нельзя удостоверить мирскими доказательствами, потому что она неотмирна.
Ученики. Это не по шастрам. Отчего же нельзя установить Ишвару умозаключением?
Гопинатха Ачарья. Ишвару им установить можно. Но не Его сущность: для неё средство достоверного знания — лишь знание, рождённое Его милостью.
Ученики. Где сказано, что оно — средство достоверного знания?
Гопинатха Ачарья. В слове Пураны.
Ученики. Прочти.
Гопинатха Ачарья.
b7aecaec3fa1 · опубликовано 14 сент. 2026 г., 14:00:00 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Сарвабхаума принимает гостя с искренней теплотой: сын уважаемой семьи, почти родственник. И именно из этой теплоты вырастает покровительство — юноша поступил опрометчиво, надо его переучить веданте и перепосвятить в «лучшую традицию».
Гопинатха возражает не из учёности, а из опыта: «я видел». Спор с учениками повторяет довод Адвайты из четвёртого акта — сущность Господа не удостоверить обычными праманами, её открывает лишь знание по милости.
И здесь же первое благословение Махапрабху, которое Сарвабхаума называет небывалым: не «поклон Нараяне», а «да будет влечение к Кришне».