Mahabharata
Паушья-парва (Сказание о Паушье) · Verse 1.3.106–120
216 / 3756
Mahabharata · 1.3.106–120
Devanāgarī

तम् उपेत्यापश्यद् उत्तङ्क आसीनम्
स तम् उपेत्याशीर्भिर् अभिनन्द्योवाच
अर्थी भवन्तम् उपगतो ऽस्मीति
स एनम् अभिवाद्योवाच
भगवन् पौष्यः खल्व् अहम्
किं करवाणीति
तम् उवाचोत्तङ्कः
गुर्वर्थे कुण्डलाभ्याम् अर्थ्य् आगतो ऽस्मीति ये ते क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले ते भवान् दातुम् अर्हतीति
तं पौष्यः प्रत्युवाच
प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यताम् इति
स तेनैवम् उक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत्
स पौष्यं पुनर् उवाच
न युक्तं भवता वयम् अनृतेनोपचरितुम्
न हि ते क्षत्रियान्तःपुरे संनिहिता
नैनां पश्यामीति
स एवम् उक्तः पौष्यस् तं प्रत्युवाच
संप्रति भवान् उच्छिष्टः
स्मर तावत्
न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना वा शक्या द्रष्टुम्
पतिव्रतात्वाद् एषा नाशुचेर् दर्शनम् उपैतीति
अथैवम् उक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाच
अस्ति खलु मयोच्छिष्टेनोपस्पृष्टं शीघ्रं गच्छता चेति
तं पौष्यः प्रत्युवाच
एतत् तद् एवं हि
न गच्छतोपस्पृष्टं भवति न स्थितेनेति
अथोत्तङ्कस् तथेत्य् उक्त्वा प्राङ्मुख उपविश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनो ऽशब्दाभिर् हृदयंगमाभिर् अद्भिर् उपस्पृश्य त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्य् अद्भिर् उपस्पृश्यान्तःपुरं प्रविश्य तां क्षत्रियाम् अपश्यत्
सा च दृष्ट्वैवोत्तङ्कम् अभ्युत्थायाभिवाद्योवाच
स्वागतं ते भगवन्
आज्ञापय किं करवाणीति
स ताम् उवाच
एते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुम् अर्हसीति
सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रम् अयम् अनतिक्रमणीयश् चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छत्
आह चैनम्
एते कुण्डले तक्षको नागराजः प्रार्थयति
अप्रमत्तो नेतुम् अर्हसीति
स एवम् उक्तस् तां क्षत्रियां प्रत्युवाच
भवति सुनिर्वृता भव
न मां शक्तस् तक्षको नागराजो धर्षयितुम् इति

Transliteration (IAST)

tam upetyāpaśyad uttaṅka āsīnam
sa tam upetyāśīrbhir abhinandyovāca
arthī bhavantam upagato 'smīti
sa enam abhivādyovāca
bhagavan pauṣyaḥ khalv aham
kiṃ karavāṇīti
tam uvācottaṅkaḥ
gurvarthe kuṇḍalābhyām arthy āgato 'smīti ye te kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te bhavān dātum arhatīti
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca
praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatām iti
sa tenaivam uktaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyāṃ nāpaśyat
sa pauṣyaṃ punar uvāca
na yuktaṃ bhavatā vayam anṛtenopacaritum
na hi te kṣatriyāntaḥpure saṃnihitā
naināṃ paśyāmīti
sa evam uktaḥ pauṣyas taṃ pratyuvāca
saṃprati bhavān ucchiṣṭaḥ
smara tāvat
na hi sā kṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā vā śakyā draṣṭum
pativratātvād eṣā nāśucer darśanam upaitīti
athaivam ukta uttaṅkaḥ smṛtvovāca
asti khalu mayocchiṣṭenopaspṛṣṭaṃ śīghraṃ gacchatā ceti
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca
etat tad evaṃ hi
na gacchatopaspṛṣṭaṃ bhavati na sthiteneti
athottaṅkas tathety uktvā prāṅmukha upaviśya suprakṣālitapāṇipādavadano 'śabdābhir hṛdayaṃgamābhir adbhir upaspṛśya triḥ pītvā dviḥ parimṛjya khāny adbhir upaspṛśyāntaḥpuraṃ praviśya tāṃ kṣatriyām apaśyat
sā ca dṛṣṭvaivottaṅkam abhyutthāyābhivādyovāca
svāgataṃ te bhagavan
ājñāpaya kiṃ karavāṇīti
sa tām uvāca
ete kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātum arhasīti
sā prītā tena tasya sadbhāvena pātram ayam anatikramaṇīyaś ceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai prāyacchat
āha cainam
ete kuṇḍale takṣako nāgarājaḥ prārthayati
apramatto netum arhasīti
sa evam uktas tāṃ kṣatriyāṃ pratyuvāca
bhavati sunirvṛtā bhava
na māṃ śaktas takṣako nāgarājo dharṣayitum iti

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अर्थी भवन्तम् उपगतः अस्मिarthī bhavantam upagataḥ asmi«я пришёл к тебе с просьбой»
पौष्यः अहम् किं करवाणिpauṣyaḥ aham kiṃ karavāṇi«я и есть Паушья; что мне сделать?»
ये क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले ते दातुम् अर्हसिye kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te dātum arhasi«серьги, что носит [твоя] царица, благоволи отдать»
प्रविश्य अन्तःपुरं क्षत्रिया याच्यताम्praviśya antaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatām«войди во внутренние покои и проси [саму] царицу»
प्रविश्य अन्तःपुरं क्षत्रियां न अपश्यत्praviśya antaḥpuraṃ kṣatriyāṃ na apaśyatвойдя в покои, царицы не увидел
न युक्तं भवता अनृतेन उपचरितुम्na yuktaṃ bhavatā anṛtena upacaritum«не должно тебе обходиться [со мной] обманом»
संप्रति भवान् उच्छिष्टः स्मर तावत्saṃprati bhavān ucchiṣṭaḥ smara tāvat«ты сейчас нечист (после еды); припомни-ка»
पति-व्रतात्वात् एषा न अशुचेः दर्शनम् उपैतिpati-vratātvāt eṣā na aśuceḥ darśanam upaiti«будучи верной мужу, она не является [взору] нечистого»
सुप्रक्षालित-पाणि-पाद-वदनः अद्भिः उपस्पृश्यsuprakṣālita-pāṇi-pāda-vadanaḥ adbhiḥ upaspṛśyaомыв руки, ноги и лицо, прикоснувшись к воде [совершив ачаману]
अन्तःपुरं प्रविश्य तां क्षत्रियाम् अपश्यत्antaḥpuraṃ praviśya tāṃ kṣatriyām apaśyatвойдя в покои, увидел царицу
स्वागतं ते आज्ञापय किं करवाणिsvāgataṃ te ājñāpaya kiṃ karavāṇi«добро пожаловать; повелевай, что мне сделать»
एते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुम् अर्हसिete kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātum arhasi«эти серьги, выпрошенные мной для гуру, благоволи отдать»
पात्रम् अयम् अनतिक्रमणीयः च इति ते कुण्डले प्रायच्छत्pātram ayam anatikramaṇīyaḥ ca iti te kuṇḍale prāyacchatсочтя его достойным и не отказуемым, отдала ему серьги
एते कुण्डले तक्षकः नाग-राजः प्रार्थयति अप्रमत्तः नेतुम् अर्हसिete kuṇḍale takṣakaḥ nāga-rājaḥ prārthayati apramattaḥ netum arhasi«эти серьги жаждет [заполучить] Такшака, царь змеев; неси бдительно»
न मां शक्तः तक्षकः धर्षयितुम्na māṃ śaktaḥ takṣakaḥ dharṣayitum«не сможет Такшака одолеть меня»
Translation

Подойдя [к Паушье], Уттанка увидел его сидящим. Приблизившись, он почтил его благословениями и сказал: «Я пришёл к тебе с просьбой». Тот, поклонившись, ответил: «Господин, я и есть Паушья; что мне сделать?» Уттанка сказал ему: «Я пришёл за серьгами ради [дара] учителю; те серьги, что носит [твоя] царица, благоволи отдать». Паушья ответил ему: «Войди во внутренние покои и проси [саму] царицу». Так сказанный, [Уттанка] вошёл во внутренние покои, но царицы не увидел. Он снова сказал Паушье: «Не должно тебе обходиться со мной обманом: нет твоей царицы во внутренних покоях, я не вижу её». Паушья ответил ему: «Ты сейчас, верно, нечист [после еды] — припомни-ка. Ибо эту царицу нельзя увидеть нечистому или осквернённому: будучи верной мужу (пативрата), она не является взору нечистого». Тогда Уттанка, припомнив, сказал: «И впрямь, спеша в пути, я прикоснулся [к пище], будучи нечист». Паушья ответил ему: «Вот оно: ведь нечистота бывает у того, кто [совершает омовение] на ходу или стоя, [а не как должно]». Тогда Уттанка, сказав «хорошо», сел лицом к востоку, тщательно омыл руки, ноги и лицо, беззвучной, отрадной сердцу водою совершил ачаману, трижды отпив и дважды отерев [уста], коснулся водою [глаз и прочих] отверстий, вошёл во внутренние покои и увидел ту царицу. И она, едва увидев Уттанку, встала, поклонилась и сказала: «Добро пожаловать, господин; повелевай, что мне сделать». Он сказал ей: «Эти серьги, выпрошенные мною для [дара] гуру, благоволи отдать». Она же, довольная его искренностью и рассудив: «Он достойный [принять дар] и [просьба его] не отказуема», — сняв серьги, отдала их ему. И сказала: «Этих серёг жаждет [заполучить] Такшака, царь змеев; неси их бдительно». Так сказанный, [Уттанка] ответил царице: «Госпожа, будь покойна: не сможет Такшака, царь змеев, одолеть меня».

Commentary

Эпизод с Паушьей и царицей раскрывает святость чистоты (шаучи) и целомудрия. Верная супруга-пативрата невидима для нечистого взора — образ того, что духовное недоступно осквернённому сердцу: лишь очистившись, можно узреть сокровенное. Уттанка, забывший о ритуальной чистоте в спешке, прозревает свою оплошность и совершает должное омовение — и тогда чистая царица является ему. Так писание учит, что без внутренней и внешней чистоты не достичь желанного, особенно в духовных делах. Готовность царицы отдать драгоценные серьги достойному просителю являет щедрость и почтение к брахманам. А предупреждение о Такшаке вводит грядущее испытание: всякое благое дело встречает препятствия, и преданный должен хранить бдительность (апрамада). Самоуверенность же Уттанки («Такшака не одолеет меня») будет вскоре смирена — урок о том, что без милости свыше одной решимости недостаточно.

Version

a674fd69ab7a · published Jun 14, 2026, 6:30:00 AM UTC

Page between verses with