अथ सर्गादीनां लक्षणम् आह अव्याकृतगुणक्षोभान् महतस् त्रिवृतोऽहमः । भूतमात्रेन्द्रियार्थानां सम्भवः सर्ग उच्यते ॥ प्रधानगुणक्षोभान् महान्, तस्मात् त्रिगुणोऽहङ्कारः । तस्माद् भूतमात्राणां भूतसूक्ष्माणाम् इन्द्रियाणां च । स्थूलभूतानां च । तदुपलक्षिततद्देवतानां च सम्भवः सर्गः । कारणसृष्टिः सर्ग इत्य् अर्थः । पुरुषानुगृहीतानाम् एतेषां वासनामयः । विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥ पुरुषः परमात्मा । एतेषां महदादीनां, जीवस्य पूर्वकर्मवासनाप्रधानोऽयं समाहारः । कार्यभूतश् चराचरप्राणिरूपो बीजाद् बीजम् इव प्रवाहापन्नो विसर्ग उच्यते । व्यष्टिसृष्टिविसर्ग इत्य् अर्थः । अनेनोतिर् अप्य् उक्ता वृत्तिर् भूतानि भूतानां चराणाम् अचराणि च । कृता स्वेन नॄणां तत्र कामाच् चोदनयापि वा ॥ चराणां भूतानां सामान्यतोऽचराणि, चकाराच् चराणि च कामाद् वृत्तिः । तत्र तु नॄणां स्वेन स्वभावेन कामाच् चोदनयापि वा या नियता वृत्तिर् जीविकाकृता, सा वृत्तिर् उच्यत इत्य् अर्थः । रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानुयुगे युगे । तिर्यङ्मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस् त्रयीद्विषः ॥ यैर् अवतारैः । अनेनेशकथा । स्थानं पोषणं चेति त्रयम् उक्तम् । मन्वन्तरं मनुर् देवा मनुपुत्राः सुरेश्वराः । ऋषयोऽंशावताराश् च हरेः षड्विधम् उच्यते ॥ मन्वाद्याचरणकथनेन सद्धर्म एवात्र विवक्षित इत्य् अर्थः । ततश् च प्राक्तनग्रन्थेनैकार्थ्यम् । राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंशस् त्रैकालिकोऽन्वयः । वंश्यानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश् च ये ॥ तेषां राज्ञां ये च वंशधरास् तेषां वृत्तं वंश्यानुचरितम्
atha sargādīnāṁ lakṣaṇam āha -avyākṛta-guṇa-kṣobhān mahatas trivṛto'hamaḥ | bhūta-mātrendriyārthānāṁ sambhavaḥ sarga ucyate || pradhāna-guṇa-kṣobhān mahān, tasmāt triguṇo'haṅkāraḥ | tasmād bhūta-mātrāṇāṁ bhūta-sūkṣmāṇām indriyāṇāṁ ca | sthūla-bhūtānāṁ ca | tad-upalakṣita-tad-devatānāṁ ca sambhavaḥ sargaḥ | kāraṇa-sṛṣṭiḥ sarga ity arthaḥ | puruṣānugṛhītānām eteṣāṁ vāsanāmayaḥ | visargo'yaṁ samāhāro bījād bījaṁ carācaram || puruṣaḥ paramātmā | eteṣāṁ mahad-ādīnāṁ, jīvasya pūrvakarma-vāsanā-pradhāno'yaṁ samāhāraḥ | kārya-bhūtaś carācara-prāṇi-rūpo bījād bījam iva pravāhāpanno visarga ucyate | vyaṣṭi-sṛṣṭi-visarga ity arthaḥ | anenotir apy uktā -vṛttir bhūtāni bhūtānāṁ carāṇām acarāṇi ca | kṛtā svena nṝṇāṁ tatra kāmāc codanayāpi vā || carāṇāṁ bhūtānāṁ sāmānyato'carāṇi, cakārāc carāṇi ca kāmād vṛttiḥ | tatra tu nṝṇāṁ svena svabhāvena kāmāc codanayāpi vā yā niyatā vṛttir jīvikākṛtā, sā vṛttir ucyata ity arthaḥ | rakṣācyutāvatārehā viśvasyānuyuge yuge | tiryaṅ-martyarṣideveṣu hanyante yais trayī-dviṣaḥ || yair avatāraiḥ | aneneśakathā | sthānaṁ poṣaṇaṁ ceti trayam uktam | manvantaraṁ manur devā manu-putrāḥ sureśvarāḥ | ṛṣayo'ṁśāvatārāś ca hareḥ ṣaḍ-vidham ucyate || manvādyācaraṇa-kathanena sad-dharma evātra vivakṣita ity arthaḥ | tataś ca prāktana-granthenaikārthyam | rājñāṁ brahma-prasūtānāṁ vaṁśas traikāliko'nvayaḥ | vaṁśyānucaritaṁ teṣāṁ vṛttaṁ vaṁśadharāś ca ye || teṣāṁ rājñāṁ ye ca vaṁśa-dharās teṣāṁ vṛttaṁ vaṁśyānucaritam
Далее он излагает примету творения и прочих:
«Возникновение стихий, танматр, чувств и их предметов — от махата, что из возмущения гун непроявленного, и от троякой аханкары — зовётся творением».
От возмущения гун прадханы — махат; от него — трёхгунная аханкара; от неё — возникновение тонких стихий, то есть танматр, и чувств, и грубых стихий, и обозначенных ими божеств: вот творение. То есть «творение» — это творение причин.
«Истворение — это собрание, состоящее из следов, тех, кого облагодетельствовал Пуруша: семя из семени, подвижное и неподвижное».
«Пуруша» — Параматма. «Этих» — махата и прочих. «Собрание» это определяется следами прежних дел дживы; став следствием и приняв облик подвижных и неподвижных существ, оно течёт «семя из семени» и зовётся «истворением». То есть истворение — творение единичного. Этим сказано и о «побуждениях».
«Средства жизни — существа для существ: для подвижных неподвижные и прочие, созданные своею природою; у людей же там — от желания или от предписания».
Для подвижных существ вообще неподвижные, а по слову «и» — и подвижные суть средство жизни, взятое по желанию. У людей же то установленное средство жизни, что создано ради прокормления — своею природою, от желания или от предписания, — и зовётся «средствами жизни». Таков смысл.
«Охрана — труды нисхождений Ачьюты для мира из юги в югу, среди животных, людей, риши и богов, которыми истребляются ненавистники трёх Вед».
«Которыми» — нисхождениями. Этим сказаны сказания о Владыке, а также стояние и питание — три предмета разом.
«Манвантара зовётся шестивидной: Ману, боги, сыновья Ману, владыки богов, риши и частичные нисхождения Хари».
Смысл тот, что изложением поведения Ману и прочих здесь подразумевается именно благая дхарма. Потому это и единомысленно с прежде сказанным.
«Род — преемство трёх времён у царей, происшедших от Брахмы; повесть о роде — их деяния и тех, кто продолжает род».
Деяния тех царей и тех, кто продолжает их род, — вот «повесть о роде».
000000000000 · publicado 1 ene 1970, 0:00:00 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Определения идут подряд, и каждое оказывается о живом, а не о схеме.
«Средства жизни» — о том, что одно существо кормится другим, и что у человека это ещё и дело выбора или предписания.
А три предмета сразу — охрана, стояние и питание — сведены к одному: к тому, что Он приходит.