奉爱甘露余篇
Prakāśa 4: On the Figures of Speech4.83吉瓦·哥斯瓦米
132 / 253
Linux
翻页
奉爱甘露余篇 · 4.83
॥
天城文

समासोक्तिः समैर् यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः ।व्यवहारसमारोपः प्रकृतेनास्य वस्तुनः ॥83॥अत्र कार्येण प्रस्तुतेऽप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः, यथा—गोपीगणाद् उत्तमवंशजाताद्वंश्य् एव धन्या लघुवंशजापि ।कृष्णाधरं दुर्लभगन्धम् आसांपिबन्त्य् अलं यास्त्य् अनिवारितान्यैः ॥अत्र वंश्याम् अधरपानकार्येण नायिकाव्यवहारसमारोपः ।लिङ्गसामान्येन, यथा—विलस्य राधया कामं भजतेऽन्यां हरिः स्त्रियम् ।पद्मिनीं रमयित्वादौ सन्ध्यां मिलति भास्करः ॥अत्र पुंस्त्रीलिङ्गसाम्येन सूर्यपद्मिन्यादीनां नायकनायिकाव्यवहारः ।विशेषणसाम्यं तु श्लिष्टतया साधारण्येनौपम्यगर्भत्वेन च त्रिधा । आद्या, यथा—स्पृष्टां करेण रविणा प्रकटातिरागांराधे विलोकय गलत्तिमिरावृतिं ताम् ।ऐन्द्रीं विलोक्य हरितं कलुषान्तरोऽयंप्राचेतसीं श्रयति हन्त दिशं हिमांशुः ॥अत्र रागावृतिशब्दयोः श्लिष्टता । अत्रैव तिमिरावृतिम् इत्य् अत्र तिमरांशुकाम् इति पाठे एकदेशस्य रूपणेऽपि समासोक्तिर् एव, न त्व् एकदेशविवर्तिरूपकम् । अत्र हि तिमिरांशुकरो रूप्यरूपकभावो द्वयोर् आवरकत्वे स्फुटसादृश्यतया परसाचिव्यम् अनपेक्ष्यापि स्वमात्रविश्रान्त इति न समासोक्तिं व्याहन्तुम् ईशः । यत्र तु रूप्यरूपकयोः सादृश्यम् अस्फुटं, तत्रैकदेशान्तररूपणं विना तद् असङ्गतं स्याद् इत्य् अशाब्दम् अप्य् एकदेशरूपणार्थम् अपेक्षत एवेति तत्रैकदेशविवर्तिरूपकम् एव । यथा—सङ्ग्रामान्तःपुरे चक्रं स्वपादौ कुर्वतो हरेः ।संमुख्य् अपि हठाज् जाता रिपुसेना पराङ्मुखी ॥अत्र सङ्ग्रामान्तःपुरयोः सादृश्यम् अस्फुटम् एव । क्वचिच् च यत्र स्फुटसादृश्यानाम् अपि बहूनां रूपणं शाब्दम् एकदेशस्य चार्थम् । तत्रैकदेशविवर्तिरूपकम् एव । रूपकप्रतीतेर् व्याप्तितया समासोक्तिप्रतीतितिरोधापकत्वात् । नन्व् अस्ति सङ्ग्रामान्तःपुरयोर् अपि सुखसञ्चारतया स्फुटं सादृश्यम् इति चेत्, सत्यम् उक्तम् । अस्त्य् एव । किन्तु, वाक्यार्थपर्यालोचनसापेक्षं । न खलु निरपेक्षं, मुखचन्द्रादेर् मनोहरत्वादिवद् रणान्तःपुरयोः स्वतः सुखसञ्चारत्वाभावात् ।साधारण्येन, यथा—निसर्गसौरभोद्भ्रान्तभृङ्गसङ्गीतशालिनी ।राधे पश्योदिते सूर्ये स्मेराजनि सरोजिनी ॥अत्र निसर्गादिविशेषसाम्यात् सरोजिन्यां नायिकाव्यवहारप्रतीतौ स्त्रीमात्रगामिनः स्मेरत्वधर्मस्य समारोपः कारणम् । तेन विना विशेषणसाम्यमात्रेण नायिकाव्यवहारप्रतीतेर् असम्भवात् ।औपम्यगर्भत्वं पुनस् त्रिधा सम्भवति । उपमारूपकसङ्करगर्भत्वात् । तत्र उपमागर्भत्वे, यथा—दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपल्लवशोभिनी ।केशपाशालिवृन्देन सुवेषा भाति राधिका ॥अत्र सुवेषत्ववशात् प्रथमं दन्तप्रभाः पुष्पाणीवेत्य् उपमागर्भत्वेन समासः । अनन्तरं च दन्तप्रभासदृशैः पुष्पैश् चितेत्य् आदिसमासान्तराश्रयेण समानविशेषण माहात्म्यं राधिकायां लताव्यवहारप्रतीतिः ।रूपकगर्भत्वे, यथा—“दन्तप्रभेत्य् आदौ सुवेशेत्य् अस्य स्थाने परीतेति पाठे । अत्र उपमारूपकसाधकाभावात् सङ्करसमाश्रयेण समासान्तरं पूर्ववत् । समासान्तरमहिम्ना लताप्रतीतिः । एवम् अन्यत्र रूपके अप्रकृतम् आत्मरूपसंनिवेशेन प्रकृतम् आच्छादयति । इह तु स्वावस्थासमारोपणावच्छादितस्वरूपम् एव पूर्वावस्थातो विशेषयति । अत एवात्र व्यवहारसमारोपो, न तु स्वरूपसमारोप इत्य् आहुः । उपमाध्वनौ श्लेषे च विशेष्यस्यापि साम्यम् इह तु विशेषणमात्रस्य । अप्रस्तुतप्रशंसायाम् अप्रस्तुतस्य साम्यत्वम् इह तु प्रस्तुतस्येति भेदः ।

转写 (IAST)

samāsoktiḥ samair yatra kārya-liṅga-viśeṣaṇaiḥ |vyavahāra-samāropaḥ prakṛtenāsya vastunaḥ ||83||atra kāryeṇa prastute’prastuta-vyavahāra-samāropaḥ, yathā—gopī-gaṇād uttama-vaṁśa-jātādvaṁśy eva dhanyā laghu-vaṁśajāpi |kṛṣṇādharaṁ durlabha-gandham āsāṁpibanty alaṁ yāsty anivāritānyaiḥ ||atra vaṁśyām adhara-pāna-kāryeṇa nāyikā-vyavahāra-samāropaḥ |liṅga-sāmānyena, yathā—vilasya rādhayā kāmaṁ bhajate'nyāṁ hariḥ striyam |padminīṁ ramayitvādau sandhyāṁ milati bhāskaraḥ ||atra puṁ-strī-liṅga-sāmyena sūrya-padminy-ādīnāṁ nāyaka-nāyikā-vyavahāraḥ |viśeṣaṇa-sāmyaṁ tu śliṣṭatayā sādhāraṇyenaupamya-garbhatvena ca tridhā | ādyā, yathā—spṛṣṭāṁ kareṇa raviṇā prakaṭātirāgāṁrādhe vilokaya galat-timirāvṛtiṁ tām |aindrīṁ vilokya haritaṁ kaluṣāntaro'yaṁprācetasīṁ śrayati hanta diśaṁ himāṁśuḥ ||atra rāgāvṛti-śabdayoḥ śliṣṭatā | atraiva timirāvṛtim ity atra timarāṁśukām iti pāṭhe eka-deśasya rūpaṇe'pi samāsoktir eva, na tv eka-deśa-vivarti-rūpakam | atra hi timirāṁśu-karo rūpya-rūpaka-bhāvo dvayor āvarakatve sphuṭa-sādṛśyatayā para-sācivyam anapekṣyāpi sva-mātra-viśrānta iti na samāsoktiṁ vyāhantum īśaḥ | yatra tu rūpya-rūpakayoḥ sādṛśyam asphuṭaṁ, tatraika-deśāntara-rūpaṇaṁ vinā tad asaṅgataṁ syād ity aśābdam apy eka-deśa-rūpaṇārtham apekṣata eveti tatraika-deśa-vivarti-rūpakam eva | yathā—saṅgrāmāntaḥ-pure cakraṁ sva-pādau kurvato hareḥ |saṁmukhy api haṭhāj jātā ripu-senā parāṅmukhī ||atra saṅgrāmāntaḥpurayoḥ sādṛśyam asphuṭam eva | kvacic ca yatra sphuṭa-sādṛśyānām api bahūnāṁ rūpaṇaṁ śābdam eka-deśasya cārtham | tatraika-deśa-vivarti-rūpakam eva | rūpaka-pratīter vyāptitayā samāsokti-pratīti-tirodhāpakatvāt | nanv asti saṅgrāmāntaḥpurayor api sukha-sañcāratayā sphuṭaṁ sādṛśyam iti cet, satyam uktam | asty eva | kintu, vākyārtha-paryālocana-sāpekṣaṁ | na khalu nirapekṣaṁ, mukha-candrāder mano-haratvādivad raṇāntaḥpurayoḥ svataḥ sukha-sañcāratvābhāvāt |sādhāraṇyena, yathā—nisarga-saurabhodbhrānta-bhṛṅga-saṅgīta-śālinī |rādhe paśyodite sūrye smerājani sarojinī ||atra nisargādi-viśeṣa-sāmyāt sarojinyāṁ nāyikā-vyavahāra-pratītau strī-mātra-gāminaḥ smeratva-dharmasya samāropaḥ kāraṇam | tena vinā viśeṣaṇa-sāmya-mātreṇa nāyikā-vyavahāra-pratīter asambhavāt |aupamya-garbhatvaṁ punas tridhā sambhavati | upamā-rūpaka-saṅkara-garbhatvāt | tatra upamā-garbhatve, yathā—danta-prabhā-puṣpa-citā pāṇi-pallava-śobhinī |keśa-pāśāli-vṛndena suveṣā bhāti rādhikā ||atra suveṣatva-vaśāt prathamaṁ danta-prabhāḥ puṣpāṇīvety upamā-garbhatvena samāsaḥ | anantaraṁ ca danta-prabhā-sadṛśaiḥ puṣpaiś citety ādi-samāsāntarāśrayeṇa samāna-viśeṣaṇa- māhātmyaṁ rādhikāyāṁ latā-vyavahāra-pratītiḥ |rūpaka-garbhatve, yathā—“danta-prabhety ādau suveśety asya sthāne parīteti pāṭhe | atra upamā-rūpaka-sādhakābhāvāt saṅkara-samāśrayeṇa samāsāntaraṁ pūrvavat | samāsāntara-mahimnā latā-pratītiḥ | evam anyatra rūpake aprakṛtam ātma-rūpa-saṁniveśena prakṛtam ācchādayati | iha tu svāvasthā-samāropaṇāvacchādita-svarūpam eva pūrvāvasthāto viśeṣayati | ata evātra vyavahāra-samāropo, na tu svarūpa-samāropa ity āhuḥ | upamā-dhvanau śleṣe ca viśeṣyasyāpi sāmyam iha tu viśeṣaṇa-mātrasya | aprastuta-praśaṁsāyām aprastutasya sāmyatvam iha tu prastutasyeti bhedaḥ |

未能识别诗律

逐字释义
梵语IAST释义
समासोक्तिःsamāsoktiḥсжатая речь —
समैर्samairобщими
यत्रyatraгде
कार्य-लिङ्ग-विशेषणैःkārya-liṅga-viśeṣaṇaiḥдействиями, родами, определениями
व्यवहार-समारोपःvyavahāra-samāropaḥналожение поведения
प्रकृतेनास्यprakṛtenāsyaна предмет речи — его
वस्तुनःvastunaḥвещи
译文

Сжатая речь — где через общие действия, роды и определения на предмет речи накладывается поведение другой вещи. Через действие на предмет речи накладывается поведение постороннего — например: «Счастливее пастушек, рождённых в высоком роду, одна флейта, хоть она из простого бамбука: она вволю и никем не удерживаемая пьёт губы Кришны, чей аромат им так трудно достать». Здесь на флейту через действие — питьё губ — наложено поведение героини. Через общность рода — например: «Натешившись с Радхой, Хари идёт к другой; порадовав сперва лотос, солнце встречается с вечерней зарёй». Здесь по общности мужского и женского рода солнцу, лотосу и прочему приписано поведение героя и героини. Общность определений трояка: через двусмысленность, через общее свойство и через скрытое сравнение. Первое — например: «Радха, взгляни: увидев, что восточную сторону тронула рука-луч солнца, что в ней явилась великая „рага“ — алость и страсть, — что с неё спадает покров тьмы, месяц с потемневшим сердцем, увы, уходит к западу». Здесь двусмысленны слова «рага» и «покров». Если здесь вместо «покрова тьмы» прочесть «одеяние тьмы», то, хотя уподоблена одна часть, это всё же сжатая речь, а не частично развёрнутое уподобление. Ведь здесь тьма и одеяние явно сходны — оба покрывают, — отношение уподобляемого и уподобляющего держится само собой, не нуждаясь в помощи, и не может отменить сжатую речь. А где сходство уподобляемого и уподобляющего неявно, без уподобления другой части было бы несвязно, и это требует, пусть невысказанного, уподобления части; там — частично развёрнутое уподобление. Например: «Когда Хари в покоях битвы сделал диск Своими шагами, вражеское войско, хоть и было лицом к Нему, насильно отвернулось». Здесь сходство битвы и покоев неявно. И иногда, где многие явно сходные вещи уподоблены словами, а одна часть — лишь по смыслу, это частично развёрнутое уподобление: постижение уподобления, охватывая всё, заслоняет постижение сжатой речи. — Но ведь у битвы и покоев есть явное сходство — свобода движения? — Верно, оно есть; но оно зависит от обдумывания смысла высказывания, а не само по себе: у битвы и покоев нет свободы движения самой по себе, как у лица и луны — прелести. Через общее свойство — например: «Радха, смотри: когда взошло солнце, лотос, звенящий пением пчёл, опьянённых его природным ароматом, заулыбался». Здесь по общности определений «природный» и прочих в лотосе постигается поведение героини, и причина тому — наложение свойства «улыбаться», присущего лишь женщине; без него одной общности определений не хватило бы. Скрытое сравнение трояко: со скрытым сравнением, со скрытым уподоблением и со скрытым смешением. Со скрытым сравнением — например: «Украшенная цветами — сиянием зубов, прекрасная ростками-руками, нарядная роем пчёл — прядями волос, сияет Радхика». Здесь из-за слова «нарядная» сперва сложение понимается со сравнением: «сияние зубов, как цветы»; а затем, через другое сложение — «украшенная цветами, подобными сиянию зубов» и прочее, — силой общих определений в Радхике постигается поведение лианы. Со скрытым уподоблением — если в том же стихе вместо «нарядная» прочесть «окружённая». Здесь нет доводов ни за сравнение, ни за уподобление, и через смешение, как прежде, получается другое сложение, силой которого постигается лиана. Так, в уподоблении постороннее своим обликом закрывает предмет речи; а здесь предмет речи, облик которого закрыт наложением чужого состояния, лишь отличается от прежнего состояния. Поэтому говорят, что здесь накладывается поведение, а не облик. В звучании сравнения и в двусмысленности сходно и определяемое, а здесь — лишь определения. В «похвале постороннему» сходно постороннее, а здесь — предмет речи: в этом различие.

版本

2d5cdba56a14 · 发布于 2026年9月24日 12:40:03 UTC

可用语言RU

用方向键翻颂