अनुक्ताम् अन्तिमां महाशक्तिम् आह सम्पूर्णेति । सेयं तु कला समष्ठिरूपा ज्ञेया । दृष्टान्तोपादानाच् चन्द्रस्य तादृशत्वम् आह प्रतिपद् इति । आसु एतत्तुलात्वे विवक्षितम् आह षोडशैवेति । षोडशानाम् एव विद्यारूपत्वात् । एतदुपदेशस्य ज्ञानसम्भवरहस्यत्वात् तज्ज्ञानस्य वैष्णवत्वानुमाxअकलिङ्गत्वाच् च । क्रूराम् ईषणाशोकानाम् अपि भगवत्स्वरूपभूतानाम् एव सतीनां मल्लानाम् अशनिर् इत्य् आदिवत् श्रीकृष्णस्य कठिनत्वअप्रत्यायकत्वात् । मृतुर् भोजपतेर् इतिवत् दुर्जनविचित्रासकत्वात् । असतां शास्तेतिवत् तदीयशोकहेतुत्वाद् एवं च तत्तन्निरुक्तिर् उपपद्यते । यथा प्रकाशैकरूपाया एव सूर्यकान्तोर् उलूकेषु तामिस्रादिव्यञ्जकता । ततश् चन्द्ररूपी मत कृष्णः कलारूपस् तु ताः स्मृता इति स्फुटम् एव स्वरूपभूतत्वं दर्शितम् । तद् एवं तासां स्वरूपशक्तित्वे लक्ष्मीत्वं तासां सिद्धत्य् एव । तद् एवम् अभिप्रेत्य तासां लक्ष्मीत्वम् आह श्रीशुकः—
गृहेषु तासाम् अनपय्यातर्क्यकृन्
निरस्तसाम्यातिशयेष्व् अवस्थितः ।
रेमे रमाभिर् निजकामसम्प्लुतो
यथेतरो गार्हकमेधिकांश् चरन् ॥68॥
टीका च—रमाभिर् लक्ष्म्या अंशभूताभिर् इत्य् एषा । स्वरूपशक्तित्वाद् एव रेमे इत्य् उक्तम् । अतो निजः स्त्रियः परमानन्दशक्तिविशेषोदयरूपप्रेमविशेषस्वरूपो यः कामस् तेन सम्प्लुतो व्याप्त इति । तत्र श्रीमत्य् आभासायां भूशक्तिरूपत्वं पाद्मोत्तरखण्डादौ । यमुनायाः कृपाशक्तिरूपत्वं स्कान्दयमुनामाहात्म्यादाव् इत्य् अन्वेषणीयम् । किन्तु सत्यभामाया हरिवंशादौ सौभाग्यातिशयस्य विवक्षितत्वात् प्रेमशक्तिप्रचुरभूशक्तित्वं ज्ञेयम् । स्वयं लक्ष्मीस् तु रुक्मिणी ।
anuktām antimāṁ mahāśaktim āha sampūrṇeti | seyaṁ tu kalā samaṣṭhirūpā jñeyā | dṛṣṭāntopādānāc candrasya tādṛśatvam āha pratipad iti | āsu etat-tulātve vivakṣitam āha ṣoḍaśaiveti | ṣoḍaśānām eva vidyā-rūpatvāt | etad-upadeśasya jñāna-sambhava-rahasyatvāt taj-jñānasya vaiṣṇavatvānumāxakaliṅgatvāc ca | krūrām īṣaṇāśokānām api bhagavat-svarūpa-bhūtānām eva satīnāṁ mallānām aśanir ity ādivat śrī-kṛṣṇasya kaṭhinatvaa-pratyāyakatvāt | mṛtur bhojapater itivat durjana-vicitrāsakatvāt | asatāṁ śāstetivat tadīya-śoka-hetutvād evaṁ ca tat-tan-niruktir upapadyate | yathā prakāśaika-rūpāyā eva sūrya-kāntor ulūkeṣu tāmisrādi-vyañjakatā | tataś candra-rūpī mata kṛṣṇaḥ kalā-rūpas tu tāḥ smṛtā iti sphuṭam eva svarūpa-bhūtatvaṁ darśitam | tad evaṁ tāsāṁ svarūpa-śaktitve lakṣmītvaṁ tāsāṁ siddhaty eva | tad evam abhipretya tāsāṁ lakṣmītvam āha śrī-śukaḥ—
gṛheṣu tāsām anapayyātarkya-kṛn
nirasta-sāmyātiśayeṣv avasthitaḥ |
reme ramābhir nija-kāma-sampluto
yathetaro gārhaka-medhikāṁś caran ||68||
ṭīkā ca—ramābhir lakṣmyā aṁśa-bhūtābhir ity eṣā | svarūpa-śaktitvād eva reme ity uktam | ato nijaḥ striyaḥ paramānanda-śakti-viśeṣodaya-rūpa-prema-viśeṣa-svarūpo yaḥ kāmas tena sampluto vyāpta iti | tatra śrīmaty ābhāsāyāṁ bhū-śakti-rūpatvaṁ pādmottara-khaṇḍādau | yamunāyāḥ kṛpā-śakti-rūpatvaṁ skānda-yamunā-māhātmyādāv ity anveṣaṇīyam | kintu satyabhāmāyā harivaṁśādau saubhāgyātiśayasya vivakṣitatvāt prema-śakti-pracura-bhū-śaktitvaṁ jñeyam | svayaṁ lakṣmīs tu rukmiṇī |
metro no identificado
Последнюю, великую силу, прежде не названную, он называет словом «полный»: эту долю надо понимать как совокупную. Раз взят пример, он говорит, каков он у луны: «с первых суток». «По ним» — желая сказать, что они подобны луне, он говорит: «шестнадцать». Ведь видьями являются именно эти шестнадцать; ведь это учение — тайна, рождённая знанием; и ведь знание его — признак, по которому узнают вайшнава. А имена Крура, Бхишана, Шока даны им, хоть и они — сама природа Бхагавана, потому что они показывают суровость Шри Кришны, как в словах «для борцов — молния»; потому что они сокрушают злых, как «смерть для владыки Бходжей»; потому что они — причина скорби для злых, как в словах «каратель нечестивых». Так объясняется каждое имя. Так и солнечный свет, по природе один лишь свет, для сов делается тьмой. Итак, словами «Кришна считается луной, а они — долями луны» ясно показано, что они — его собственная природа. А раз они — сила его природы, то они и Лакшми. С этой мыслью Шри Шука и называет их Лакшми: Пребывая в их домах, не знавших ни равных, ни высших, он, неразлучный, творящий непостижимое, наслаждался с этими Рамами, полный собственного желания, словно обычный человек, исполняющий домашние обряды. И толкование: «С Рамами — с долями Лакшми». Как раз потому, что они — сила его природы, и сказано «наслаждался». Значит, «своё желание» — это особая любовь, в которой проявляется особая сила высшего блаженства; он был ею полон. О том, что Шри Сатьябхама — облик силы Бху, говорится в «Уттара-кханде» «Падма-пураны» и других писаниях, а о том, что Ямуна — облик силы милости, — в «Ямуна-махатмье» «Сканды» и других; это стоит поискать. Но поскольку «Хариванша» и другие писания хотят подчеркнуть её особое счастье, Сатьябхаму надо понимать как силу Бху, богатую силой любви. Сама же Лакшми — это Рукмини.
22f1ad299e05 · publicado 24 sept 2026, 8:03:23 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Бхагавата-пурана 10.59.43 — о жёнах Кришны в Двараке. Имя Сатьябхамы в издании искажено. Ямуна здесь — царица Калинди.