एकदेशविवर्तिन्य् उपमा वाच्यत्वगम्यते ।भवेतां यत्र साम्यस्य … ॥35॥यथा—नेत्रैर् इवोत्पलैः वक्त्रैर् इव पद्मैर् पदे पदे ।यमुना भाति पश्येयं चक्रवाकैः स्तनैर् इव ॥अत्रोत्पलादीनां नेत्रादिसादृश्यं वाच्यम् । यमुनायास् त्व् अङ्गनासादृश्यं गम्यम् ।रसनोपमायथोर्ध्वम् उपमेयस्य यदि स्याद् उपमानता ।यथा—चन्द्रायते शुभ्ररुचापि हंसोहंसायते चारु गतेन राधा ।राधायते स्पर्शसुखेन वारिवारीयते स्वच्छतया विहायः ॥मालोपमामालोपमा यद् एकस्मिन् उपमानं भवेद् बहु ॥यथा —वारिजेणेव सरसी शशिनेव निशीथिनी ।मधुनेव वनश्रेणी कृष्णसङ्गेन सा बभौ ॥क्वचिद् उपमानोपमेययोर् द्वयोर् अपि प्रकृतत्वं दृश्यते । यथा —हंसश् चन्द्र इवाभाति जलं व्योमतलं यथा ।कुमुदालीव तारालिः स्वच्छा शरदि राधिके ॥धृतराष्ट्रं प्रति श्रीनारदवाक्यम्—पाण्डुसूनोर् गृहे तर्हि भूपानीता बभुः श्रियः ।पुरन्दरस्य भवने कल्पवृक्षभवा इव ॥अत्रोपमेयभूतविभूतिभिः "कल्पवृक्षभवा इव" इत्य् अत्र विभूतय आक्षिप्यन्ते इत्य् आक्षेपोपमा । अत्रैव "गृहे" इत्य् अस्य "भवने" इत्य् अनेन प्रतिनिर्देशात् प्रतिनिर्देशोपमा इत्य् आदयश् च लक्षिताः । एवंविधवैचित्र्यस्य सहस्रधा दर्शनात् ।उपमानोपमेयत्वम् एकस्यैव त्व् अनन्वयः ॥अर्थाद् एकवाक्ये । यथा —कृष्णः कृष्ण इवादीपि राधा राधेव तत्र चेत् ।तदा तयोर् लक्षणं वा केन कुर्याद् विलक्षणम् ॥ …तत्र कृष्णराधयोर् अनन्यसदृश्यत्वप्रतिपादनायोपमेयोपमानभावो विवक्षितः । कृष्णो गोविन्दवद् भातीत्य् उक्तौ लाटानुप्रासाद् विविक्तत्वं स्यात् । किन्त्व् अत्रौचित्याद् एक एव शब्दः प्रयोक्तुं योग्यः । यद् उक्तं—अनन्वये च शब्दैक्यम् औचित्याद् आनुषङ्गिकम् ।अस्मिंस् तु लाटानुप्रासे साक्षाद् एव प्रयोजकम् ॥ इति ।अत्रैते श्लोका अपि उदाहरणीयाः—कृष्णेन्द्रियाह्लादिगुणैर् उदाराश्रीराधिका राजति राधिकेव ।सर्वोपमानावलिमर्दिशीलान्य्अङ्गानि वाङ्गानि च भान्त्य् अमुष्याः ॥ज्योत्स्नी सा दिद्युते सेव स रङ्गः स्वतुलाधृतः ।सुदृशोऽमूर् अमूदृश्यः कृष्णः स्वोपम एव सः ॥एतत् प्रकारम् अपि नार्हसि वक्तुम् ईशप्राहुर् भवान् इव भवान् इति तत् प्रसीद ।सत्यं कुरुष्व करवाम् किम् एवम् अङ्गीकारं निजाङ्घ्रिपरिवारदशां दिशस्व ॥इन्द्रनीलमुखनीलगणानाम्इन्द्र एष वररूपवरेशः ।तद्विवाहविधये स्नपिताङ्गःकान्तिभिः स्वम् अपि सुष्ठु जिगाय ॥
eka-deśa-vivartiny upamā vācyatva-gamyate |bhavetāṁ yatra sāmyasya … ||35||yathā—netrair ivotpalaiḥ vaktrair iva padmair pade pade |yamunā bhāti paśyeyaṁ cakravākaiḥ stanair iva ||atrotpalādīnāṁ netrādi-sādṛśyaṁ vācyam | yamunāyās tv aṅganā-sādṛśyaṁ gamyam |rasanopamāyathordhvam upameyasya yadi syād upamānatā |yathā—candrāyate śubhra-rucāpi haṁsohaṁsāyate cāru gatena rādhā |rādhāyate sparśa-sukhena vārivārīyate svacchatayā vihāyaḥ ||mālopamāmālopamā yad ekasmin upamānaṁ bhaved bahu ||yathā —vārijeṇeva sarasī śaśineva niśīthinī |madhuneva vana-śreṇī kṛṣṇa-saṅgena sā babhau ||kvacid upamānopameyayor dvayor api prakṛtatvaṁ dṛśyate | yathā —haṁsaś candra ivābhāti jalaṁ vyomatalaṁ yathā |kumudālīva tārāliḥ svacchā śaradi rādhike ||dhṛtarāṣṭraṁ prati śrī-nārada-vākyam—pāṇḍu-sūnor gṛhe tarhi bhūpānītā babhuḥ śriyaḥ |purandarasya bhavane kalpa-vṛkṣa-bhavā iva ||atropameya-bhūta-vibhūtibhiḥ "kalpa-vṛkṣa-bhavā iva" ity atra vibhūtaya ākṣipyante ity ākṣepopamā | atraiva "gṛhe" ity asya "bhavane" ity anena pratinirdeśāt pratinirdeśopamā ity ādayaś ca lakṣitāḥ | evaṁ-vidha-vaicitryasya sahasradhā darśanāt |upamānopameyatvam ekasyaiva tv ananvayaḥ ||arthād eka-vākye | yathā —kṛṣṇaḥ kṛṣṇa ivādīpi rādhā rādheva tatra cet |tadā tayor lakṣaṇaṁ vā kena kuryād vilakṣaṇam || …tatra kṛṣṇa-rādhayor ananya-sadṛśyatva-pratipādanāyopameyopamāna-bhāvo vivakṣitaḥ | kṛṣṇo govindavad bhātīty uktau lāṭānuprāsād viviktatvaṁ syāt | kintv atraucityād eka eva śabdaḥ prayoktuṁ yogyaḥ | yad uktaṁ—ananvaye ca śabdaikyam aucityād ānuṣaṅgikam |asmiṁs tu lāṭānuprāse sākṣād eva prayojakam || iti |atraite ślokā api udāharaṇīyāḥ—kṛṣṇendriyāhlādi-guṇair udārāśrī-rādhikā rājati rādhikeva |sarvopamānāvali-mardi-śīlānyaṅgāni vāṅgāni ca bhānty amuṣyāḥ ||jyotsnī sā didyute seva sa raṅgaḥ sva-tulā-dhṛtaḥ |sudṛśo'mūr amūdṛśyaḥ kṛṣṇaḥ svopama eva saḥ ||etat prakāram api nārhasi vaktum īśaprāhur bhavān iva bhavān iti tat prasīda |satyaṁ kuruṣva karavām kim evam aṅgīkāraṁ nijāṅghri-parivāra-daśāṁ diśasva ||indra-nīla-mukha-nīla-gaṇānāmindra eṣa vara-rūpa-vareśaḥ |tad-vivāha-vidhaye snapitāṅgaḥkāntibhiḥ svam api suṣṭhu jigāya ||
metro no identificado
Сравнение частично развёрнутое — где у сходства есть и выраженность, и подразумеваемость… Например: «Смотри, Ямуна сияет на каждом шагу синими лотосами, как глазами, лотосами, как лицами, чакраваками, как грудями». Здесь сходство лотосов и прочего с глазами и прочим выражено, а сходство Ямуны с женщиной подразумевается. Сравнение-пояс: «Когда сравниваемое, в свой черёд, становится образом для следующего». Например: «Лебедь месяцует белизной, Радха лебедеет прелестной походкой, вода радхеет отрадой прикосновения, небо водеет прозрачностью». Сравнение-гирлянда: «Сравнение-гирлянда — когда у одного много образов». Например: «Как озеро с лотосом, как ночь с месяцем, как ряд лесов с весной, так сияла она в союзе с Кришной». Иногда и образ, и сравниваемое оба относятся к предмету речи. Например: «Лебедь сияет, как месяц, вода — как небо, а ряд звёзд, ясный осенью, — как ряд лилий, Радхика». Слова Шри Нарады Дхритараштре: «Тогда в доме сына Панду сияли богатства, принесённые царями, словно рождённые древом желаний во дворце Пурандары». Здесь сравниваемыми богатствами в словах «словно рождённые древом желаний» привлекаются богатства — это сравнение с привлечением. А так как «дом» здесь же повторно назван «дворцом», указаны и сравнение с повторным называнием и прочие: такое разнообразие встречается тысячами. «Когда одна и та же вещь — и образ, и сравниваемое, это несравнимое». То есть в одном высказывании. Например: «Если Кришна сиял там, как Кришна, а Радха — как Радха, кто же мог бы дать им определение, отличное от них самих?» Здесь, чтобы показать, что Кришне и Радхе нет подобных, задумано отношение сравниваемого и образа. Если бы сказали «Кришна сияет, как Говинда», это отличалось бы от созвучия латов; но здесь по уместности годится употребить одно и то же слово. Как сказано: «В несравнимом одинаковость слова — дело побочное, из уместности; а в созвучии латов она и есть прямая причина». Здесь следует привести и такие стихи: «Щедрая качествами, что радуют чувства Кришны, Шри Радхика сияет, как Радхика; её члены и черты сияют так, что сокрушают весь ряд образов для сравнения». «Лунный свет сиял, как он сам; этот круг танца держал свою собственную меру; эти прекрасноглазые — как они; и Кришна — Сам Себе подобие». «Владыка, не говори и так; говорят: „Ты — как Ты“; так смилуйся же, сделай это правдой — что мне делать? — и даруй мне принятие в свиту Твоих стоп». «Этот лучший из синих — сапфиров и прочего, — владыка прекраснейших обликов, омытый для свадьбы, сиянием превзошёл даже Самого Себя».
114b62f8df5e · publicado 24 sept 2026, 12:40:03 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Несравнимое (ананвая) — вершина сравнения: когда предмету нет подобия во всём мире, его сравнивают с ним самим. «Кришна сиял, как Кришна, Радха — как Радха»: это не пустой повтор, а признание, что для них нет образа. Сравнение-пояс превращает мир в цепь отражений, где Радха занимает место между лебедем и водой. В этом месте текста без номеров стоят ещё три карики — о сравнении-поясе, сравнении-гирлянде и несравнимом; видимо, поэтому издание переходит от 35 сразу к 39. Третий из последних стихов в тексте повреждён; перевод его приблизителен.