दृश्यन्ते क्वचिद् आरोप्याः श्लिष्टाः सङ्गेऽपि रूपके ॥49॥तत्रैकदेशविवर्ति श्लिष्टम्, यथा—करम् उदयगिरिस्तनेऽद्य राधेगलिततमःपटलांशुके निवेश्य ।विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्बत्य्अयम् अमरेशदिशो मुखं सुधांशुः ॥समस्तवस्तुविषयं यथा—अत्रैव "विचुम्बति " इत्य् आदौ, "चुचुम्बे हरिदबलामुखम् इन्दुनायकेन" इति पदम् ।न चाश्लिष्टपरम्परितम् ? तत्र क्रूरभूभृद्वर्गवज्रम् इत्य् आदौ क्रूरभूभृदादौ वज्रत्वाद्यारोपं विना वर्णनीयस्य श्रीकृष्णादेः सर्वथैव सादृश्याभावाद् असङ्गतम् । तर्हि "पद्मोदयदिनाधीशः" इत्य् आदौ परम्परितम् ? राजादेः सूर्यादिना सादृश्यस्य तेजस्वितादिहेतुकस्य सम्भवाद् इति न वाच्यम् । तथा हि—राजादेस् तेजस्वितादिहेतुकं सुव्यक्तं सादृश्यम् । न तु प्रकृते तद् विवक्षितम् । पद्मोदयादेर् एव द्वयोः साधारणधर्मतया विवक्षितत्वात् । इह तु महीधरादेः स्तनादिना सादृश्यं पीनोत्तुङ्गत्वादिना सुव्यक्तम् एवेति न श्लिष्टपरम्परितम् ।क्वचित् समासासद्भावेऽपि रूपकं दृश्यते—"मुखं तव कुरङ्गाक्षि सरोजम् इति नान्यथा ।"क्वचिद् वैयाधिकरण्येऽपि—"विदधे मधुपश्रेणीम् इह भ्रूलतया विधिः ।"क्वचिद् वैधर्म्येऽपि, यथा—सौजन्याम्बु मरुस्थली सुचरितालेख्यद्युभित्तिर् गुणज्योत्स्ना कृष्णचतुर्दशी सरलता योगश्वपुच्छच्छटा ।यैर् एषापि दुराशया कलियुगे राजावली सेवितातेषां शार्ङ्गिणि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत् कौशलम् ॥अत्र केषाञ्चिद् रूपकाणां शब्दश्लेषमूलत्वेऽपि रूपकविशेषत्वाद् अर्थालाङ्कारमध्ये गणनम् । एवं वक्ष्यमाणैवंविधालङ्कारेषु बोध्यम् ।
dṛśyante kvacid āropyāḥ śliṣṭāḥ saṅge'pi rūpake ||49||tatraika-deśa-vivarti śliṣṭam, yathā—karam udaya-giri-stane'dya rādhegalita-tamaḥ-paṭalāṁśuke niveśya |vikasita-kumudekṣaṇaṁ vicumbatyayam amareśa-diśo mukhaṁ sudhāṁśuḥ ||samasta-vastu-viṣayaṁ yathā—atraiva "vicumbati " ity ādau, "cucumbe harid-abalā-mukham indu-nāyakena" iti padam |na cāśliṣṭa-paramparitam ? tatra krūra-bhūbhṛd-varga-vajram ity ādau krūra-bhūbhṛd-ādau vajratvādy-āropaṁ vinā varṇanīyasya śrī-kṛṣṇādeḥ sarvathaiva sādṛśyābhāvād asaṅgatam | tarhi "padmodaya-dinādhīśaḥ" ity ādau paramparitam ? rājādeḥ sūryādinā sādṛśyasya tejasvitādi-hetukasya sambhavād iti na vācyam | tathā hi—rājādes tejasvitādi-hetukaṁ suvyaktaṁ sādṛśyam | na tu prakṛte tad vivakṣitam | padmodayāder eva dvayoḥ sādhāraṇa-dharmatayā vivakṣitatvāt | iha tu mahīdharādeḥ stanādinā sādṛśyaṁ pīnottuṅgatvādinā suvyaktam eveti na śliṣṭa-paramparitam |kvacit samāsā-sadbhāve'pi rūpakaṁ dṛśyate—"mukhaṁ tava kuraṅgākṣi sarojam iti nānyathā |"kvacid vaiyādhikaraṇye'pi—"vidadhe madhupa-śreṇīm iha bhrū-latayā vidhiḥ |"kvacid vaidharmye'pi, yathā—saujanyāmbu maru-sthalī sucaritālekhya-dyu-bhittir guṇajyotsnā kṛṣṇa-caturdaśī saralatā yoga-śva-puccha-cchaṭā |yair eṣāpi durāśayā kali-yuge rājāvalī sevitāteṣāṁ śārṅgiṇi bhakti-mātra-sulabhe sevā kiyat kauśalam ||atra keṣāñcid rūpakāṇāṁ śabda-śleṣa-mūlatve'pi rūpaka-viśeṣatvād arthālāṅkāra-madhye gaṇanam | evaṁ vakṣyamāṇaivaṁvidhālaṅkāreṣu bodhyam |
metro no identificado
Иногда и в уподоблении с частями накладываемые образы двусмысленны. Частично развёрнутое с двусмысленностью — например: «Радха, сегодня этот нектаролучий месяц, положив руку-луч на грудь горы восхода, с которой соскользнул покров тьмы, целует лицо стороны Владыки бессмертных, раскрывшее глаза-лилии». Охватывающее все вещи — например, в этом же стихе вместо «целует» и прочего: «месяц-любовник поцеловал лицо красавицы-стороны». Не цепное ли это уподобление без двусмысленности? — В словах «молния для толпы жестоких царей-гор» без наложения образа молнии на жестоких царей не было бы никакого сходства описываемого Шри Кришны, и было бы несообразно. Тогда в «солнце для восхода Падмы» — цепное? — Не следует говорить, что это возможно, так как царь сходен с солнцем блеском и прочим. Сходство царя с солнцем по блеску вполне явно, но здесь оно не задумано: общим признаком обоих задуман именно восход Падмы. А здесь сходство горы с грудью по полноте и высоте вполне явно, поэтому это не цепное уподобление с двусмысленностью. Иногда уподобление видно и без сложного слова: «Твоё лицо, ланеокая, — лотос, и не иначе». Иногда и при разных падежах: «Здесь Творец создал рой пчёл лианой брови». Иногда и при несходстве, например: «Пустыня для воды доброты, небесная стена для картин добрых дел, тёмная ночь четырнадцатого дня для лунного света достоинств, завиток собачьего хвоста для прямоты — если в век Кали служили даже этому ряду низких царей, много ли искусства надо, чтобы служить Шарнгину, которого обретают одной преданностью?» Здесь некоторые уподобления основаны на двусмысленности слов, но причислены к украшениям смысла, потому что это особые уподобления. Так же следует понимать и в подобных украшениях, о которых будет сказано.
a2cbe14197c6 · publicado 24 sept 2026, 12:40:03 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Стих о месяце — любовная сцена, написанная на небе: «кара» — и рука, и луч, «грудь горы» — и склон, «покров тьмы» — и соскользнувшая одежда. Последний пример горек и прям: цари века Кали — пустыня для доброты и собачий хвост для прямоты, а люди служат им; служить же Вишну, которого обретают одной преданностью, куда легче.