अलङ्कारान्तरोत्था सा वैचित्र्यम् अधिकं भजेत् ॥70॥अत्र सापह्नवोत्प्रेक्षा, यथा—अश्रुच्छलेन रुक्मिण्या हुतपावकधूमकलशाक्ष्याः ।अप्राप्य मानम् अङ्गे विगलति लावण्यवारिपुर इव ॥श्लेषहेतुकं, यथा—मुक्तोत्करः सङ्कटशुक्तिमध्याद् विनिर्गतः श्रीवृषभानुजायाः ।जानीमहेऽस्याः कमनीयकम्बुग्रीवाधिवासाद् गुणवत्त्वम् आप ॥अत्र गुणवत्त्वं श्लेषः । कम्बुग्रीवाधिवासाद् इति उत्प्रेक्षाहेतुः । जानीमहे इत्य् उत्प्रेक्षावाचकम् । एवम्—“मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनम् इत्य् एवम् आदयः ।”क्वचिद् उपमोत्प्रेक्षा, यथा—पारेजलं नीरनिधेर् अपश्यन्मुरारिर् आनीलपलाशराशीः ।वनावलीर् उत्कलिकासहस्रप्रतिक्षणोत्कूलितशैवलाभाः ॥अत्राभाशब्दस्य उपमावाचकत्वाद् उपक्रमे उपमा । पर्यवसाने तु जलधितीरे शैवलसम्भावनानुपपत्तेः सम्भावनोत्थानम् इत्य् उत्प्रेक्षा ।एवं विरहवर्णने “केयूरायितम् आङ्गदैः” इत्य् अत्र “विकाशिनीलोत्पलति स्म कर्णे श्रीराधिकायाः कुटिलः कटाक्षः” इत्य् आदौ च ज्ञेयम् ।भ्रान्तिमदलङ्कारे “मल्लक्ष्म्यास् तव जन्म” इत्य् आदौ भ्रान्तानां देवादीनां विषयस्य चन्द्रप्रभाया ज्ञानम् एव नास्ति । तदुपनिबन्धनस्य कविनैव कृतत्वात् । इह तु सम्भावनाकर्तुर् विषयस्यापि ज्ञानम् इति द्वयोर् भेदः ।सन्देहे तु समकक्षतया कोटिद्वयस्य प्रतीतिः । इह तु सम्भाव्यभूतैककोटेर् उत्कटेति । अतिशयोक्तौ विषयिणः प्रतीतस्य पर्यवसानेऽसत्यता प्रतीयते । इह तु प्रतीतिकाल एवेति भेदः ।रञ्जिता न विविधास् तरुशैलानामितं नु गगणं स्थगितं नु ।पूरिता नु विषयेषु धरित्रीसंहृता न ककुभस् तिमिरेण ॥इत्य् अत्र यत् तर्वादौ तिमिराक्रान्ततारञ्जनादिरूपेण सन्दिह्यते इति सन्देहालङ्कार इति केचित्, तन् न । एकविषये समानवलतयानेककोटिस्फुरणस्यैव सन्देहत्वात् । इह तु तर्वादिव्याप्तेः प्रति सम्बन्धिभेदः । व्यापनादेर् निगरणेन रञ्जनादेः स्फुरणं च ।अन्ये तु—अनिर्धारणरूपविच्छित्त्याश्रयत्वेनैककोट्यधिकेऽप्य् अयं सन्देहप्रकार इति । तद् अप्य् अयुक्तम् । निर्गीर्णस्वरूपस्यान्यतादात्म्यप्रतीतिर् हि सम्भावना, तस्याश् चात्र स्फुटतया सम्भवात् । नुशब्देन चैवशब्दवत् तस्या द्योतनाद् उत्प्रेक्षैवेयं भवितुं युक्ता, अलम् अदृष्टसन्देहप्रकारकल्पनया ।हरे यच् चन्द्रान्तर्जलदलवलीलां वितनुतेतद् आचष्टे लोकः शशक इति नो मां प्रति तथा ।अहं त्व् इन्दुं मन्ये त्वदरिविरहाक्रान्ततरुणीकटाक्षोल्कापातव्रणकिरणकलङ्काङ्किततनुम् ॥अत्र मन्येशब्दप्रयोगेऽप्य् उक्तरूपायाः सम्भावनाया अप्रतीतिर् इति वितर्कमात्रं, न सापह्नवोत्प्रेक्षा ।नष्टो नष्टः प्रतिकुहु मुहुः पूर्णताम् एति चन्द्रोराकां राकां प्रति न तु भवेद् अन्यरूपः कदापि ।नान्यो हेतुस् तद् इह ललिते वीक्स्य वीक्ष्य त्वदास्यंनूनं धाता तम् अतिचतुरो निर्मिमीतेऽनुमासम् ॥उत्कीर्णैर् इव चित्रितैर् इव नवोभिन्नैर् इवोद्यद्वयःकुन्दे विभ्रमितैर् इव स्मेरकलाशाणे निशातैर् इव ।मग्नोन्मग्नतयालसैर् इव भृशं लावण्यवापीजलेकेयं केलिकलानिधिः सुबल मे चेतो हरत्य् अङ्गकैः ॥जृम्भाऽनुबन्धविकसद्वदनोदराणांचन्द्रः करेण कृपयेव कुमुद्वतीनाम् ।निर्वाप्य गाढविरहानलम् उज्ज्वलन्तम्अङ्गारपुञ्जम् इव कर्षति भृङ्गसङ्गम् ॥श्रीवत्सस्य च कौस्तुभस्य च रमादेव्याश् च गर्हाकरोराधापादसरोजयावकरसो वक्षःस्थलस्थो हरेः ।बालार्कद्युतिमण्डलीव तिमिरेश् छन्देन बन्दीकृताकालिन्द्याः पयसीव पीबविकलं रक्तोत्पलं पातु वः ॥
alaṅkārāntarotthā sā vaicitryam adhikaṁ bhajet ||70||atra sāpahnavotprekṣā, yathā—aśru-cchalena rukmiṇyā huta-pāvaka-dhūma-kalaśākṣyāḥ |aprāpya mānam aṅge vigalati lāvaṇya-vāri-pura iva ||śleṣa-hetukaṁ, yathā—muktotkaraḥ saṅkaṭa-śukti-madhyād vinirgataḥ śrī-vṛṣabhānujāyāḥ |jānīmahe'syāḥ kamanīya-kambu-grīvādhivāsād guṇavattvam āpa ||atra guṇavattvaṁ śleṣaḥ | kambu-grīvādhivāsād iti utprekṣā-hetuḥ | jānīmahe ity utprekṣā-vācakam | evam—“manye śaṅke dhruvaṁ prāyo nūnam ity evam ādayaḥ |”kvacid upamotprekṣā, yathā—pāre-jalaṁ nīra-nidher apaśyanmurārir ānīla-palāśa-rāśīḥ |vanāvalīr utkalikā-sahasra-pratikṣaṇotkūlita-śaivalābhāḥ ||atrābhā-śabdasya upamā-vācakatvād upakrame upamā | paryavasāne tu jaladhi-tīre śaivala-sambhāvanānupapatteḥ sambhāvanotthānam ity utprekṣā |evaṁ viraha-varṇane “keyūrāyitam āṅgadaiḥ” ity atra “vikāśi-nīlotpalati sma karṇe śrī-rādhikāyāḥ kuṭilaḥ kaṭākṣaḥ” ity ādau ca jñeyam |bhrāntimad-alaṅkāre “mal-lakṣmyās tava janma” ity ādau bhrāntānāṁ devādīnāṁ viṣayasya candraprabhāyā jñānam eva nāsti | tad-upanibandhanasya kavinaiva kṛtatvāt | iha tu sambhāvanā-kartur viṣayasyāpi jñānam iti dvayor bhedaḥ |sandehe tu sama-kakṣatayā koṭi-dvayasya pratītiḥ | iha tu sambhāvya-bhūtaika-koṭer utkaṭeti | atiśayoktau viṣayiṇaḥ pratītasya paryavasāne’satyatā pratīyate | iha tu pratīti-kāla eveti bhedaḥ |rañjitā na vividhās taru-śailānāmitaṁ nu gagaṇaṁ sthagitaṁ nu |pūritā nu viṣayeṣu dharitrīsaṁhṛtā na kakubhas timireṇa ||ity atra yat tarv-ādau timirākrāntatā-rañjanādi-rūpeṇa sandihyate iti sandehālaṅkāra iti kecit, tan na | eka-viṣaye samāna-valatayāneka-koṭi-sphuraṇasyaiva sandehatvāt | iha tu tarv-ādi-vyāpteḥ prati sambandhi-bhedaḥ | vyāpanāder nigaraṇena rañjanādeḥ sphuraṇaṁ ca |anye tu—anirdhāraṇa-rūpa-vicchitty-āśrayatvenaika-koṭy-adhike’py ayaṁ sandeha-prakāra iti | tad apy ayuktam | nirgīrṇa-svarūpasyānya-tādātmya-pratītir hi sambhāvanā, tasyāś cātra sphuṭatayā sambhavāt | nu-śabdena caiva-śabdavat tasyā dyotanād utprekṣaiveyaṁ bhavituṁ yuktā, alam adṛṣṭa-sandeha-prakāra-kalpanayā |hare yac candrāntar-jalada-lava-līlāṁ vitanutetad ācaṣṭe lokaḥ śaśaka iti no māṁ prati tathā |ahaṁ tv induṁ manye tvad-ari-virahākrānta-taruṇī-kaṭākṣolkāpāta-vraṇa-kiraṇa-kalaṅkāṅkita-tanum ||atra manye-śabda-prayoge'py ukta-rūpāyāḥ sambhāvanāyā apratītir iti vitarka-mātraṁ, na sāpahnavotprekṣā |naṣṭo naṣṭaḥ pratikuhu muhuḥ pūrṇatām eti candrorākāṁ rākāṁ prati na tu bhaved anya-rūpaḥ kadāpi |nānyo hetus tad iha lalite vīksya vīkṣya tvad-āsyaṁnūnaṁ dhātā tam aticaturo nirmimīte’numāsam ||utkīrṇair iva citritair iva navobhinnair ivodya-dvayaḥkunde vibhramitair iva smerakalāśāṇe niśātair iva |magnonmagnatayālasair iva bhṛśaṁ lāvaṇya-vāpī-jalekeyaṁ keli-kalā-nidhiḥ subala me ceto haraty aṅgakaiḥ ||jṛmbhā’nubandha-vikasad-vadanodarāṇāṁcandraḥ kareṇa kṛpayeva kumudvatīnām |nirvāpya gāḍha-virahānalam ujjvalantamaṅgāra-puñjam iva karṣati bhṛṅga-saṅgam ||śrīvatsasya ca kaustubhasya ca ramādevyāś ca garhākarorādhā-pāda-saroja-yāvaka-raso vakṣaḥ-sthala-stho hareḥ |bālārkadyuti-maṇḍalīva timireś chandena bandīkṛtākālindyāḥ payasīva pība-vikalaṁ raktotpalaṁ pātu vaḥ ||
metro no identificado
Воображение, рождённое из другого украшения, достигает большего разнообразия. Вот воображение с отрицанием: «Под видом слёз у Рукмини, чьи глаза щиплет дым жертвенного огня, прелесть, не находя места в теле, будто разливается потоком». Основанное на двусмысленности — например: «Горсть жемчуга, выйдя из тесной раковины, попала к дочери Вришабхану; мы думаем, что нить-достоинство она обрела, живя на её прелестной шее, подобной раковине». Здесь «гунаваттва» — двусмысленность: и «нанизанность на нить», и «достоинство»; «живя на шее-раковине» — причина воображения; «мы думаем» — слово воображения. Так же: «думаю», «опасаюсь», «наверно», «пожалуй», «несомненно» и подобные. Иногда бывает сравнение-воображение, например: «За водами океана Мурари увидел ряды лесов — тёмно-синие груды листвы паласы, словно тина, каждый миг выбрасываемая на берег тысячами волн». Здесь слово «словно» выражает сравнение, поэтому в начале это сравнение; но в конце, так как тины на берегу океана быть не может, возникает допущение — и это воображение. Так же следует понимать и в описании разлуки: «браслеты стали запястьями», и в строке «изогнутый взгляд Шри Радхики стал на её ухе раскрывшимся синим лотосом» и подобных. В украшении «заблуждение», как в стихе «Боги кланяются ему, думая, что это Моя Лакшми…», заблуждающиеся боги и прочие вовсе не знают предмета — лунного света; связь с ним устанавливает сам поэт. А здесь тот, кто допускает, знает и предмет: в этом их различие. В сомнении обе возможности воспринимаются как равные; здесь допускаемая возможность сильнее. В преувеличении ложность воспринятого понимается в конце; здесь — в самый миг восприятия: в этом различие. «Окрашены ли разные деревья и горы? Склонилось ли небо? Закрыто ли оно? Заполнена ли земля во всех краях? Поглощены ли тьмой стороны света?» Некоторые говорят, что здесь, так как в деревьях и прочем сомневаются, окрашены ли они тьмой и прочее, это украшение «сомнение». Это не так: сомнение — это когда в одном предмете вспыхивают многие возможности равной силы. А здесь разлитие тьмы по деревьям и прочему касается разного, и окрашенность и прочее вспыхивают, поглотив разлитие. Другие говорят: так как это держится на прелести неопределённости, это вид сомнения, хотя одна возможность и сильнее. Это тоже неверно: допущение — это восприятие тождества поглощённого предмета с иным, и оно здесь явно возможно; а частица «ли» передаёт его, как «будто», поэтому это должно быть воображением, и довольно выдумывать небывалый вид сомнения. «Хари, то, что играет в луне, как клочок тучи, люди зовут зайцем; я так не думаю. Я думаю, что тело луны отмечено шрамами от падающих метеоров — взглядов юных женщин, измученных разлукой с мужьями, Твоими врагами». Здесь, хотя сказано «думаю», допущения описанного рода не постигается: это лишь догадка, а не воображение с отрицанием. «Месяц, погибая в каждое новолуние, вновь и вновь становится полным в каждое полнолуние, но никогда не принимает иного облика. Причины иной нет, Лалита: Творец, очень искусный, глядя и глядя на твоё лицо, наверно, заново лепит его каждый месяц». «Будто выточенными, будто нарисованными, будто только что распустившимися, будто обточенными на станке, будто отшлифованными на точиле улыбчивых искусств, будто разнеженными оттого, что они тонули и всплывали в пруду прелести, — кто эта сокровищница искусства игр, что, Субала, крадёт моё сердце своими членами?» «Месяц, будто из сострадания, рукой-лучом гасит пылающий огонь сильной разлуки у лилий, что раскрывают сердцевину в зевке, и вытаскивает рой пчёл, будто груду углей». «Да хранит вас алый сок лака со стоп-лотосов Радхи на груди Хари — он посрамляет и Шриватсу, и Каустубху, и богиню Раму; он — будто круг лучей юного солнца, по воле пленённый тьмой, будто красный лотос в водах Калинди».
93a760a3cd87 · publicado 24 sept 2026, 12:40:03 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Воображение легко вырастает из других фигур и срастается с ними: из отрицания, из двусмысленности, из сравнения. Разбор отделяет его от ближайших соседей: заблуждающийся не знает правды, а воображающий знает и всё же допускает иное; сомневающийся колеблется, а воображающий склоняется к одному. Лучшие примеры — о Радхе: Творец каждый месяц заново лепит луну, глядя на её лицо; красный лак с её стоп на тёмной груди Кришны — как утреннее солнце в плену тьмы или алый лотос в тёмной Ямуне. Строфа о лесах за океаном — из поэмы Магхи «Шишупала-вадха». Стихи о Рукмини и о «выточенных» членах в тексте повреждены; перевод их приблизителен.