अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वद् एकाश्रयस्थितौ ।सन्दिग्धत्वे च भवति सङ्करस् त्रिविधः पुनः ॥137॥तत्र—अङ्गाङ्गिभावो, यथा—कपोलयोः कुण्डलपद्मरागमयूखबिम्बं व्रजराजसूनोः ।स्वचुम्बलग्नाधररागबुद्ध्यास्ववाससा लुम्पति कापि मुग्धा ॥अत्र तद्गुणोऽङ्गी, भ्रान्तिमान् अङ्गम् । उभयोर् अनुग्राह्यानुग्राहकभावेन सङ्करः ।यथा वा—निरस्य करलीलया तिमिरनीलचेलाञ्चलींरथ्यङ्गमिथुनस्तनाव् अपि निपीड्य पश्याच्युतः ।ह्रियेव निमिषत्कुशेशयदृशं सरागां प्रियःप्रियाम् इव सुधाकरो हरि हरिद्वधूं चुम्बति ॥अत्र रूपकम् उत्प्रेक्षा श्लेषम् उपमा समुच्चयश् चेति परस्परम् अङ्गाङ्गितयैव पञ्चालङ्काराः । तथा हि, तिमिरादीनां नीलनिचोलादित्वाद्यरोपाद् रूपकम् । ह्रियेवेत्य् उत्प्रेक्षा । करलीलयेति श्लेषः । प्रियः प्रियाम् इवेत्य् उपमा । निरस्य निपीड्य चेति समुच्चयः । एषु रूपकम् अङ्गी, अन्येऽङ्गानि ।सन्देहसङ्करो, यथा—इदम् आभाति गगने भिन्दानं सन्ततं तमः ।राधिके नयनानन्दकरं मण्डलम् ऐन्दवम् ॥अत्र किं मुखस्य चन्द्रतयाध्यवसान्यद् अतिशयोक्तिः । उत इदम् इति मुखं निर्दिश्य चन्द्रात्वारोपाद् रूपकम् । अथवा—इदम् इति मुखस्य चन्द्रमण्डलस्य च द्वयोः प्रकृतयोर् एकधर्माभिसम्बन्धात् तुल्ययोगिता । आहो स्वित् चन्द्रस्य प्रकृतत्वाद् दीपकम् । किं वा, विशेषणस्य साम्याद् प्रस्तुतस्य मुखस्य गम्यत्वात् समासोक्तिः । यद् वा, अप्रस्तुतचन्द्रवर्णनया प्रस्तुतमुखस्यावगम इत्य् अप्रस्तुतप्रशंसा । यद् वा, मन्मथोद्दीपनः कालः कार्यभूतचन्द्रवर्णनामुखेन वर्णित इति पर्यायोक्तम् इति बहूनाम् अलङ्काराणां सन्देहात् सङ्करः ।यथा वा, "मुखचन्द्रं पश्यामि" इत्य् अत्र किं मुखचन्द्रम् इव इत्य् उपमा । उत चन्द्र एवेति रूपकम् इति सन्देहः । साधकबाधकयोर् एकतरस्य सद्भावे पुनर् न सन्देहः ।यथा, "मुखचन्द्रं चुम्बति" इत्य् अत्र चुम्बनं मुखस्यानुकूलम् इत्य् उपमायाः साधकम् । चन्द्रस्य प्रतिकूलम् इति रूपकस्य बाधकम् । मुखचन्द्रः प्रकाशते इत्य् अत्र प्रकाशाख्यो धर्मो रूपकस्य साधकः । मुखे उपचरितत्वेन सम्भवतीत्य् उपमाबाधकः ।"शास्त्रज्ञभास्करं संज्ञा त्वाम् आलिङ्गति सर्वदा" इत्य् अत्र पतिव्रतायोषितः पतिसदृशो आलिङ्गनम् अयुक्तम् इति उपमाया बाधकम् । अतो रूपस्यैव साधकता ।एवं—"वदनाम्बुजम् एणाक्ष्या भाति चञ्चललोचनम्" । अत्र लोचनस्य वदने सम्भवाद् उपमायाः साधकता । अम्बुजे चासम्भवाद् रूपकबाधकता । एवं सुन्दरं वदनाम्बुजम् इत्य् आदौ साधारणधर्मप्रयोगः । उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोग इति वचनाद् उपमासमासे न सम्भवतीति उपमाया बाधकः । एवं चात्र मयूरव्यंसकादित्वाद् रूपकसमास एव ।एकाश्रयानुप्रवेशो यथा—कटाक्षैः श्रीराधा क्षणम् अपि निरीक्षेत यदि मांतदानन्दः सान्द्रः स्फुरति पिहिताशेषविषयः ।सरोमाञ्चोदञ्चं कुचकलसनिर्भिन्नवसनःपरीरम्भारम्भः क इव भविताम्भोरुहदृशः ॥अत्र कटाक्षैः श्रीराधा क्षणम् अपीत्य् अत्र छेकानुप्रासस्य निरीक्षेतेत्य् अत्र क्षकारम् आदाय वृत्त्यनुप्रासस्य चैकाश्रयानुप्रवेशः । एवं चात्रैवार्थापत्त्यनुप्रासयोः ।यथा वा—"संसारध्वान्तविध्वंसहंस" इति रूपकानुप्रासयोः ।यथा वा—"कुरवकारवकारणतां ययुः" इत्य् अत्र रबका रवका इत्य् एकं, वकारबकार इत्य् एकम् इति यमकयोः ।यथा वा—शैवाललक्षणविलक्षणलक्ष्मलक्ष्मीर्उद्दण्डरश्मिविशमण्डलमण्ड्यमानः ।मग्नश् चिरं हरिहरित्सरसीरसेभ्यःप्रत्युन्ममज्ज शनकैर् अमृतांशुहंसः ॥अत्र रूपकानुप्रासाव् एकपदविषयौ, न तु संसृष्टिवत् पृथग्विषयौ । यथा वा—वासराम्भोरुहं भाति भानुविस्तीर्णकर्णिकम् ॥अत्रापि रूपकानुप्रासौ एकपदप्रविष्टौ ॥इति रसामृतशेषे अलङ्कारप्रकाशः
aṅgāṅgitve'laṁkṛtīnāṁ tadvad ekāśrayasthitau |sandigdhatve ca bhavati saṅkaras trividhaḥ punaḥ ||137||tatra—aṅgāṅgi-bhāvo, yathā—kapolayoḥ kuṇḍala-padma-rāgamayūkha-bimbaṁ vraja-rāja-sūnoḥ |sva-cumba-lagnādhara-rāga-buddhyāsva-vāsasā lumpati kāpi mugdhā ||atra tadguṇo'ṅgī, bhrāntimān aṅgam | ubhayor anugrāhyānugrāhaka-bhāvena saṅkaraḥ |yathā vā—nirasya kara-līlayā timira-nīla-celāñcalīṁrathyaṅga-mithuna-stanāv api nipīḍya paśyācyutaḥ |hriyeva nimiṣat-kuśeśaya-dṛśaṁ sarāgāṁ priyaḥpriyām iva sudhākaro hari harid-vadhūṁ cumbati ||atra rūpakam utprekṣā śleṣam upamā samuccayaś ceti parasparam aṅgāṅgitayaiva pañcālaṅkārāḥ | tathā hi, timirādīnāṁ nīla-nicolāditvādy-aropād rūpakam | hriyevety utprekṣā | kara-līlayeti śleṣaḥ | priyaḥ priyām ivety upamā | nirasya nipīḍya ceti samuccayaḥ | eṣu rūpakam aṅgī, anye'ṅgāni |sandeha-saṅkaro, yathā—idam ābhāti gagane bhindānaṁ santataṁ tamaḥ |rādhike nayanānanda-karaṁ maṇḍalam aindavam ||atra kiṁ mukhasya candratayādhyavasānyad atiśayoktiḥ | uta idam iti mukhaṁ nirdiśya candrātvāropād rūpakam | athavā—idam iti mukhasya candra-maṇḍalasya ca dvayoḥ prakṛtayor eka-dharmābhisambandhāt tulya-yogitā | āho svit candrasya prakṛtatvād dīpakam | kiṁ vā, viśeṣaṇasya sāmyād prastutasya mukhasya gamyatvāt samāsoktiḥ | yad vā, aprastuta-candra-varṇanayā prastuta-mukhasyāvagama ity aprastuta-praśaṁsā | yad vā, manmathoddīpanaḥ kālaḥ kārya-bhūta-candra-varṇanā-mukhena varṇita iti paryāyoktam iti bahūnām alaṅkārāṇāṁ sandehāt saṅkaraḥ |yathā vā, "mukha-candraṁ paśyāmi" ity atra kiṁ mukha-candram iva ity upamā | uta candra eveti rūpakam iti sandehaḥ | sādhaka-bādhakayor ekatarasya sad-bhāve punar na sandehaḥ |yathā, "mukha-candraṁ cumbati" ity atra cumbanaṁ mukhasyānukūlam ity upamāyāḥ sādhakam | candrasya pratikūlam iti rūpakasya bādhakam | mukha-candraḥ prakāśate ity atra prakāśākhyo dharmo rūpakasya sādhakaḥ | mukhe upacaritatvena sambhavatīty upamā-bādhakaḥ |"śāstrajña-bhāskaraṁ saṁjñā tvām āliṅgati sarvadā" ity atra pativratā-yoṣitaḥ pati-sadṛśo āliṅganam ayuktam iti upamāyā bādhakam | ato rūpasyaiva sādhakatā |evaṁ—"vadanāmbujam eṇākṣyā bhāti cañcala-locanam" | atra locanasya vadane sambhavād upamāyāḥ sādhakatā | ambuje cāsambhavād rūpaka-bādhakatā | evaṁ sundaraṁ vadanāmbujam ity ādau sādhāraṇa-dharma-prayogaḥ | upamitaṁ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoga iti vacanād upamā-samāse na sambhavatīti upamāyā bādhakaḥ | evaṁ cātra mayūra-vyaṁsakāditvād rūpaka-samāsa eva |ekāśrayānupraveśo yathā—kaṭākṣaiḥ śrī-rādhā kṣaṇam api nirīkṣeta yadi māṁtadānandaḥ sāndraḥ sphurati pihitāśeṣa-viṣayaḥ |saromāñcodañcaṁ kuca-kalasa-nirbhinna-vasanaḥparīrambhārambhaḥ ka iva bhavitāmbhoruha-dṛśaḥ ||atra kaṭākṣaiḥ śrī-rādhā kṣaṇam apīty atra chekānuprāsasya nirīkṣetety atra kṣa-kāram ādāya vṛtty-anuprāsasya caikāśrayānupraveśaḥ | evaṁ cātraivārthāpatty-anuprāsayoḥ |yathā vā—"saṁsāra-dhvānta-vidhvaṁsa-haṁsa" iti rūpakānuprāsayoḥ |yathā vā—"kuravakārava-kāraṇatāṁ yayuḥ" ity atra rabakā ravakā ity ekaṁ, va-kāra-ba-kāra ity ekam iti yamakayoḥ |yathā vā—śaivāla-lakṣaṇa-vilakṣaṇa-lakṣma-lakṣmīruddaṇḍa-raśmi-viśa-maṇḍala-maṇḍyamānaḥ |magnaś ciraṁ hari-harit-sarasī-rasebhyaḥpratyunmamajja śanakair amṛtāṁśu-haṁsaḥ ||atra rūpakānuprāsāv eka-pada-viṣayau, na tu saṁsṛṣṭivat pṛthag-viṣayau | yathā vā—vāsarāmbhoruhaṁ bhāti bhānu-vistīrṇa-karṇikam ||atrāpi rūpakānuprāsau eka-pada-praviṣṭau ||iti rasāmṛta-śeṣe alaṅkāra-prakāśaḥ
metro no identificado
Когда украшения относятся как часть и целое, так же когда они пребывают в одном носителе и когда они сомнительны, сплав трояк. Из них отношение части и целого — например: «Какая-то простодушная девушка своей одеждой стирает со щёк сына царя Враджа отблеск лучей рубиновых серёг, думая, что это краска её губ, оставшаяся от поцелуя». Здесь «перенятие качества» — целое, «заблуждение» — часть; сплав обоих в отношении поддерживаемого и поддерживающего. Или: «Смотри: Ачьюта-месяц, отбросив игрой руки-луча край тёмно-синего покрывала тьмы и сжав грудь — пару чакраваков, — целует, как милый милую, красавицу — восточную сторону, что будто от стыда смыкает лотосы-глаза, полная алости». Здесь пять украшений во взаимном отношении части и целого: уподобление, воображение, двусмысленность, сравнение и совмещение. Уподобление — наложение на тьму и прочее образа покрывала и прочего; «будто от стыда» — воображение; «игрой руки-луча» — двусмысленность; «как милый милую» — сравнение; «отбросив и сжав» — совмещение. Из них уподобление — целое, остальные — части. Сплав сомнения — например: «Радхика, вот сияет в небе лунный диск, всё время разбивающий тьму, дарящий радость глазам». Здесь — преувеличение ли это, потому что лицо поглощено луной? Или уподобление: словом «вот» указано лицо и на него наложена луна? Или равное сопряжение: словом «вот» оба предмета речи — лицо и лунный диск — связаны одним свойством? Или светильник, так как луна относится к делу? Или сжатая речь: по сходству определений постигается лицо, о котором речь? Или похвала постороннему: через описание постороннего месяца постигается лицо? Или окольная речь: пора, разжигающая Манматху, описана через описание её следствия — луны? Так, из-за сомнения между многими украшениями, это сплав. Или в словах «вижу лицо-луну»: сравнение ли это — «лицо, как луна», или уподобление — «луна и есть лицо»? — сомнение. Но если есть довод за одно или против другого, сомнения уже нет. Так, в «целует лицо-луну» поцелуй подходит лицу — довод за сравнение; луне он не подходит — довод против уподобления. В «лицо-луна сияет» свойство «сиять» — довод за уподобление; а так как к лицу оно применимо лишь переносно — довод против сравнения. В «Санджня всегда обнимает тебя, солнце знатоков писаний» верной жене не подобает обнимать того, кто лишь подобен мужу, — довод против сравнения, а значит, за уподобление. Так же в «лицо-лотос ланеокой сияет беспокойными глазами»: глаза возможны на лице — довод за сравнение; на лотосе невозможны — довод против уподобления. Так же в «прекрасное лицо-лотос» употреблено общее свойство, а по правилу «сравнение с тигром и прочим — когда общее свойство не названо» сравнительное сложение невозможно — довод против сравнения; поэтому здесь, как в «маюра-вьямсака» и подобных, — сложение уподобления. Вхождение в один носитель — например: «Если Шри Радха хоть на миг взглянет на меня искоса, тогда вспыхнет густое блаженство, закрыв все предметы; а каково же будет начало объятий лотосоокой, когда от трепета груди-кувшины прорвут одежду?» Здесь в словах «катакшаих шри-радха кшанам апи» искусное созвучие, а в «нирикшета», если взять звук «кша», — созвучие стиля; они входят в один носитель. Так же здесь — вывод по обстоятельствам и созвучие. Или «хамса, губящий тьму круговорота» — уподобление и созвучие. Или в «куравакарава-каранатам йаюх»: «рабака» и «равака» одно, если «ва» и «ба» считать одним, — две ямаки. Или: «Лебедь-месяц, чья красота — отметина, непохожая на тину, украшенный кругом вознесённых лучей, долго тонувший в водах озера восточной стороны, медленно вынырнул». Здесь уподобление и созвучие относятся к одному слову, а не к разным, как в соединении. Или: «Сияет лотос дня, чью сердцевину раскрыло солнце». Здесь тоже уподобление и созвучие вошли в одно слово.
Так заканчивается глава об украшениях в «Остатке нектара вкуса».
16d907642d82 · publicado 24 sept 2026, 12:40:03 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Сплав — высшая ступень украшений: они уже не стоят рядом, а срастаются так, что одно держит другое или ум не может решить, какое перед ним. Разбор сомнения — лучший урок этой главы: один стих о «лунном диске» можно прочесть семью способами, и каждый верен. Так заканчивается самая большая глава книги. Украшения, как и было сказано в начале, лишь служат вкусу, — и почти все примеры в ней служат одному вкусу: любви к Кришне.