भक्तिरसामृतशेषः
Prakāśa 4: On the Figures of Speech4.13जीव गोस्वामी
71 / 253
Linux
पन्ने पलटें
भक्तिरसामृतशेषः · 4.13
॥
देवनागरी

श्लिष्टैः पदैर् अनेकार्थाभिधाने श्लेष उच्यते ।वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोर् अपि ।श्लेषाद् विभक्तिवचनभाषाणाम् अष्टधा च सः ॥13॥क्रमेण, यथा—तत्र श्रीराधां प्रति सखीवचनम्—अनुकूले विधौ व्रज्या सद्य एव प्रपद्यताम् ।प्रतिकूले विधाव् उद्यत्य् आति सा ते विनङ्क्ष्यति ॥अत्र "विधौ" इति विधिविधुशब्दयोर् इकारौकारयोर् औकाररूपत्वाच् छ्लेषः ।किरणा हरिणाङ्कस्य दक्षिणश् च समीरणः ।रामाणां श्लिष्टकृष्णानां सर्व एव सुधाकिरः ॥अत्र "सुधाकिरः" इति क्विप्कप्रत्ययोः । किं वा बहुवचनैकवचनयोर् ऐक्यरूपाद् वचनश्लेषोऽपि ।विकसन्नेत्रनीलाब्जे तथा तस्याः स्तनद्वयी ।हारिणीः गोपिकाकान्त तुभ्यं दत्तं सदा मुदम् ॥अत्रापि वचनश्लेषः ।अयं शस्त्राणि भुजया शास्त्राणि तु रसज्ञया ।नन्दनस् तव हे नन्द वक्ष्यति स्म कपालकः ॥अत्र वक्ष्यतीति वहिवचिभ्यां श्लेषः ।यथा वा—हरिदिक् पराङ्मुखतयाचलतःपतनं भवेद् अखिलम् अप्य् अलम् ।स्खलनं सदा जलनिधौ सवितुःस्थितिकृन् न पाददशशत्य् अपि सा ॥अत्र हरिपादशब्दाभ्यां श्लेषः ।रमयन् माधवरसं कृष्णकर्मा सुरादृतः ।भक्तसर्वजनः कर्णभवान् परम वैष्णवः ॥अत्र पदभङ्गिप्रकृति समासयोर् अपि वैलक्षण्यात् पदश्लेषो, न तु प्रकृतिश्लेषः ।एवं च—खगेन हरिचक्रेण व्याकुलीभावम् ईयुषाम् ।दैत्यशैवलजातीनां ददृशे ततिर् आहवे ॥अत्र खगचक्रशब्दयोः श्लिष्टत्वेऽपि विभक्तेर् अभेदात् प्रकृतिश्लेषः । अन्यथा सर्वत्र पदश्लेषप्रसङ्गः स्यात् ।हर सर्वस्य दुःखानि भव सर्वस्य सौख्यदः ।यतस् त्वं शिवतां यातः स्वर्धुनीजलसेवया ॥तद् इदं कञ्चिद् भङ्गाभङ्गम् अप्य् उदितं श्लेषेण श्रीशिवं प्रति सङ्गम् अयितुं शक्यते । अत्र हरेति पक्षे शिवसम्बोधनम् इति सुपः पक्षे हृधातोस् तिङ् इति विभक्तेः । एवं भवेत्य् आदौ । अस्य भेदस्य प्रत्ययश्लेषेणापि गतार्थत्वे प्रत्ययाप्रत्ययासाध्यनुबन्ततिणन्तगतत्वेन विच्छित्तिविशेषाश्रयात् पृथगुक्तिः ॥न उप उमरा अप्य् अमुहं र अलं कामे इगोइ मे हिअअं ।किन्तु सदाहीरवरं वञ्च इहारन्तरे कादुं ॥अत्र संस्कृतप्रकृतयोः ।

लिप्यंतरण (IAST)

śliṣṭaiḥ padair anekārthābhidhāne śleṣa ucyate |varṇa-pratyaya-liṅgānāṁ prakṛtyoḥ padayor api |śleṣād vibhakti-vacana-bhāṣāṇām aṣṭadhā ca saḥ ||13||krameṇa, yathā—tatra śrī-rādhāṁ prati sakhī-vacanam—anukūle vidhau vrajyā sadya eva prapadyatām |pratikūle vidhāv udyaty āti sā te vinaṅkṣyati ||atra "vidhau" iti vidhi-vidhu-śabdayor i-kāra-u-kārayor au-kāra-rūpatvāc chleṣaḥ |kiraṇā hariṇāṅkasya dakṣiṇaś ca samīraṇaḥ |rāmāṇāṁ śliṣṭa-kṛṣṇānāṁ sarva eva sudhā-kiraḥ ||atra "sudhā-kiraḥ" iti kvip-ka-pratyayoḥ | kiṁ vā bahu-vacanaika-vacanayor aikya-rūpād vacana-śleṣo’pi |vikasan-netra-nīlābje tathā tasyāḥ stana-dvayī |hāriṇīḥ gopikā-kānta tubhyaṁ dattaṁ sadā mudam ||atrāpi vacana-śleṣaḥ |ayaṁ śastrāṇi bhujayā śāstrāṇi tu rasajñayā |nandanas tava he nanda vakṣyati sma kapālakaḥ ||atra vakṣyatīti vahi-vacibhyāṁ śleṣaḥ |yathā vā—hari-dik parāṅmukhatayācalataḥpatanaṁ bhaved akhilam apy alam |skhalanaṁ sadā jala-nidhau savituḥsthiti-kṛn na pāda-daśa-śaty api sā ||atra hari-pāda-śabdābhyāṁ śleṣaḥ |ramayan mādhava-rasaṁ kṛṣṇa-karmā surādṛtaḥ |bhakta-sarvajanaḥ karṇabhavān parama vaiṣṇavaḥ ||atra pada-bhaṅgi-prakṛti samāsayor api vailakṣaṇyāt pada-śleṣo, na tu prakṛti-śleṣaḥ |evaṁ ca—khagena hari-cakreṇa vyākulībhāvam īyuṣām |daitya-śaivala-jātīnāṁ dadṛśe tatir āhave ||atra khaga-cakra-śabdayoḥ śliṣṭatve’pi vibhakter abhedāt prakṛti-śleṣaḥ | anyathā sarvatra pada-śleṣa-prasaṅgaḥ syāt |hara sarvasya duḥkhāni bhava sarvasya saukhyadaḥ |yatas tvaṁ śivatāṁ yātaḥ svardhunī-jala-sevayā ||tad idaṁ kañcid bhaṅgābhaṅgam apy uditaṁ śleṣeṇa śrī-śivaṁ prati saṅgam ayituṁ śakyate | atra hareti pakṣe śiva-sambodhanam iti supaḥ pakṣe hṛ-dhātos tiṅ iti vibhakteḥ | evaṁ bhavety ādau | asya bhedasya pratyaya-śleṣeṇāpi gatārthatve pratyayāpratyayāsādhya-nub-anta-tiṇ-anta-gatatvena vicchitti-viśeṣāśrayāt pṛthag-uktiḥ ||na upa umarā apy amuhaṁ ra alaṁ kāme igoi me hiaaṁ |kintu sadāhīra-varaṁ vañca ihārantare kāduṁ ||atra saṁskṛta-prakṛtayoḥ |

छन्द अज्ञात

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
श्लिष्टैःśliṣṭaiḥслитными
पदैर्padairсловами
अनेकार्थाभिधानेanekārthābhidhāneпри выражении многих смыслов
श्लेषśleṣaдвусмысленность
उच्यतेucyateназывается;
वर्ण-प्रत्यय-लिङ्गानांvarṇa-pratyaya-liṅgānāṁзвуков, суффиксов, родов,
प्रकृत्योःprakṛtyoḥоснов,
पदयोर्padayorслов
अपिapiтакже,
श्लेषाद्śleṣādпо слиянию
विभक्ति-वचन-भाषाणाम्vibhakti-vacana-bhāṣāṇāmпадежей, чисел и языков
अष्टधाaṣṭadhāвосьмеричная
चcaи
सःsaḥона
अनुवाद

Когда слитные слова выражают многие смыслы, это называется двусмысленностью (шлеша). Она восьмерична — по слиянию звуков, суффиксов, родов, основ, слов, падежей, чисел и языков. По порядку, например, слова подруги Шри Радхе: «Когда судьба благосклонна — когда месяц благосклонен, — отправляйся в путь сейчас же; а когда судьба против — когда месяц взойдёт, — всё пропадёт». Здесь в слове «видхау» — двусмысленность: и «и» слова «видхи», «судьба», и «у» слова «видху», «месяц», дают одинаковое «ау». «Лучи Ланеносного и южный ветер — для красавиц в объятиях Кришны всё это льёт нектар». Здесь в «судха-кирах» — двусмысленность суффиксов «квип» и «ка»; или, так как множественное и единственное число совпадают по виду, это и двусмысленность числа. «Её распустившиеся очи — синие лотосы — и её грудь пленительны, о Возлюбленный гопи, и всегда дарили Тебе радость». Здесь тоже двусмысленность числа. «Этот твой сын, Нанда, будет носить оружие рукой и изрекать писания языком». Здесь в «вакшьяти» — двусмысленность корней «вах», «нести», и «вач», «говорить». Или: «Когда солнце отвернулось от стороны Хари и падает с горы, всякое падение уже довольно; каждодневное соскальзывание в океан не даст ему устоять и с тысячей лучей-ног». Здесь двусмысленность слов «Хари» и «пада». «Радующий вкусом Мадхавы, с делами, как у Кришны, чтимый богами, у кого все люди — преданные, ты — высший вайшнав». Здесь, так как различаются членение, основы и сложения, это двусмысленность слов, а не основ. И так: «В битве был виден ряд родов демонов-тины, смятенных птицей — диском Хари». Здесь слова «птица» и «диск» двусмысленны, но падеж одинаков, поэтому это двусмысленность основы; иначе везде была бы двусмысленность слов. «Отними горести у всех, будь подателем счастья для всех, ведь ты достиг благости, служа водам небесной реки». Это, с некоторым членением и без него, двусмысленностью можно отнести и к Шри Шиве. Здесь «хара» в одном прочтении — обращение к Шиве, падежное окончание, в другом — окончание глагола от корня «хри»: это двусмысленность окончания. Так же и «бхава». Хотя этот вид покрывается двусмысленностью суффиксов, он назван отдельно, потому что держится на особой прелести — различии именного и глагольного окончания. Далее приведён стих, который читается и как санскритский, и как пракритский; здесь двусмысленность санскрита и пракрита.

संस्करण

a34351053eaf · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 12:40:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से