समुच्चयोऽयम् एकस्मिन् सति कार्यस्य साधके ।खलेकपोतिकान्यायात् तत्करस् तत्परोऽपि चेत् ।गुणौ क्रिये वा युगपत् स्यातां यद् वा गुणक्रिये ॥120॥यथा—प्रेमा प्रमाणरहितोऽनुपमा गुणश्रीःसौन्दर्यसम्पद् असमा रुचिरं च शीलम् ।तारुणम् अद्भुततमं सखि राधिकायाःकृष्णः कथं न भविता वशगो गुणज्ञः ॥सोऽयं सद्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे च । तत्र सद्योगे उक्तोदाहरणं प्रेमेत्य् आदि ।असद्योगे, यथा—संसारमार्गो ह्य् अधमः स्वभावात्कर्माणि तस्मिन् कटुकण्टकानि ।गतागताभ्याम् इह खेद एवतथापि नास्मिन् कुजनो विरज्येत् ॥सदसद्योगे, यथा—नृपो न हरिसेविता व्ययकृती न हर्यर्पकःकविर् न हरिवर्णकः श्रुतगुरुर् न हर्यात्मकः ।गुणी न हरितत्परः सरसधीर् न हर्याश्रयःस न व्रजरसानुगो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥अरुणे राधे नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् ।मुखम् आनतं च सखि ते ज्वलितश् चास्यान्तरे स्मरज्वलनः ॥अत्राद्यार्धे गुणयोर् यौगपद्यं, द्वितीयार्धे क्रिययोः । उभययौगपद्ये, यथा—शोणं च राधे चक्षुस् ते मयि मिथ्यापराधिनि ।पतन्ति च प्रसूनेषोर् एते खरतराः शराः ॥"धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम्" इत्य् आदाव् एकाधिकरणेऽप्य् एष दृश्यते । न चात्र दीपकम् । एते हि गुणक्रियायौगपद्ये समुच्चयप्रकाशाः नियमेन कार्यकारणकालनियमविपर्ययरूपातिशयोक्तिमूलाः । दीपकस्य चातिशयोक्तिमूलाभावः ।पातिव्रत्यं क्व नु परवधूत्वापवादः क्व चास्याःप्रेमोद्रेकः क्व च परवशत्वादिविघ्नः क्व चायम् ।क्वैषोत्कण्ठा क्व नु बकरिपोर् नित्यसङ्गाद्यलब्धिःमूलं कृष्ट्वा कषति हृदयं कापि शल्यत्रयी नः ॥
samuccayo'yam ekasmin sati kāryasya sādhake |khalekapotikā-nyāyāt tat-karas tat-paro'pi cet |guṇau kriye vā yugapat syātāṁ yad vā guṇa-kriye ||120||yathā—premā pramāṇa-rahito'nupamā guṇa-śrīḥsaundarya-sampad asamā ruciraṁ ca śīlam |tāruṇam adbhutatamaṁ sakhi rādhikāyāḥkṛṣṇaḥ kathaṁ na bhavitā vaśago guṇajñaḥ ||so'yaṁ sad-yoge'sad-yoge sad-asad-yoge ca | tatra sad-yoge uktodāharaṇaṁ premety ādi |asad-yoge, yathā—saṁsāra-mārgo hy adhamaḥ svabhāvātkarmāṇi tasmin kaṭu-kaṇṭakāni |gatāgatābhyām iha kheda evatathāpi nāsmin kujano virajyet ||sad-asad-yoge, yathā—nṛpo na hari-sevitā vyayakṛtī na hary-arpakaḥkavir na hari-varṇakaḥ śruta-gurur na hary-ātmakaḥ |guṇī na hari-tatparaḥ sarasa-dhīr na hary-āśrayaḥsa na vraja-rasānugo manasi sapta śalyāni me ||aruṇe rādhe nayane tava malinaṁ ca priyasya mukham |mukham ānataṁ ca sakhi te jvalitaś cāsyāntare smara-jvalanaḥ ||atrādyārdhe guṇayor yaugapadyaṁ, dvitīyārdhe kriyayoḥ | ubhaya-yaugapadye, yathā—śoṇaṁ ca rādhe cakṣus te mayi mithyāparādhini |patanti ca prasūneṣor ete kharatarāḥ śarāḥ ||"dhunoti cāsiṁ tanute ca kīrtim" ity ādāv ekādhikaraṇe'py eṣa dṛśyate | na cātra dīpakam | ete hi guṇa-kriyā-yaugapadye samuccaya-prakāśāḥ niyamena kārya-kāraṇa-kāla-niyama-viparyaya-rūpātiśayokti-mūlāḥ | dīpakasya cātiśayokti-mūlābhāvaḥ |pātivratyaṁ kva nu para-vadhūtvāpavādaḥ kva cāsyāḥpremodrekaḥ kva ca para-vaśatvādi-vighnaḥ kva cāyam |kvaiṣotkaṇṭhā kva nu bakaripor nitya-saṅgādy-alabdhiḥmūlaṁ kṛṣṭvā kaṣati hṛdayaṁ kāpi śalya-trayī naḥ ||
छन्द अज्ञात
Совмещение — когда при наличии одного совершителя дела его делает и другой, по правилу «гумно и голуби»; или когда одновременно есть два качества, два действия или качество и действие. Например: «Любовь без меры, несравненное богатство достоинств, неравная красота, прелестный нрав, дивнейшая юность — подруга, как же Кришне, знатоку достоинств, не оказаться во власти Радхики?» Это бывает при соединении доброго, дурного и доброго с дурным. При соединении доброго — приведённый пример «Любовь без меры…». При соединении дурного — например: «Путь круговорота рождений низок по природе, дела на нём — колючие тернии, в хождении туда-сюда — одна усталость; и всё же дурной человек не отвращается от него». При соединении доброго и дурного — например: «Царь, не служащий Хари; щедрый, не приносящий Хари; поэт, не описывающий Хари; учёный наставник, не преданный Хари; даровитый, не устремлённый к Хари; с тонким вкусом, но не прибегший к Хари; не следующий вкусу Враджа — вот семь заноз в моём сердце». «Радха, глаза твои красны, а лицо милого бледно; твоё лицо опущено, подруга, а в Нём пылает огонь любви». Здесь в первой половине — одновременность качеств, во второй — действий. Одновременность того и другого — например: «Радха, твой взгляд покраснел на меня, ложно обвинённого, — и падают на меня острейшие стрелы Цветострельного». В «он и мечом потрясает, и славу множит» и подобных это встречается и при одном носителе. И это не светильник: такие проявления совмещения при одновременности качеств и действий неизменно основаны на преувеличении — нарушении порядка времени причины и следствия; а у светильника такой основы нет. «Где её верность мужу — и где молва, что она чужая жена; где её переполняющая любовь — и где эти помехи зависимости и прочие; где эта тоска — и где невозможность вечной близости с Врагом Баки: какая-то тройка заноз, выкопав корень, скребёт нам сердце».
a9272fc29b39 · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 12:40:03 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
«Гумно и голуби»: на гумно слетаются голуби, и каждый клюёт, хотя одного хватило бы, — так и причины сходятся к одному делу. Все достоинства Радхи разом ведут Кришну к ней. Стих о семи занозах — горькая опись упущенных даров: царство, богатство, поэзия, учёность — всё зря, если не отдано Хари. Последний стих — голос гопи: три занозы в её сердце — верность, любовь и разлука.