भक्तिरसामृतशेषः
Prakāśa 4: On the Figures of Speech4.95जीव गोस्वामी
144 / 253
Linux
पन्ने पलटें
भक्तिरसामृतशेषः · 4.95
॥
देवनागरी

वस्तुनो वक्तुम् इष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये ।निषेधाभास आक्षेपो वक्ष्यमाणोक्तगो द्विधा ॥95॥अत्र वक्ष्यमानस्य क्वचित् सर्वस्यापि सामान्यतः सूचितस्य निषेधः, क्वचिद् अंशान्तरे निषेध इति द्वौ भेदौ । उक्तविषाये च क्वचिद् वस्तुस्वरूपस्य निषेधः, क्वचिद् वस्तुकथनस्येति द्वौ भेदौ । एवम् आक्षेपस्य चत्वारो भेदाः । क्रमेण, यथा—कृष्ण तिष्ठ क्षणं वच्मि राधाया विरहाधिजाम् ।तद्दशाम् अथवा गच्छ नाख्यामि निर्दये त्वयि ॥अत्र राधाया विरहस्य सामान्यतः सूचितस्य वक्ष्यमाणविशेषे निषेधः ।सा माधव त्वद्विरहेणदूना रसालशाखां मुकुलाकुलाग्राम् ।दृष्ट्वालिमालामिलिताम् इदानीम्आः किं त्वदग्रे हतजल्पितैस् तैः ॥अत्रान्तिमदशां प्रास्यतीत्य् अंशो नोक्तः ।माधव नाहं दूतीप्रियोऽसि तस्या त्वम् इत्य् अपि न वेद्मि ।सा म्रियते तव कुयशस्तद् इदं धर्माक्षरं वच्मि ॥अत्र दूतीत्वस्योक्तस्य वस्तुनो निषेधः ।राधागुणानां गणनातिगानांवाणीवचःसम्पदगोचराणाम् ।न वर्णनीयो महिमेति यूयंजानीथ तत्तत्कथनैर् अलं नः ॥अत्र कथनस्योक्तस्यैव निषेधः । अत्र प्रथमोदाहरणे तस्या अवश्यम्भावि मरणम् इति शेषः प्रतीयते । द्वितीयेऽशक्यवक्तव्यत्वादि । तृतीये दूतीत्वेऽयथावादित्वम् । चतुर्थे महिम्नाम् अलौकिकत्वातिशयादि । न चायं विहितनिषेधः । अत्र निषेधस्याभासत्वात् ।एवं हि कृष्णस्य गुणा अनन्तालीलाप्य् अनन्ता महिमाप्य् अनन्तः ।तत्तत्कणस्पर्शनम् आत्मवाचांविशुद्धये तद्गणनाशयालम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vastuno vaktum iṣṭasya viśeṣa-pratipattaye |niṣedhābhāsa ākṣepo vakṣyamāṇoktago dvidhā ||95||atra vakṣyamānasya kvacit sarvasyāpi sāmānyataḥ sūcitasya niṣedhaḥ, kvacid aṁśāntare niṣedha iti dvau bhedau | ukta-viṣāye ca kvacid vastu-svarūpasya niṣedhaḥ, kvacid vastu-kathanasyeti dvau bhedau | evam ākṣepasya catvāro bhedāḥ | krameṇa, yathā—kṛṣṇa tiṣṭha kṣaṇaṁ vacmi rādhāyā virahādhijām |tad-daśām athavā gaccha nākhyāmi nirdaye tvayi ||atra rādhāyā virahasya sāmānyataḥ sūcitasya vakṣyamāṇa-viśeṣe niṣedhaḥ |sā mādhava tvad-viraheṇadūnā rasāla-śākhāṁ mukulākulāgrām |dṛṣṭvāli-mālā-militām idānīmāḥ kiṁ tvad-agre hata-jalpitais taiḥ ||atrāntima-daśāṁ prāsyatīty aṁśo noktaḥ |mādhava nāhaṁ dūtīpriyo’si tasyā tvam ity api na vedmi |sā mriyate tava kuyaśastad idaṁ dharmākṣaraṁ vacmi ||atra dūtītvasyoktasya vastuno niṣedhaḥ |rādhā-guṇānāṁ gaṇanātigānāṁvāṇī-vacaḥ-sampad-agocarāṇām |na varṇanīyo mahimeti yūyaṁjānītha tat-tat-kathanair alaṁ naḥ ||atra kathanasyoktasyaiva niṣedhaḥ | atra prathamodāharaṇe tasyā avaśyambhāvi maraṇam iti śeṣaḥ pratīyate | dvitīye’śakya-vaktavyatvādi | tṛtīye dūtītve’yathā-vāditvam | caturthe mahimnām alaukikatvātiśayādi | na cāyaṁ vihita-niṣedhaḥ | atra niṣedhasyābhāsatvāt |evaṁ hi kṛṣṇasya guṇā anantālīlāpy anantā mahimāpy anantaḥ |tat-tat-kaṇa-sparśanam ātma-vācāṁviśuddhaye tad-gaṇanāśayālam ||

छन्द अज्ञात

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वस्तुनोvastunoпредмета
वक्तुम्vaktumсказать
इष्टस्यiṣṭasyaжелаемого
विशेष-प्रतिपत्तयेviśeṣa-pratipattayeради постижения особенного
निषेधाभासniṣedhābhāsaвидимость запрета —
आक्षेपोākṣepoвозражение,
वक्ष्यमाणोक्तगोvakṣyamāṇoktagoкасающееся того, что будет сказано, и сказанного,
द्विधाdvidhāдвояко
अनुवाद

Возражение — это видимость запрета, чтобы передать особенное в том, что хотят сказать; оно двояко: касается того, что будет сказано, и того, что уже сказано. Для того, что будет сказано, — иногда запрещается всё, что лишь намечено в общем, иногда — другая часть: два вида. Для сказанного — иногда запрещается сама суть вещи, иногда — рассказ о ней: два вида. Так у возражения четыре вида. По порядку, например: «Кришна, постой миг, я расскажу о том, что стало с Радхой в разлуке… Или иди: не стану я говорить тебе, безжалостный!» Здесь запрещено особенное, что должно было быть сказано о разлуке Радхи, намеченной лишь в общем. «Она, Мадхава, измученная разлукой с тобой, увидела теперь ветвь манго, усыпанную бутонами, облепленную роями пчёл, — ах, к чему перед тобой эти пустые слова?» Здесь не сказана часть: «она дойдёт до последнего состояния». «Мадхава, я не вестница; и что ты ей мил, я тоже не знаю; она умирает — тебе бесславие; потому я и говорю эти слова ради правды». Здесь запрещена сказанная вещь — то, что она вестница. «Вы знаете, что величия достоинств Радхи, которым нет счёта и которых не достичь богатству речи Сарасвати, не описать, — довольно нам этих рассказов». Здесь запрещён сам рассказ, уже начатый. В первом примере подразумевается недосказанное: её смерть неизбежна; во втором — то, что этого не выразить словами, и прочее; в третьем — что вестница не лжёт; в четвёртом — величайшая неотмирность её величия и прочее. И это не запрет предписанного: запрет здесь лишь видимость. «Так достоинства Кришны бесконечны, игры бесконечны, величие бесконечно: для очищения наших слов довольно коснуться крупицы каждого, а не надеяться их сосчитать».

संस्करण

fd68c7bc66e5 · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 12:40:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से