भक्तिरसामृतशेषः
Prakāśa 4: On the Figures of Speech4.67जीव गोस्वामी
116 / 253
Linux
पन्ने पलटें
भक्तिरसामृतशेषः · 4.67
॥
देवनागरी

उक्त्यनुक्त्योर् निमित्तस्य द्विधा तत्र स्वरूपगाः ॥67॥तेषु चत्वारिंशत्सङ्ख्यकेषु भेदेषु मध्ये ये स्वरूपगायाः षोडशभेदास् ते उत्प्रेक्षानिमित्तस्य उपादानानुपादानाभ्यां द्वात्रिंशद्भेदा इति मिलित्वा षट्पञ्चाशद्भेदाः वाच्योत्प्रेक्षायास् तत्र निमित्तस्योपादानं, यथा पूर्वोदाहृते "पाञ्चजन्य" इत्य् आदौ प्रायश्चित्त प्रश्नादौ निमित्तं गर्भपातनपातकित्वम् उपात्तम् । अनुपादाने, यथा—"कृष्णः काम इवापरः" इत्य् अत्र तथाविधसौन्दर्यातिशयो नोपात्तः ।हेतुफलयोस् तु नियमेन निमित्तस्योपादानम् एव । तथा हि—"विश्लेषदुःखाद् इव" इत्य् अत्र यन् निमित्तं बद्धमौनत्वम् । "आख्यातुम् इव" इत्य् अत्र च भूप्रवेशस् तयोर् अनुपादानेऽसङ्गतम् एव वाक्यं स्यात् ।

लिप्यंतरण (IAST)

ukty-anuktyor nimittasya dvidhā tatra svarūpagāḥ ||67||teṣu catvāriṁśat-saṅkhyakeṣu bhedeṣu madhye ye svarūpagāyāḥ ṣoḍaśa-bhedās te utprekṣā-nimittasya upādānānupādānābhyāṁ dvātriṁśad-bhedā iti militvā ṣaṭpañcāśad-bhedāḥ vācyotprekṣāyās tatra nimittasyopādānaṁ, yathā pūrvodāhṛte "pāñcajanya" ity ādau prāyaścitta praśnādau nimittaṁ garbha-pātana-pātakitvam upāttam | anupādāne, yathā—"kṛṣṇaḥ kāma ivāparaḥ" ity atra tathā-vidha-saundaryātiśayo nopāttaḥ |hetu-phalayos tu niyamena nimittasyopādānam eva | tathā hi—"viśleṣa-duḥkhād iva" ity atra yan nimittaṁ baddha-maunatvam | "ākhyātum iva" ity atra ca bhū-praveśas tayor anupādāne'saṅgatam eva vākyaṁ syāt |

छन्द अज्ञात

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
उक्त्य्-अनुक्त्योर्ukty-anuktyorпо названности и неназванности
निमित्तस्यnimittasyaоснования
द्विधाdvidhāдвояки
तत्रtatraтам
स्वरूपगाःsvarūpagāḥотносящиеся к сущности
अनुवाद

Там виды, относящиеся к сущности, двояки — по тому, названо основание или нет. Из сорока видов шестнадцать видов воображения сущности, по названности или неназванности основания, дают тридцать два; всего видов выраженного воображения пятьдесят шесть. Основание названо — как в приведённом стихе о Панчаджанье: основание вопроса об искуплении — грех выкидышей — названо. Не названо — например: «Кришна — будто второй Кама»: здесь не назван преизбыток такой красоты. А в воображении причины и плода основание непременно называется. Ведь в «будто от горя разлуки» основание — молчание, а в «будто затем, чтобы сообщить» — вход в землю; не будь они названы, высказывание было бы несвязным.

संस्करण

6d36eaf316aa · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 12:40:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से