Mahabharata
Арджуна-ванаваса-парва: брак Субхадры и рождение потомства · Verse 1.213.65–70
1737 / 3756
Mahabharata · 1.213.65–70
Devanāgarī

चतुष्पादं दशविधं धनुर्वेदम् अरिंदमः ॥
अर्जुनाद् वेद वेदज्ञात् सकलं दिव्यमानुषम् ॥
विज्ञानेष्व् अपि चास्त्राणां सौष्ठवे च महाबलः ॥
क्रियास्व् अपि च सर्वासु विशेषान् अभ्यशिक्षयत् ॥
आगमे च प्रयोगे च चक्रे तुल्यम् इवात्मनः ॥
तुतोष पुत्रं सौभद्रं प्रेक्षमाणो धनंजयः ॥
सर्वसंहननोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥
दुर्धर्षम् ऋषभस्कन्धं व्यात्ताननम् इवोरगम् ॥
सिंहदर्पं महेष्वासं मत्तमातङ्गविक्रमम् ॥
मेघदुन्दुभिनिर्घोषं पूर्णचन्द्रनिभाननम् ॥
कृष्णस्य सदृशं शौर्ये वीर्ये रूपे तथाकृतौ ॥
ददर्श पुत्रं बीभत्सुर् मघवान् इव तं यथा ॥

Transliteration (IAST)

catuṣpādaṃ daśavidhaṃ dhanurvedam ariṃdamaḥ ||
arjunād veda vedajñāt sakalaṃ divyamānuṣam ||
vijñāneṣv api cāstrāṇāṃ sauṣṭhave ca mahābalaḥ ||
kriyāsv api ca sarvāsu viśeṣān abhyaśikṣayat ||
āgame ca prayoge ca cakre tulyam ivātmanaḥ ||
tutoṣa putraṃ saubhadraṃ prekṣamāṇo dhanaṃjayaḥ ||
sarvasaṃhananopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam ||
durdharṣam ṛṣabhaskandhaṃ vyāttānanam ivoragam ||
siṃhadarpaṃ maheṣvāsaṃ mattamātaṅgavikramam ||
meghadundubhinirghoṣaṃ pūrṇacandranibhānanam ||
kṛṣṇasya sadṛśaṃ śaurye vīrye rūpe tathākṛtau ||
dadarśa putraṃ bībhatsur maghavān iva taṃ yathā ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
चतुष्पादं दशविधं धनुर्वेदम् अरिंदमःcatuṣpādaṃ daśavidhaṃ dhanurvedam ariṃdamaḥчетырёхчастную, десятивидную Дханурведу, смиритель врагов,
अर्जुनात् वेद वेदज्ञात् सकलं दिव्यमानुषम्arjunāt veda vedajñāt sakalaṃ divyamānuṣamот Арджуны, знатока Вед, постиг всю, божественную и людскую;
विज्ञानेषु अपि च अस्त्राणां सौष्ठवे च महाबलःvijñāneṣu api ca astrāṇāṃ sauṣṭhave ca mahābalaḥи в знании оружия, и в искусности, многосильный,
क्रियासु अपि च सर्वासु विशेषान् अभ्यशिक्षयत्kriyāsu api ca sarvāsu viśeṣān abhyaśikṣayatи во всех приёмах [Арджуна] обучил [его] особенностям;
आगमे च प्रयोगे च चक्रे तुल्यम् इव आत्मनःāgame ca prayoge ca cakre tulyam iva ātmanaḥи в теории, и в применении сделал [его] равным себе;
तुतोष पुत्रं सौभद्रं प्रेक्षमाणः धनंजयःtutoṣa putraṃ saubhadraṃ prekṣamāṇaḥ dhanaṃjayaḥрадовался сыну Саубхадре, взирая [на него], Дхананджая;
सर्वसंहननोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम्sarvasaṃhananopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitamнаделённого всею крепостью [тела], отмеченного всеми [благими] приметами,
दुर्धर्षम् ऋषभस्कन्धं व्यात्ताननम् इव उरगम्durdharṣam ṛṣabhaskandhaṃ vyāttānanam iva uragamнеодолимого, быкоплечего, как змей с разверстою пастью,
सिंहदर्पं महेष्वासं मत्तमातङ्गविक्रमम्siṃhadarpaṃ maheṣvāsaṃ mattamātaṅgavikramamс гордостью льва, великого лучника, с отвагою бешеного слона,
मेघदुन्दुभिनिर्घोषं पूर्णचन्द्रनिभाननम्meghadundubhinirghoṣaṃ pūrṇacandranibhānanamс голосом, [как] туча и барабан, с лицом, подобным полной луне,
कृष्णस्य सदृशं शौर्ये वीर्ये रूपे तथा आकृतौkṛṣṇasya sadṛśaṃ śaurye vīrye rūpe tathā ākṛtauподобного Кришне в доблести, мощи, красоте и стане, —
ददर्श पुत्रं बीभत्सुः मघवान् इव तं यथाdadarśa putraṃ bībhatsuḥ maghavān iva taṃ yathāузрел сына Вибхатсу [Арджуна], как Магхаван [Индра — своего];
Translation

«Четырёхчастную, десятивидную Дханурведу, божественную и людскую, постиг он от Арджуны, знатока Вед; и в знании оружия, и в искусности, и во всех приёмах Арджуна обучил его особенностям; и в теории, и в применении сделал равным себе; радовался сыну Саубхадре Дхананджая, взирая на него — наделённого всею крепостью тела, со всеми благими приметами, неодолимого, быкоплечего, львиногордого, великого лучника, с отвагою бешеного слона, с голосом, как туча и барабан, с лицом, как полная луна, подобного Кришне в доблести, мощи, красоте и стане; узрел его Вибхатсу, как Индра — своего сына».

Commentary

Здесь отец делает сына равным себе и радуется ему. Знаменательно, что Арджуна обучает Абхиманью «равно себе»: щедрый наставник не таит знания, но изливает его сполна. Знаменательно и подобие сына Кришне: в нём отразился и блеск Господня рода. Здесь — радость отца о достойном наследнике. Так писание являет совершенства Абхиманью; и доблесть его — отрада Арджуны и залог грядущей славы.

Version

a536de070d02 · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC

Page between verses with