अथ परमात्मपरिकरेषु जीवः । तस्य च तटस्थलक्षणं क्षेत्रज्ञ एताः इत्य् एवोक्तं । स्वरूपलक्षणं पाद्मोत्तरखण्डादिकम् अनुसृत्य, श्रीरामानुजाचार्यमताचार्यवरेण परमवृद्धश्रीवैष्णवसम्प्रदायगुरुणा श्रीजामातृमुनिनोपदिष्टम् । तत्र प्रणवव्याख्याने पाद्मोत्तरखण्डं, यथा— ज्ञानाश्रयो ज्ञानगुणश् चेतनः प्रकृतेः परः । न जातो निर्विकारश् च एकरूपः स्वरूपभाक् ॥ अणुर् नित्यो व्याप्तिशीलश् चिदानन्दात्मकस् तथा । अहमर्थोऽव्ययः क्षेत्री भिन्नरूपः सनातनः ॥ अदाह्योऽच्छेद्यो ह्य् अक्लेद्यस् त्व् अशोष्योऽक्षर एव च । एवमादिगुणैर् युक्तः शेषभूतः परस्य वै ॥ मकारेणोच्यते जीवः क्षेत्रज्ञः परवान् सदा । दासभूतो हरेर् एव नान्यस्यैव कदाचन ॥ इति । श्रीजामातृमुनिनाप्य् उपदिष्टं, यथा— आत्मा न देवो न नरो न तिर्यक् स्थावरो न च । न देहो नेन्द्रियं नैव मनः प्राणो न नापि धीः ॥ न जडो न विकारी च ज्ञानमात्रात्मको न च । स्वस्मै स्वयंप्रकाशः स्याद् एकरूपः स्वरूपभाक् ॥ चेतनो व्याप्तिशीलश् च चिदानन्दात्मकस् तथा । अहमर्थः प्रतिक्षेत्रं भिन्नोऽणुर् नित्यनिर्मलः ॥ तथा ज्ञातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वनिजधर्मकः । परमात्मैकशेषत्वस्वभावः सर्वदा स्वतः ॥ इति । श्रीरामानुजभाष्यानुसारेण व्याख्या चेयम् । तत्र देवादित्वं निरस्तम् एवास्ति तत्त्वसन्दर्भे— अण्डेषु पेशिषु तरुष्व् अविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवम् उपधावति तत्र तत्र । सन्ने यद् इन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयम् ऋते तद् अनुस्मृतिर् नः ॥ इत्य् अनेन ॥ देहादित्वं निरस्यन्न् आह— विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद् देहाद् आत्मेक्षिता स्वदृक् । यथाग्निर् दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्यः प्रकाशकः ॥ विलक्षणत्वे हेतुः—ईक्षिता तस्य द्रष्टा, प्रकाशकश् च, स्वयं तु स्वदृक् स्वप्रकाश इति ॥ ॥
atha paramātma-parikareṣu jīvaḥ | tasya ca taṭastha-lakṣaṇaṁ kṣetrajña etāḥ ity evoktaṁ | svarūpa-lakṣaṇaṁ pādmottara-khaṇḍādikam anusṛtya, śrī-rāmānujācārya-matācārya-vareṇa parama-vṛddha-śrī-vaiṣṇava-sampradāya-guruṇā śrī-jāmātṛ-muninopadiṣṭam | tatra praṇava-vyākhyāne pādmottara-khaṇḍaṁ, yathā— jñānāśrayo jñāna-guṇaś cetanaḥ prakṛteḥ paraḥ | na jāto nirvikāraś ca eka-rūpaḥ svarūpa-bhāk || aṇur nityo vyāpti-śīlaś cid-ānandātmakas tathā | aham-artho'vyayaḥ kṣetrī bhinna-rūpaḥ sanātanaḥ || adāhyo'cchedyo hy akledyas tv aśoṣyo'kṣara eva ca | evam-ādi-guṇair yuktaḥ śeṣa-bhūtaḥ parasya vai || ma-kāreṇocyate jīvaḥ kṣetra-jñaḥ paravān sadā | dāsa-bhūto harer eva nānyasyaiva kadācana || iti | śrī-jāmātṛ-munināpy upadiṣṭaṁ, yathā— ātmā na devo na naro na tiryak sthāvaro na ca | na deho nendriyaṁ naiva manaḥ prāṇo na nāpi dhīḥ || na jaḍo na vikārī ca jñāna-mātrātmako na ca | svasmai svayaṁ-prakāśaḥ syād eka-rūpaḥ svarūpa-bhāk || cetano vyāpti-śīlaś ca cid-ānandātmakas tathā | aham-arthaḥ prati-kṣetraṁ bhinno'ṇur nitya-nirmalaḥ || tathā jñātṛtva-kartṛtva-bhoktṛtva-nija-dharmakaḥ | paramātmaika-śeṣatva-svabhāvaḥ sarvadā svataḥ || iti | śrī-rāmānuja-bhāṣyānusāreṇa vyākhyā ceyam | tatra devāditvaṁ nirastam evāsti tattva-sandarbhe— aṇḍeṣu peśiṣu taruṣv aviniściteṣu prāṇo hi jīvam upadhāvati tatra tatra | sanne yad indriya-gaṇe'hami ca prasupte kūṭastha āśayam ṛte tad anusmṛtir naḥ || ity anena || dehāditvaṁ nirasyann āha— vilakṣaṇaḥ sthūla-sūkṣmād dehād ātmekṣitā sva-dṛk | yathāgnir dāruṇo dāhyād dāhako'nyaḥ prakāśakaḥ || vilakṣaṇatve hetuḥ—īkṣitā tasya draṣṭā, prakāśakaś ca, svayaṁ tu sva-dṛk sva-prakāśa iti || ||
Теперь — джива среди спутников Параматмы. Косвенный признак его сказан в «знающий поле, эти» и далее; а собственный признак преподан, по следованию последней кханде «Падмы» и прочему, Шри Джаматри-муни — лучшим из учителей учения Шри Рамануджачарьи, учителем крайне почтенной преемственности Шри вайшнавов.
И там, в толковании пранавы, последняя кханда «Падмы»: «Прибежище знания, имеющий знание свойством, сознающий, выше пракрити, не рождён, неизменен, одного облика, обладающий собственным обликом; атомарный, вечный, имеющий свойство проникать, а также сознание и блаженство природою; предмет „я“, неубывающий, владелец поля, отдельного облика, вечный; несжигаем, нерассекаем, неувлажняем, неиссушаем и нетленен. Соединённый с такими и прочими свойствами, сущий остатком у Высшего, называется слогом „ма“ джива, знающий поле, всегда принадлежащий Высшему, сущий слугою именно Хари и никогда не иного».
И Шри Джаматри-муни преподал так: «Душа не бог, не человек, не животное и не недвижное; не тело, не чувство, вовсе не ум, не жизнь и не разум; не косная и не изменчивая, и не сущая одним лишь знанием, — она была бы являющею себя самой себе, одного облика, обладающею собственным обликом; сознающая, имеющая свойство проникать, а также сознание и блаженство природою; предмет „я“, в каждом поле отдельная, атомарная, вечно чистая; свои свойства её — быть знающим, деятелем и вкушающим, а природа её — всегда, сама собою, быть остатком одной лишь Параматмы».
И толкование это — по следованию бхашье Шри Рамануджи.
Там бытие богом и прочим отвергнуто ещё в «Таттва-сандарбхе» словами: «В яйцах, в зародышах, в деревьях неопределённых жизнь ведь притекает к дживе там и там; а когда сонм чувств угас и „я“ уснуло, — без неизменного вместилища откуда у нас то памятование?»
А отвергая бытие телом и прочим, он говорит: «Отлична от грубого и тонкого тела душа, созерцатель, сама себя зрящая, — как огонь от дерева: сжигающий иной, чем сжигаемое, и освещающий». Причина отличия: «созерцатель», то есть зрящий его, и «освещающий»; а сама она «сама себя зрящая», то есть сама себя являющая.
55ab7f66025e · publicado 20 sept 2026, 15:59:55 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Признак дживы дан двумя списками отрицаний и одним рядом утверждений; и последнее из утверждений — быть остатком, то есть принадлежать.
Довод от глубокого сна короток: если бы не оставалось неизменного вместилища, вспоминать о сне было бы некому.
Пример с огнём различает сразу три роли: сжигаемое, сжигающий и освещающий — и душа во второй и третьей, а не в первой.