तद् एवं न यद् इदम् अग्र आस इत्य् अनेन प्राकृतलयोऽपि सत्कार्यवादेऽनुगमितः । आत्यन्तिके तु मोक्षलक्षणलये न पृथिव्यादीनां नाशः । जीवकृतेन तथा भावनामात्रेण स्वाभाविकपरमात्मशक्तिमयानां तेषां नाशायुक्तेः । लब्धमोक्षेषु श्रीपरीक्षितादिषु तद्देहस्थानाम् अपि पृथिव्याद्यंशानां स्थितेः श्रवणात्, तथा हिरण्यगर्भांशानां बुद्ध्यादीनाम् अपि भविष्यति । अतस् तेष्व् अध्यासपरित्याग एवात्यन्तिकलय इत्य् उच्यते । अत एव, घटे भिन्ने घटाकाश आकाशः स्याद् यथा पुरा । एवं देहे मृते जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुनः ॥ इत्य् अत्र । तथा— एवं समीक्ष्य चात्मानम् आत्मन्य् आधाय निष्कले । दशन्तं तक्षकं पादे लेलिहानं विषानलम् ॥ न द्रक्ष्यसि शरीरं त्वं विश्वं च पृथग् आत्मनः ॥ इत्य् अत्राप्य् उपाधेः संयोग एव परित्यज्यते, न तु तस्य मिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते । तथा हि बुद्धीन्द्रियेत्यादिप्रकरणम् । तत्र तदाश्रयत्वतत्प्रकाश्यत्वतद्व्यतिरिक्तत्वेभ्यो हेतुभ्यो बुद्धीन्द्रियादीनां परमात्मस्वभावशक्तिमयत्वम् आह— बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्याम् आद्यन्तवद् अवस्तु यत् ॥ अन्तःकरणबहिःकरणविषयरूपेण परमात्मलक्षणं ज्ञानम् एव भाति, तस्माद् अन्यद् एव बुद्ध्यादिवस्त्व् इत्य् अर्थः, यतस् तदाश्रयं तेषाम् आश्रयरूपं तज् ज्ञानम् । क्लीबत्वम् आर्षम् । तथापि राजभृत्ययोर् इवात्यन्तभेदः स्यात् । तत्र हेत्वन्तरेऽप्य् आह—दृश्यत्वं तत्प्रकाश्यत्वम् अव्यतिरेकस् तद्व्यतिरेके व्यतिरेकः, ताभ्याम् । तस्मात् एकदेशस्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा इत्यादिवद् बुद्ध्यादीनां तत्स्वाभाविकशक्तिमयत्वम् एव सेत्स्यतीति भावः । यत् खल्व् आद्यन्तवत् शुक्त्यादौ कदाचिद् एवारोपितं रजतं, तत् पुनर् अवस्तु, तदाश्रयकत्वतत्प्रकाशकत्वतदव्यतिरेकाभावात् शुक्त्यादिवस्तु न भवति, शुक्त्यादिभ्योऽनन्यन् न भवतीत्य् अर्थः । ततश् चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा विरुध्येतेति भावः । एवम् असत्कार्यवादान्तरेऽपि ज्ञेयम् ॥
tad evaṁ na yad idam agra āsa ity anena prākṛta-layo'pi sat-kārya-vāde'nugamitaḥ | ātyantike tu mokṣa-lakṣaṇa-laye na pṛthivy-ādīnāṁ nāśaḥ | jīva-kṛtena tathā bhāvanā-mātreṇa svābhāvika-paramātma-śakti-mayānāṁ teṣāṁ nāśāyukteḥ | labdha-mokṣeṣu śrī-parīkṣitādiṣu tad-deha-sthānām api pṛthivy-ādy-aṁśānāṁ sthiteḥ śravaṇāt, tathā hiraṇyagarbhāṁśānāṁ buddhy-ādīnām api bhaviṣyati | atas teṣv adhyāsa-parityāga evātyantika-laya ity ucyate | ata eva, ghaṭe bhinne ghaṭākāśa ākāśaḥ syād yathā purā | evaṁ dehe mṛte jīvo brahma sampadyate punaḥ || ity atra | tathā— evaṁ samīkṣya cātmānam ātmany ādhāya niṣkale | daśantaṁ takṣakaṁ pāde lelihānaṁ viṣānalam || na drakṣyasi śarīraṁ tvaṁ viśvaṁ ca pṛthag ātmanaḥ || ity atrāpy upādheḥ saṁyoga eva parityajyate, na tu tasya mithyātvaṁ pratipādyate | tathā hi buddhīndriyety-ādi-prakaraṇam | tatra tad-āśrayatva-tat-prakāśyatva-tad-vyatiriktatvebhyo hetubhyo buddhīndriyādīnāṁ paramātma-svabhāva-śakti-mayatvam āha— buddhīndriyārtha-rūpeṇa jñānaṁ bhāti tad-āśrayam | dṛśyatvāvyatirekābhyām ādy-antavad avastu yat || antaḥkaraṇa-bahiḥ-karaṇa-viṣaya-rūpeṇa paramātma-lakṣaṇaṁ jñānam eva bhāti, tasmād anyad eva buddhy-ādi-vastv ity arthaḥ, yatas tad-āśrayaṁ teṣām āśraya-rūpaṁ taj jñānam | klībatvam ārṣam | tathāpi rāja-bhṛtyayor ivātyanta-bhedaḥ syāt | tatra hetv-antare'py āha—dṛśyatvaṁ tat-prakāśyatvam avyatirekas tad-vyatireke vyatirekaḥ, tābhyām | tasmāt eka-deśa-sthitasyāgner jyotsnā vistāriṇī yathā ity-ādivad buddhy-ādīnāṁ tat-svābhāvika-śaktimayatvam eva setsyatīti bhāvaḥ | yat khalv ādy-antavat śukty-ādau kadācid evāropitaṁ rajataṁ, tat punar avastu, tad-āśrayakatva-tat-prakāśakatva-tad-avyatirekābhāvāt śukty-ādi-vastu na bhavati, śukty-ādibhyo'nanyan na bhavatīty arthaḥ | tataś caika-vijñānena sarva-vijñāna-pratijñā virudhyeteti bhāvaḥ | evam asat-kārya-vādāntare'pi jñeyam ||
Итак, словами «если бы этого не было прежде» в учении о сущем следствии учтено и растворение прадханы. А при окончательном растворении, признак которого — освобождение, земля и прочее не гибнут: неуместно, чтобы состоящее из собственной силы Параматмы погибло от одного лишь созерцания, совершённого существом. Ведь слышно, что у шри Парикшита и прочих, обретших освобождение, доли земли и прочего, стоящие в их телах, остаются; так же будет и с долями Хираньягарбхи — разумом и прочим. Потому окончательным растворением зовётся именно оставление наложения на них.
Потому же и здесь: «Когда горшок разбит, простор горшка становится простором, как прежде; так, когда тело умерло, существо снова обретает Брахман». И здесь: «Так усмотрев себя и утвердив себя в нераздельном Атмане, ты не увидишь отдельно от себя ни тела, ни вселенной — ни Такшаку, жалящего в ногу, облизывающегося, огонь яда». И там оставляется именно соединение с облачением, а не утверждается его ложность.
Так и раздел «разум и чувства» и далее. Там по трём доводам — что они имеют его опорой, им являются и от него отличны — он говорит, что разум, чувства и прочее состоят из собственной силы Параматмы: «Обликом разума, чувств и предмета светит знание, имеющее его опорой; по видимости и неотличию — не-вещь то, что имеет начало и конец».
Обликом внутреннего орудия, внешних орудий и предмета светит именно знание, чей признак — Параматма; а вещь разума и прочего иная, чем оно, — ибо «имеющее его опорой» есть то знание, которое им опора. Средний род здесь — речь провидцев. И всё же различие между ними было бы крайним, как между царём и слугою.
Там же он говорит и о другом доводе: «видимость» — то, что являемо им; «неотличие» — отличие при отличии от него; по этим двум. Потому по «как у огня, стоящего в одном месте, свет простирается» и подобному будет достигнуто, что разум и прочее состоят именно из Его собственной силы.
А то, что «имеет начало и конец», — серебро, когда-то наложенное на перламутр, — оно-то и есть «не-вещь»: раз нет ни того, что оно ему опора, ни того, что оно его являет, ни неотличия от него, оно не есть вещь перламутра и не есть неиное от перламутра. И тогда нарушилось бы обещание, что познанием одного познаётся всё. Так же надо знать и в другом учении — о не сущем следствии.
f7dd95a55736 · publicado 20 sept 2026, 15:59:55 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Освобождение здесь не уничтожает стихий: у освобождённого при жизни тело остаётся, уходит только присвоение.
Разбитый горшок — образ не гибели простора, а конца перегородки.
И три признака — опора, явление, неотличие — работают как сито: серебро на перламутре не проходит ни по одному.