तथा गायत्र्यर्थोऽपि स्पष्टः । तत्र जन्माद्य् अस्य यतः इति प्रणवार्थः, सृष्ट्यादिशक्तिमत्त्ववाचित्वात् । तद् एवम् एवाग्निपुराणे गायत्रीव्याख्याने प्रोक्तम्—तज्ज्योतिर् भगवान् विष्णुर् जगज्जन्मादिकारणम् इति । यत्र त्रिसर्गोऽमृषा इति व्याहृतित्रयार्थः, उभयत्रापि लोकत्रयस्य तदनन्यत्वेन विवक्षितत्वात् । स्वराड् इति सवितृप्रकाशकपरमतेजोवाचि । तेने ब्रह्म हृदा इति बुद्धिप्रवृत्तिप्रेरणा प्रार्थना सूचिता । तद् एव कृपया स्वध्यानायास्माकं बुद्धिवृत्तीः प्रेरयताद् इति भावः । एवम् एवोक्तं गायत्र्या च समारम्भः इति । तच् च तेजस् तत्र अन्तस् तद्धर्मोपदेशात् इत्यादिना सम्प्रतिपन्नं यन्मूर्तं तदाद्यनन्तमूर्तिमद् एव ध्येयम् इति । तत्र चाग्निपुराणक्रमस्थवचनानि— एवं सन्ध्याविधिं कृत्वा गायत्रीं च जपेत् स्मरेत् । गायत्र्युक्थानि शास्त्राणि भर्गं प्राणांस् तथैव च ॥ ततः स्मृतेयं गायत्री सावित्री यत एव च । प्रकाशिनी सा सवितुर् वाग्रूपत्वात् सरस्वती ॥ तज् ज्योतिः परमं ब्रह्म भर्गस् तेजो यतः स्मृतः । भर्गः स्यात् भ्राजत इति बहुलं छन्दसीरितम् ॥ वरेण्यं सर्वतेजोभ्यः श्रेष्ठं वै परमं परम् । स्वर्गापवर्गकामैर् वा वरणीयं सदैव हि ॥ वृणोतेर् वरणार्थत्वात् जाग्रत्स्वप्नादिवर्जितम् । नित्यं शुद्धं बुद्धम् एकं नित्यं भर्गम् अधीश्वरम् ॥ अहं ब्रह्म परं ज्योतिर् ध्यायेम हि विमुक्तये । तज् ज्योतिर् भगवान् विष्णुर् जगज्जन्मादिकारणम् ॥ शिवं केचित् पठन्ति स्म शक्तिरूपं पठन्ति च । केचित् सूर्यं केचिद् अग्निं दैवतान्य् अग्निहोत्रिणः ॥ अग्न्यादिरूपी विष्णुर् हि वेदादौ ब्रह्म गीयते । तत् पदं परमं विष्णोर् देवस्य सवितुः स्मृतम् ॥ दधातेर् वा धीमहीति मनसा धारयेमहि । नोऽस्माकं यच् च भर्गस् तत् सर्वेषां प्राणिनां धियः ॥ चोदयात् प्रेरयाद् बुद्धिं भोक्तॄणां सर्वकर्मसु । दृष्टादृष्टविपाकेषु विष्णुः सूर्याग्निरूपभाक् ॥ ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्गं वा श्वभ्रम् एव वा । ईशावास्यम् इदं सर्वं महदादिजगद् धरिः ॥ स्वर्गाद्यैः क्रीडते देवो यो हंसः पुरुषः प्रभुः । ध्यानेन पुरुषोऽयं च द्रष्टव्यः सूर्यमण्डले ॥ सत्यं सदाशिवं ब्रह्म विष्णोर् यत् परमं पदम् । देवस्य सवितुर् देवो वरेण्यं हि तुरीयकम् ॥ योऽसाव् आदित्यपुरुषः सोऽसाव् अहम् अनुत्तमम् । जनानां शुभकर्मादीन् प्रवर्तयति यः सदा ॥ इत्य् आदि । यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः । वृत्रासुरवधोत्सिक्तं तद् भागवतम् उच्यते ॥ इत्य् आदीनि च । तस्माद् भर्गब्रह्मपराविष्णुभगवच्छब्दाभिन्नवर्णतया तत्र तत्र निर्दिष्टा अपि भगवत्प्रतिपादका एव ज्ञेयाः । मध्ये मध्ये त्व् अहंग्रहोपासनानिर्देशस् तत्साम्य इव लब्धे हि तदुपासनायोग्यता भवतीति ।
tathā gāyatry-artho'pi spaṣṭaḥ | tatra janmādy asya yataḥ iti praṇavārthaḥ, sṛṣṭy-ādi-śaktimattva-vācitvāt | tad evam evāgni-purāṇe gāyatrī-vyākhyāne proktam—taj-jyotir bhagavān viṣṇur jagaj-janmādi-kāraṇam iti | yatra tri-sargo'mṛṣā iti vyāhṛti-trayārthaḥ, ubhayatrāpi loka-trayasya tad-ananyatvena vivakṣitatvāt | svarāḍ iti savitṛ-prakāśaka-parama-tejo-vāci | tene brahma hṛdā iti buddhi-pravṛtti-preraṇā prārthanā sūcitā | tad eva kṛpayā sva-dhyānāyāsmākaṁ buddhi-vṛttīḥ prerayatād iti bhāvaḥ | evam evoktaṁ gāyatryā ca samārambhaḥ iti | tac ca tejas tatra antas tad-dharmopadeśāt ity-ādinā sampratipannaṁ yan-mūrtaṁ tad-ādy-ananta-mūrtimad eva dhyeyam iti | tatra cāgni-purāṇa-kramastha-vacanāni— evaṁ sandhyā-vidhiṁ kṛtvā gāyatrīṁ ca japet smaret | gāyatry-ukthāni śāstrāṇi bhargaṁ prāṇāṁs tathaiva ca || tataḥ smṛteyaṁ gāyatrī sāvitrī yata eva ca | prakāśinī sā savitur vāg-rūpatvāt sarasvatī || taj jyotiḥ paramaṁ brahma bhargas tejo yataḥ smṛtaḥ | bhargaḥ syāt bhrājata iti bahulaṁ chandasīritam || vareṇyaṁ sarva-tejobhyaḥ śreṣṭhaṁ vai paramaṁ param | svargāpavarga-kāmair vā varaṇīyaṁ sadaiva hi || vṛṇoter varaṇārthatvāt jāgrat-svapnādi-varjitam | nityaṁ śuddhaṁ buddham ekaṁ nityaṁ bhargam adhīśvaram || ahaṁ brahma paraṁ jyotir dhyāyema hi vimuktaye | taj jyotir bhagavān viṣṇur jagaj-janmādi-kāraṇam || śivaṁ kecit paṭhanti sma śakti-rūpaṁ paṭhanti ca | kecit sūryaṁ kecid agniṁ daivatāny agni-hotriṇaḥ || agny-ādi-rūpī viṣṇur hi vedādau brahma gīyate | tat padaṁ paramaṁ viṣṇor devasya savituḥ smṛtam || dadhāter vā dhīmahīti manasā dhārayemahi | no'smākaṁ yac ca bhargas tat sarveṣāṁ prāṇināṁ dhiyaḥ || codayāt prerayād buddhiṁ bhoktṝṇāṁ sarva-karmasu | dṛṣṭādṛṣṭa-vipākeṣu viṣṇuḥ sūryāgni-rūpa-bhāk || īśvara-prerito gacchet svargaṁ vā śvabhram eva vā | īśāvāsyam idaṁ sarvaṁ mahad-ādi-jagad dhariḥ || svargādyaiḥ krīḍate devo yo haṁsaḥ puruṣaḥ prabhuḥ | dhyānena puruṣo'yaṁ ca draṣṭavyaḥ sūrya-maṇḍale || satyaṁ sadā-śivaṁ brahma viṣṇor yat paramaṁ padam | devasya savitur devo vareṇyaṁ hi turīyakam || yo'sāv āditya-puruṣaḥ so'sāv aham anuttamam | janānāṁ śubha-karmādīn pravartayati yaḥ sadā || ity ādi | yatrādhikṛtya gāyatrīṁ varṇyate dharma-vistaraḥ | vṛtrāsura-vadhotsiktaṁ tad bhāgavatam ucyate || ity ādīni ca | tasmād bharga-brahma-parā-viṣṇu-bhagavac-chabdābhinna-varṇatayā tatra tatra nirdiṣṭā api bhagavat-pratipādakā eva jñeyāḥ | madhye madhye tv ahaṁgrahopāsanā-nirdeśas tat-sāmya iva labdhe hi tad-upāsanā-yogyatā bhavatīti |
Так же явен здесь и смысл Гаятри. «От кого рождение и прочее у этого» — смысл пранавы: она обозначает обладание силою творения и прочего. Так и сказано в «Агни-пуране», в истолковании Гаятри: «То светило — Бхагаван Вишну, причина рождения мира и прочего». «Где тройное творение не ложно» — смысл трёх возглашений: и там и здесь три мира взяты как неиные от Него. «Самосветящийся» обозначает высшее сияние, являющее самого Савитара. А «сердцем передал Брахман» указывает на просьбу подвигнуть движение разума: да подвигнет Он по милости состояния нашего разума к созерцанию Себя. Так и сказано: «и начинание — с Гаятри».
И то сияние, признанное там воплощённым по «внутри — по наставлению о Его свойстве» и далее, надо созерцать именно как имеющее тот и иные бесконечные образы.
Вот и речения «Агни-пураны» по порядку: «Так, совершив обряд сандхьи, да шепчет и помнит Гаятри. Гаятри — это гимны, писания, сияние и дыхания. Потому эта Гаятри и почитается Савитри, и потому же она — являющая Савитара; а по обличью речи — Сарасвати. То светило — высший Брахман; „сияние“ — свет, оттого так и зовётся: „бхаргас“ от „сияет“, — сказано „многообразно в чхандасе“. „Избираемое“ — лучшее из всех сияний, выше высшего; или же оно всегда избирается желающими рая и освобождения, ибо корень „вриноти“ значит „избирать“; оно лишено бодрствования, сна и прочего, вечно, чисто, пробуждено, одно, вечное сияние, верховный Владыка. „Я“ — Брахман, высшее светило; „да созерцаем“ — ради освобождения. То светило — Бхагаван Вишну, причина рождения мира и прочего. Иные читают его Шивою, иные — обликом силы; иные — солнцем, иные — огнём; жертвователи огню — божествами. Ведь Вишну, чей облик — огонь и прочее, воспевается в начале Вед как Брахман; то высшее место Вишну почитается местом бога Савитара. Или от корня „дадхати“ — „да помыслим“: да удержим умом. „Наши“ — у нас; а то сияние — мысли всех живых. „Да подвигнет“ — да побудит разум вкушающих во всех делах, при созреваниях видимых и невидимых; Вишну, носящий облик солнца и огня. Побуждённый Владыкою, идёт человек в рай или в яму. „Владыкою облекаемо это всё“ — махат и прочее, мир, — Хари. Бог играет раем и прочим, Он же — лебедь, Пуруша, Владыка; и этот Пуруша должен быть узрен созерцанием в солнечном круге. Истина, всегда благой, Брахман — то высшее место Вишну; бог бога Савитара, „избираемое“ — четвёртое. „Кто тот солнечный Пуруша — тот самый я“, непревзойдённое; Он всегда заводит у людей благие дела и прочее» и далее. И: «Где, взяв за предмет Гаятри, описывается простор дхармы и что окроплено убиением Вритрасуры, — то зовётся „Бхагаватам“», и прочее.
Потому и те, что указаны там и тут, надо понимать как утверждающие именно Бхагавана: описание там неотлично от слов «сияние», «Брахман», «высшая», «Вишну», «Бхагаван». А указания на почитание «себя берущего», встречающиеся местами, — ибо пригодность к почитанию Его появляется тогда, когда обретено как бы равенство с Ним.
e50815e64150 · publicado 20 sept 2026, 15:59:55 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Гаятри прочитана слово за словом, и каждое её слово ложится на первый стих книги.
«Агни-пурана» приведена целиком, вместе с чужими чтениями — Шива, солнце, огонь, — и ни одно не отвергнуто грубо.
И просьба в конце мантры прочитана как просьба о созерцании: подвигни наш разум — значит, подвигни к Себе.