तद् एवं सर्वेऽपि वैषम्यनैर्घृण्ये परिहृते । ईश्वरस् तु पर्जन्यवद् द्रष्टव्य इत्य् अस्य ब्रह्मसूत्रनिर्गतार्थन्यायस्याप्य् अत्रैवान्तर्भावसिद्धेः । इति ब्रह्मभगवत्परमात्मानो विवृताः । तद् एवं त्रिव्यूहत्वम् एव व्याख्यातम् । क्वचिद् वासुदेवादिचतुर्व्यूहादित्वं च दृश्यते । स च भेदः कस्यचित् केनचिद् अभेदविवक्षया भेदविवक्षया च नायुक्तः । तद् उक्तं मोक्षधर्मे नारायणीये— एकव्यूहविभागो वा क्वचिद् द्विव्यूहसंज्ञितः । त्रिव्यूहश् चापि सङ्ख्यातश् चतुर्व्यूहश् च दृश्यते ॥ इति । श्रुतिश् च—स एकधा भवति द्विधा भवति इत्याद्या । अथ पूर्वरीत्या चतुर्व्यूहत्वाद्यविसंवादितया यद् अत्र त्रिव्यूहत्वं, तत्र प्रथमव्यूहस्य श्रीभगवत एव मुख्यत्वं यत् प्रतिपादकत्वेनैवास्य श्रीभागवतम् इत्य् आख्या । यथोक्तम्—इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् इति । तस्य हि प्राधान्ये षड्विधेन लिङ्गेन तात्पर्यम् अपि पर्यालोच्यते । उपक्रमोपसंहाराव् अभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ इत्य् उक्तप्रकारेण । तथा हि तावद् उपक्रमोपसंहारयोर् ऐक्येन— जन्माद्य् अस्य यतोऽन्वयाद् इतरतश् चार्थेष्व् अभिज्ञः स्वराट् तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत् सूरयः । तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गोऽमृषा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ कस्मै येन विभासितोऽयम् अतुलो ज्ञानप्रदीपः पुरा तद्रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्रूपिणा । योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवद्राताय कारुण्यतस् तच् छुद्धं विमलं विशोकम् अमृतं सत्यं परं धीमहि ॥ तत्र पुर्वस्यार्थः । अर्थोऽयं ब्रह्मसूत्राणाम् इति गारुडोक्तेर् अस्य महापुराणस्य ब्रह्मसूत्राकृत्रिमभाष्यात्मकत्वात् प्रथमं तद् उपादायैवावतारः । तत्र पूर्वम्, अथातो ब्रह्म जिज्ञासा इति व्याचष्टे—तेजोवारिमृदाम् इत्याद्यर्धेन । योजनायां प्राथमिकत्वाद् अस्य पूर्वत्वम् । तत्र ब्रह्मजिज्ञासा इति व्याचष्टे—परं धीमहि इति । परं श्रीभगवन्तं धीमहि ध्यायेम । तद् एवं मुक्तप्रग्रहया योगवृत्त्या बृहत्त्वाद् ब्रह्म यत् सर्वात्मकं, तद् बहिश् च भवति । तत् तु निजरश्म्यादिभ्यः सूर्य इव सर्वेभ्यः परम् एव स्वतो भवतीति मूलरूपत्वप्रदर्शनाय परपदेन ब्रह्मपदं व्याख्यायते । तच् चात्र भगवान् एवेत्य् अभिमतं, पुरुषस्य तदंशत्वात्, निर्विशेषब्रह्मणो गुणादिहीनत्वात् । उक्तं च श्रीरामानुजचरणैः—सर्वत्र बृहत्त्वगुणयोगेन हि ब्रह्मशब्दः । बृहत्त्वं च स्वरूपेण गुणैश् च यत्रानवधिकातिशयः सोऽस्य मुखोऽर्थः । स च सर्वेश्वर एव इति । उक्तं प्रचेतोभिः, न ह्य् अन्तस् त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे । अत एव विविधमनोहरानन्ताकारत्वेऽपि तत्तदाकाराश्रयपरमाद्भुतमुख्याकारत्वम् अपि तस्य व्यञ्जितम् । तद् एवं मूर्तत्वे सिद्धे तेनैव परत्वेन न तस्य विष्ण्वादिरूपकभगवत्त्वम् एव सिद्धम्, तस्यैव ब्रह्मशिवादिपरत्वेन दर्शितत्वात् ।
tad evaṁ sarve'pi vaiṣamya-nairghṛṇye parihṛte | īśvaras tu parjanyavad draṣṭavya ity asya brahma-sūtra-nirgatārtha-nyāyasyāpy atraivāntarbhāva-siddheḥ | iti brahma-bhagavat-paramātmāno vivṛtāḥ | tad evaṁ trivyūhatvam eva vyākhyātam | kvacid vāsudevādi-caturvyūhāditvaṁ ca dṛśyate | sa ca bhedaḥ kasyacit kenacid abheda-vivakṣayā bheda-vivakṣayā ca nāyuktaḥ | tad uktaṁ mokṣa-dharme nārāyaṇīye— eka-vyūha-vibhāgo vā kvacid dvi-vyūha-saṁjñitaḥ | tri-vyūhaś cāpi saṅkhyātaś catur-vyūhaś ca dṛśyate || iti | śrutiś ca—sa ekadhā bhavati dvidhā bhavati ity-ādyā | atha pūrva-rītyā catur-vyūhatvādy-avisaṁvāditayā yad atra tri-vyūhatvaṁ, tatra prathama-vyūhasya śrī-bhagavata eva mukhyatvaṁ yat pratipādakatvenaivāsya śrī-bhāgavatam ity ākhyā | yathoktam—idaṁ bhāgavataṁ nāma purāṇaṁ brahma-sammitam iti | tasya hi prādhānye ṣaḍ-vidhena liṅgena tātparyam api paryālocyate | upakramopasaṁhārāv abhyāso'pūrvatā phalam | arthavādopapattī ca liṅgaṁ tātparya-nirṇaye || ity ukta-prakāreṇa | tathā hi tāvad upakramopasaṁhārayor aikyena— janmādy asya yato'nvayād itarataś cārtheṣv abhijñaḥ svarāṭ tene brahma hṛdā ya ādi-kavaye muhyanti yat sūrayaḥ | tejo-vāri-mṛdāṁ yathā vinimayo yatra tri-sargo'mṛṣā dhāmnā svena sadā nirasta-kuhakaṁ satyaṁ paraṁ dhīmahi || kasmai yena vibhāsito'yam atulo jñāna-pradīpaḥ purā tad-rūpeṇa ca nāradāya munaye kṛṣṇāya tad-rūpiṇā | yogīndrāya tad-ātmanātha bhagavad-rātāya kāruṇyatas tac chuddhaṁ vimalaṁ viśokam amṛtaṁ satyaṁ paraṁ dhīmahi || tatra purvasyārthaḥ | artho'yaṁ brahma-sūtrāṇām iti gāruḍokter asya mahā-purāṇasya brahma-sūtrākṛtrima-bhāṣyātmakatvāt prathamaṁ tad upādāyaivāvatāraḥ | tatra pūrvam, athāto brahma jijñāsā iti vyācaṣṭe—tejo-vāri-mṛdām ity-ādy-ardhena | yojanāyāṁ prāthamikatvād asya pūrvatvam | tatra brahma-jijñāsā iti vyācaṣṭe—paraṁ dhīmahi iti | paraṁ śrī-bhagavantaṁ dhīmahi dhyāyema | tad evaṁ mukta-pragrahayā yoga-vṛttyā bṛhattvād brahma yat sarvātmakaṁ, tad bahiś ca bhavati | tat tu nija-raśmy-ādibhyaḥ sūrya iva sarvebhyaḥ param eva svato bhavatīti mūla-rūpatva-pradarśanāya para-padena brahma-padaṁ vyākhyāyate | tac cātra bhagavān evety abhimataṁ, puruṣasya tad-aṁśatvāt, nirviśeṣa-brahmaṇo guṇādi-hīnatvāt | uktaṁ ca śrī-rāmānuja-caraṇaiḥ—sarvatra bṛhattva-guṇa-yogena hi brahma-śabdaḥ | bṛhattvaṁ ca svarūpeṇa guṇaiś ca yatrānavadhikātiśayaḥ so'sya mukho'rthaḥ | sa ca sarveśvara eva iti | uktaṁ pracetobhiḥ, na hy antas tvad-vibhūtīnāṁ so'nanta iti gīyase | ata eva vividha-manoharānantākāratve'pi tat-tad-ākārāśraya-paramādbhuta-mukhyākāratvam api tasya vyañjitam | tad evaṁ mūrtatve siddhe tenaiva paratvena na tasya viṣṇv-ādi-rūpaka-bhagavattvam eva siddham, tasyaiva brahma-śivādi-paratvena darśitatvāt |
Итак, и неравенство, и безжалостность устранены — и правило, вытекающее из «Брахма-сутры» «Владыку же надо видеть как тучу», тоже входит сюда. «Так раскрыты Брахман, Бхагаван и Параматма».
Итак, истолковано именно троякое расположение. Где-то видно и четверичное — Васудева и прочие. Такое различие не неуместно: у кого-то с кем-то говорится о неразличии, у кого-то — о различии. О том сказано в «Мокша-дхарме», в «Нараянии»: «Разделение бывает одним расположением, где-то именуется двумя; исчислено и тремя, а видится и четырьмя». И шрути: «Он бывает одним, бывает двумя» и прочие.
Итак, по прежнему обычаю, не противореча четверичному расположению и прочему, здесь дано троякое; и в нём главенство — именно у первого расположения, у шри Бхагавана; а раз книга утверждает именно Его, отсюда и название её — «шри Бхагаватам», как сказано: «Эта пурана по имени Бхагаватам, равная Брахме».
Главенство это обдумывается и по направленности, шестью видами признака: «Зачин и заключение, повторение, небывалость, плод, восхваление и обоснование — вот признаки при выводе о направленности».
А именно, прежде всего — единством зачина и заключения: «От кого рождение и прочее у этого; кто сведущ в предметах и по сопряжению, и иначе; самосветящийся; кто сердцем передал Брахман первому поэту; от кого обольщаются и мудрые; в ком тройное творение не ложно, как обмен света, воды и земли; в ком обман всегда отринут Своей же мощью, — истинного, высшего, да помыслим». И: «Кому — Тем, кем встарь был явлен этот несравненный светильник знания, и Его же обликом Нараде-отшельнику, и Его облик носящим — Кришне, и Собою — владыке йогинов, а затем по милосердию дару Бхагавана, — того чистого, незапятнанного, беспечального, бессмертного, истинного, высшего да помыслим».
Смысл первого таков. По слову «Гаруды» «Смысл этот — смысл Брахма-сутр», эта великая пурана есть неискусственное толкование Брахма-сутр, и потому нисхождение её начато прямо с них. Сперва «теперь потому — желание познать Брахман» он толкует половиной «света, воды, земли» и далее: в сопряжении она первая, потому и прежде. И там «желание познать Брахман» он толкует словами «высшего да помыслим»: «высшего», то есть шри Бхагавана, «да помыслим», да созерцаем.
Итак: если отпустить узду и взять слово по этимологии, Брахман — то, что по своей великости объемлет всё; и оно же вне всего. Но Сам Он, как солнце выше своих лучей и прочего, сам собою выше всего; и чтобы показать, что Он — коренной облик, слово «Брахман» толкуется словом «высший». И это здесь признано именно Бхагаваном: ибо Пуруша — Его доля, а безразличный Брахман лишён качеств и прочего.
Сказано и стопами шри Рамануджи: «Слово „Брахман“ везде — по соединению с качеством великости; а великость, у которой и по облику, и по качествам безграничный избыток, — вот его главный смысл; и это именно Владыка всего». Сказано и Прачетами: «Нет ведь конца Твоим величиям, — потому Тебя и воспевают как „бесконечного“».
Потому же выражено, что при всех Его разнообразных, пленительных, бесконечных очертаниях есть у Него и главное очертание, высочайше дивное, — опора тех и этих очертаний. А раз воплощённость доказана, то этим же «высшим» разве не доказано, что Он — Бхагаван, чей облик Вишну и прочие? Ведь именно Он и показан выше Брахмы, Шивы и прочих.
25539a9a1b69 · publicado 20 sept 2026, 15:59:55 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Название книги взято как довод: она зовётся по Бхагавану, значит, о Нём и говорит.
Слово «Брахман» не отброшено, а прочитано по корню — «великое», — и тогда высшим оказывается не безличное, а Тот, кто велик и обликом, и качествами.
Солнце и его лучи ставят всё по местам: свет не меньше солнца, но и не оно само.