Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Three — Paramātmā: The Lord Within3.93.5Jīva Gosvāmī
346 / 1405
Linux
Pasar páginas
Ṣaṭ-sandarbha · 3.93.5
॥
Devanāgarī

द्वितीयेऽप्य् एवम् आचक्ष्महे । परानन्दने प्रवृत्तिर् द्विधा जायते—परतो निजाभीष्टसम्पत्त्यै, क्वचित् तदभीष्टमात्रसम्पत्त्यै च । तत्र प्रथमो नात्राप्य् अयुक्तः स्वात्मार्थमात्रतया कुत्रापि पक्षपाताभावात् । अत्रोत्तरपक्षे परसुखस्य परदुःखस्य चानुभवेनैव परानुकूल्येनैव प्रवृत्तीच्छा जायते, न तु यत्किञ्चिज्ज्ञानमात्रेण, चित्तस्य परदुःखास्पर्शे कृपारूपविकारासम्भवात् । यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोर् नेच्छति तां व्यथाम् । जीवसाम्यं गतो लिङ्गैर् न तथाविद्धकण्टकः ॥ इति न्यायात् । ततश् च सदा परमानन्दैकरूपेऽपहतकल्मषे भगवति प्राकृतस्य सुखाभिधदुःखस्य प्रसिद्धदुःखस्य च सूर्ये पेचकचक्षुर् ज्योतिष इव तमस इव चात्यन्ताभावात् तत्तदनुभवो नास्त्य् एव । यत् तु भगवति दुःखसम्बन्धं परिजिहीर्षन्तोऽपि केचिद् एवं वदन्ति—तस्मिन् दुःखानुभवज्ञानम् अस्त्य् एव । तच् च परकीयत्वेनैव भासते, न तु स्वीयत्वेनेति । तद् अपि घट्टकुड्यां प्रभातम् । दुःखानुभवो नाम ह्य् अन्तःकरणे दुःखस्पर्शः, स च स्वस्माद् भवतु, परस्माद् वेति, दुःखसम्बन्धाविशेषात् । असर्वज्ञतादोषश् च सूर्यदृष्टान्तेनैव परिहृतः, प्रत्युत गुणत्वेनैव दर्शितश् च । तस्मात् तस्मिन् यत् किञ्चिद् दुःखज्ञानम् अस्तु, दुःखानुभवस् तु नास्त्य् एव । यत एव कर्तुम् अकर्तुम् अन्यथाकर्तुं समर्थे परमकरुणामयनिचयशिरोमणौ तस्मिन् विराजमानेऽप्य् अद्यापि जीवाः संसारदुःखम् अनुभवन्तीत्य् अत्र नैर्घृण्यपरिहारश् च भवति । यत् तु भक्तानां सुखं तत् तस्य भक्तिरूपम् एव, तथा तेषां दुःखं भगवत्प्राप्त्यन्तरायेणैव भवति, तत्र चाधिका भगवत्य् एव चित्तार्द्रता जायते, सा च भक्तिर् एवेति । क्वचिद् गजेन्द्रादीनाम् अपि प्राकृत एव दुःखे "स एव मम शरणम्" इत्यादिना तथैव भक्तिर् उद्भूतैवेति । क्वचिद् यमलार्जुनादिषु श्रीनारदादिभक्तानां भक्तिः स्फुटैवेति च सर्वथा दैन्यात्मकभक्तभक्त्यनुभव एव तं करुणयति, न तु प्राकृतं दुःखं, योग्ये कारणे सत्य् अयोग्यस्य कल्पनानौचित्यात्, दुःखसद्भावस्यैव कारणत्वे सर्वसंसारोच्छित्तेः । अथ तस्य परम्पराकारणत्वम् अस्त्य् एव चेत्—अस्तु, न कापि हानिर् इति । तस्माद् उभयथा भक्तानन्दने तद्भक्त्यनुभव एव भगवन्तं प्रवर्तयतीति सिद्धम् । तत एतद् उक्तं भवति—यद्य् अन्यस्य सुखदुःखम् अनुभूयापि तत्तत्परित्यागेनेतरस्य सुखं दुःखहानिं वा सम्पादयति, तदैव वैषम्यम् आपतति । श्रीभगवति तु प्राकृतसुखदुःखानुभवाभावान् न तद् आपतति, यथा कल्पतरौ । तद् उक्तं श्रीमदक्रूरेण— न तस्य कश्चिद् दयितः सुहृत्तमो न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा । तथापि भक्तान् भजते यथा तथा सुरद्रुमो यद्वद् उपाश्रितोऽर्थदः ॥ इति । अत्र भक्ताद् अन्य एव कश्चिद् इति ज्ञेयम् । कः पण्डितस् त्वदपरं शरणं समीयाद् भक्तप्रियाद् ऋतगिरः सुहृदः कृतज्ञात् इत्य् एतत् तद्वाक्येनैव तत्प्रियत्वप्रोक्तेः । श्रीमहादेवेनाप्य् उक्तम्— न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिन् नाप्रियः स्वः परोऽपि वा । आत्मत्वात् सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरिः ॥ तस्य चायं महाभागश् चित्रकेतुः प्रियोऽनुगः । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्य् अहं चैवाच्युतप्रियः ॥ तथोक्तं श्रीप्रह्लादेनापि— चित्रं तवेहितम् अहोऽमितयोगमायालीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य । सर्वात्मनः समदृशोऽविषमः स्वभावो भक्तप्रियो यद् असि कल्पतरुस्वभावः ॥ इति । अर्थश् च—यत् त्वं भक्तप्रियोऽसि सोऽपि समदृशस् तव स्वभावोऽविषमः विषमो न भवति । तत्र हेतुगर्भविशेषणं—कल्पतरुस्वभाव इति । तस्माद् विषमस्वभावतया प्रतीतेऽपि त्वय्य् अवैषम्यम् इत्य् अतीव चित्रम् इति । अथवा, परत्रापि कल्पवृक्षादिलक्षणे समान एवाश्रयणीये वस्तुनि भक्तपक्षपातरूपवैषम्यदर्शनात् तद् वैषम्यम् अपि समस्यैव स्वभाव इत्य् लब्धे तदपरिहार्यम् एवेति सिद्धान्तयितव्यम् । ततश् च विषमस्वभाव इत्य् एवं व्याख्येयम् । तथा पूर्वत्रापि भक्तान् भजते इति वैषम्य एव योजनीयम् इति । वस्तुतस् तु श्रीभगवत्य् अचिन्त्यम् ऐश्वर्यम् एव मुख्यस् तदविरोधे हेतुः । यद् उक्तम्—नमो नमस् तेऽस्त्व् ऋषभाय सात्वताम् इत्यादौ द्वितीयस्य चतुर्थे । टीकायाम्—तद् एवं वैषम्यप्रतीताव् अप्य् अदोषत्वायाचिन्त्यम् ऐश्वर्यम् आह इति । तद् उक्तं श्रीभीष्मेण— सर्वात्मनः समदृशो ह्य् अद्वयस्यानहङ्कृतेः । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥ तथाप्य् एकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन् मेऽसूंस् त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनम् आगतः ॥ इति । तथा श्रीभगवता— समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य् अहम् ॥ इति । तद् एवं तत्तददोषे भक्तपक्षपातस्य स्वरूपशक्तिसारभूतत्वे भक्तविनोदार्थम् एव स्वरूपशक्त्यैव स्वयम् एव च तत्तदवतारलीलाः करोति भगवान्, ततो विश्वपालनं तु स्वयम् एव सिध्यतीति स्थिते, न वैदुरप्रश्नस् तदवस्थः । अत्र देवादीनां प्राकृततया तैः सह लीलायां स्वतस् तृप्तताहानिस् तेषु तदंशावेशादिस्वीकारेणाग्रे परिहर्तव्या ।

Transliteración (IAST)

dvitīye'py evam ācakṣmahe | parānandane pravṛttir dvidhā jāyate—parato nijābhīṣṭa-sampattyai, kvacit tad-abhīṣṭa-mātra-sampattyai ca | tatra prathamo nātrāpy ayuktaḥ svātmārtha-mātratayā kutrāpi pakṣa-pātābhāvāt | atrottara-pakṣe para-sukhasya para-duḥkhasya cānubhavenaiva parānukūlyenaiva pravṛttīcchā jāyate, na tu yat-kiñcij-jñāna-mātreṇa, cittasya para-duḥkhāsparśe kṛpā-rūpa-vikārāsambhavāt | yathā kaṇṭaka-viddhāṅgo jantor necchati tāṁ vyathām | jīva-sāmyaṁ gato liṅgair na tathāviddha-kaṇṭakaḥ || iti nyāyāt | tataś ca sadā paramānandaika-rūpe'pahata-kalmaṣe bhagavati prākṛtasya sukhābhidha-duḥkhasya prasiddha-duḥkhasya ca sūrye pecaka-cakṣur jyotiṣa iva tamasa iva cātyantābhāvāt tat-tad-anubhavo nāsty eva | yat tu bhagavati duḥkha-sambandhaṁ parijihīrṣanto'pi kecid evaṁ vadanti—tasmin duḥkhānubhava-jñānam asty eva | tac ca parakīyatvenaiva bhāsate, na tu svīyatveneti | tad api ghaṭṭa-kuḍyāṁ prabhātam | duḥkhānubhavo nāma hy antaḥ-karaṇe duḥkha-sparśaḥ, sa ca svasmād bhavatu, parasmād veti, duḥkha-sambandhāviśeṣāt | asarvajñatā-doṣaś ca sūrya-dṛṣṭāntenaiva parihṛtaḥ, pratyuta guṇatvenaiva darśitaś ca | tasmāt tasmin yat kiñcid duḥkha-jñānam astu, duḥkhānubhavas tu nāsty eva | yata eva kartum akartum anyathā-kartuṁ samarthe parama-karuṇā-maya-nicaya-śiromaṇau tasmin virājamāne'py adyāpi jīvāḥ saṁsāra-duḥkham anubhavantīty atra nairghṛṇya-parihāraś ca bhavati | yat tu bhaktānāṁ sukhaṁ tat tasya bhakti-rūpam eva, tathā teṣāṁ duḥkhaṁ bhagavat-prāpty-antarāyeṇaiva bhavati, tatra cādhikā bhagavaty eva cittārdratā jāyate, sā ca bhaktir eveti | kvacid gajendrādīnām api prākṛta eva duḥkhe "sa eva mama śaraṇam" ity-ādinā tathaiva bhaktir udbhūtaiveti | kvacid yamalārjunādiṣu śrī-nāradādi-bhaktānāṁ bhaktiḥ sphuṭaiveti ca sarvathā dainyātmaka-bhakta-bhakty-anubhava eva taṁ karuṇayati, na tu prākṛtaṁ duḥkhaṁ, yogye kāraṇe saty ayogyasya kalpanānaucityāt, duḥkha-sad-bhāvasyaiva kāraṇatve sarva-saṁsārocchitteḥ | atha tasya paramparā-kāraṇatvam asty eva cet—astu, na kāpi hānir iti | tasmād ubhayathā bhaktānandane tad-bhakty-anubhava eva bhagavantaṁ pravartayatīti siddham | tata etad uktaṁ bhavati—yady anyasya sukha-duḥkham anubhūyāpi tat-tat-parityāgenetarasya sukhaṁ duḥkha-hāniṁ vā sampādayati, tadaiva vaiṣamyam āpatati | śrī-bhagavati tu prākṛta-sukha-duḥkhānubhavābhāvān na tad āpatati, yathā kalpa-tarau | tad uktaṁ śrīmad-akrūreṇa— na tasya kaścid dayitaḥ suhṛttamo na cāpriyo dveṣya upekṣya eva vā | tathāpi bhaktān bhajate yathā tathā sura-drumo yadvad upāśrito'rthadaḥ || iti | atra bhaktād anya eva kaścid iti jñeyam | kaḥ paṇḍitas tvad-aparaṁ śaraṇaṁ samīyād bhakta-priyād ṛta-giraḥ suhṛdaḥ kṛtajñāt ity etat tad-vākyenaiva tat-priyatva-prokteḥ | śrī-mahādevenāpy uktam— na hy asyāsti priyaḥ kaścin nāpriyaḥ svaḥ paro'pi vā | ātmatvāt sarva-bhūtānāṁ sarva-bhūta-priyo hariḥ || tasya cāyaṁ mahā-bhāgaś citraketuḥ priyo'nugaḥ | sarvatra sama-dṛk śānto hy ahaṁ caivācyuta-priyaḥ || tathoktaṁ śrī-prahlādenāpi— citraṁ tavehitam aho'mita-yogamāyā-līlā-visṛṣṭa-bhuvanasya viśāradasya | sarvātmanaḥ samadṛśo'viṣamaḥ svabhāvo bhakta-priyo yad asi kalpataru-svabhāvaḥ || iti | arthaś ca—yat tvaṁ bhakta-priyo'si so'pi samadṛśas tava svabhāvo'viṣamaḥ viṣamo na bhavati | tatra hetu-garbha-viśeṣaṇaṁ—kalpataru-svabhāva iti | tasmād viṣama-svabhāvatayā pratīte'pi tvayy avaiṣamyam ity atīva citram iti | athavā, paratrāpi kalpa-vṛkṣādi-lakṣaṇe samāna evāśrayaṇīye vastuni bhakta-pakṣa-pāta-rūpa-vaiṣamya-darśanāt tad vaiṣamyam api samasyaiva svabhāva ity labdhe tad-aparihāryam eveti siddhāntayitavyam | tataś ca viṣama-svabhāva ity evaṁ vyākhyeyam | tathā pūrvatrāpi bhaktān bhajate iti vaiṣamya eva yojanīyam iti | vastutas tu śrī-bhagavaty acintyam aiśvaryam eva mukhyas tad-avirodhe hetuḥ | yad uktam—namo namas te'stv ṛṣabhāya sātvatām ity-ādau dvitīyasya caturthe | ṭīkāyām—tad evaṁ vaiṣamya-pratītāv apy adoṣatvāyācintyam aiśvaryam āha iti | tad uktaṁ śrī-bhīṣmeṇa— sarvātmanaḥ sama-dṛśo hy advayasyānahaṅkṛteḥ | tat-kṛtaṁ mati-vaiṣamyaṁ niravadyasya na kvacit || tathāpy ekānta-bhakteṣu paśya bhūpānukampitam | yan me'sūṁs tyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanam āgataḥ || iti | tathā śrī-bhagavatā— samo'haṁ sarva-bhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ ye bhajanti tu māṁ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham || iti | tad evaṁ tat-tad-adoṣe bhakta-pakṣa-pātasya svarūpa-śakti-sāra-bhūtatve bhakta-vinodārtham eva svarūpa-śaktyaiva svayam eva ca tat-tad-avatāra-līlāḥ karoti bhagavān, tato viśva-pālanaṁ tu svayam eva sidhyatīti sthite, na vaidura-praśnas tad-avasthaḥ | atra devādīnāṁ prākṛtatayā taiḥ saha līlāyāṁ svatas tṛptatā-hānis teṣu tad-aṁśāveśādi-svīkāreṇāgre parihartavyā |

Palabra por palabra
SánscritoIASTSignificado
द्वितीयेऽप्य्dvitīye'pyи при втором
एवम्evamтак
आचक्ष्महेācakṣmaheговорим
परानन्दनेparānandaneпри иного обрадовании
प्रवृत्तिर्pravṛttirдействование
द्विधाdvidhāдвояко
जायतेjāyateрождается:
परतोparatoот иного
निजाभीष्टnijābhīṣṭaсвоего желанного
सम्पत्त्यैsampattyaiради достижения,
क्वचित्kvacitгде-то
तद्tadего
अभीष्टabhīṣṭaжеланного
मात्रmātraодного
सम्पत्त्यैsampattyaiради достижения
चcaи
तत्रtatraтам
प्रथमोprathamoпервое
नात्राप्य्nātrāpyи здесь не
अयुक्तःayuktaḥнеуместно —
स्वात्मार्थsvātmārthaсвоей самости ради
मात्रतयाmātratayāодним бытием,
कुत्रापिkutrāpiгде-либо
पक्षpakṣaстороны
पाताभावात्pātābhāvātсклонения отсутствием
अत्रोत्तरatrottaraздесь, при последующей
पक्षेpakṣeстороне:
परparaиного
सुखस्यsukhasyaсчастья,
परparaиного
दुःखस्यduḥkhasyaстрадания
चानुभवेनैवcānubhavenaivaи переживанием именно,
परानुकूल्येनैवparānukūlyenaivaиному благосклонностью именно
प्रवृत्तीच्छाpravṛttīcchāдействовать желание
जायतेjāyateрождается,
नnaне
तुtuже
यत्yatкакого-
किञ्चिज्kiñcijнибудь
ज्ञानjñānaзнания
मात्रेणmātreṇaодного, —
चित्तस्यcittasyaу сердца
परparaиного
दुःखास्पर्शेduḥkhāsparśeстрадания при некасании
कृपाkṛpāмилости
रूपrūpaоблик имеющего
विकारासम्भवात्vikārāsambhavātизменения невозможностью
यथाyathā«как
कण्टकkaṇṭakaшипом
विद्धाङ्गोviddhāṅgoпронзённое тело имеющий
जन्तोर्jantorу твари
नेच्छतिnecchatiне желает
तांtāṁтой
व्यथाम्vyathāmболи, —
जीवjīvaсуществ
साम्यंsāmyaṁравенство
गतोgatoобретший
लिङ्गैर्liṅgairпо признакам,
नnaне
तथाविद्धtathāviddhaтак, не пронзённый
कण्टकःkaṇṭakaḥшипом»
इतिitiтак
न्यायात्nyāyātправилом
ततश्tataśпотому
चcaи,
सदाsadāвсегда
परमानन्दैकparamānandaikaвысшим блаженством единым
रूपेऽपहतrūpe'pahataобликом имеющем, отбитую
कल्मषेkalmaṣeскверну имеющем
भगवतिbhagavatiв Бхагаване,
प्राकृतस्यprākṛtasyaу от пракрити,
सुखाभिधsukhābhidhaсчастьем именуемого
दुःखस्यduḥkhasyaстрадания,
प्रसिद्धprasiddhaизвестного
दुःखस्यduḥkhasyaстрадания
चcaи,
सूर्येsūryeв солнце
पेचकpecakaсовы
चक्षुर्cakṣurглаза
ज्योतिषjyotiṣaсвета
इवivaкак,
तमसtamasaтьмы
इवivaкак
चात्यन्ताभावात्cātyantābhāvātи, крайним отсутствием, —
तत्tatтех,
तद्tadтех
अनुभवोanubhavoпереживание
नास्त्य्nāstyне есть
एवevaименно
यत्yatчто
तुtuже —
भगवतिbhagavatiв Бхагаване
दुःखduḥkhaстрадания
सम्बन्धंsambandhaṁсвязь
परिजिहीर्षन्तोऽपिparijihīrṣanto'piи устранить желающие
केचिद्kecidнекоторые
एवंevaṁтак
वदन्तिvadantiговорят:
तस्मिन्tasminв Нём
दुःखानुभवduḥkhānubhavaстрадания переживания
ज्ञानम्jñānamзнание
अस्त्य्astyесть
एवevaименно;
तच्tacоно
चcaи
परकीयत्वेनैवparakīyatvenaivaчужим бытием именно
भासतेbhāsateсветится,
नnaне
तुtuже
स्वीयत्वेनेतिsvīyatvenetiсвоим бытием — так, —
तद्tadто
अपिapiи —
घट्टghaṭṭaу плотины
कुड्यांkuḍyāṁпри стене
प्रभातम्prabhātamрассвет
दुःखानुभवोduḥkhānubhavoстрадания переживание
नामnāmaведь
ह्य्hyведь —
अन्तःantaḥвнутреннем
करणेkaraṇeв орудии
दुःखduḥkhaстрадания
स्पर्शःsparśaḥкасание;
सsaоно
चcaи
स्वस्माद्svasmādот себя
भवतुbhavatuпусть будет,
परस्माद्parasmādот иного
वेतिvetiили — так, —
दुःखduḥkhaстрадания
सम्बन्धाविशेषात्sambandhāviśeṣātсвязи неразличием
असर्वज्ञताasarvajñatāне-всезнания
दोषश्doṣaśизъян
चcaи
सूर्यsūryaсолнца
दृष्टान्तेनैवdṛṣṭāntenaivaпримером именно
परिहृतःparihṛtaḥустранён,
प्रत्युतpratyutaнапротив,
गुणत्वेनैवguṇatvenaivaдостоинством именно
दर्शितश्darśitaśпоказан
चcaи
तस्मात्tasmātпотому
तस्मिन्tasminв Нём
यत्yatкакое
किञ्चिद्kiñcidнибудь
दुःखduḥkhaстрадания
ज्ञानम्jñānamзнание
अस्तुastuпусть будет,
दुःखानुभवस्duḥkhānubhavasстрадания переживания
तुtuже
नास्त्य्nāstyне есть
एवevaименно
यतyataоттого
एवevaименно,
कर्तुम्kartumсделать,
अकर्तुम्akartumне сделать,
अन्यथाanyathāиначе
कर्तुंkartuṁсделать
समर्थेsamartheпри способном,
परमparamaвысшего
करुणाkaruṇāмилосердия
मयmayaполном,
निचयnicayaсредоточий
शिरोमणौśiromaṇauвенце,
तस्मिन्tasminпри Нём,
विराजमानेऽप्य्virājamāne'pyи сияющем,
अद्यापिadyāpiи доныне
जीवाःjīvāḥсущества
संसारsaṁsāraкруговорота
दुःखम्duḥkhamстрадание
अनुभवन्तीत्य्anubhavantītyпереживают — так,
अत्रatraздесь
नैर्घृण्यnairghṛṇyaбезжалостности
परिहारश्parihāraśустранение
चcaи
भवतिbhavatiбывает
यत्yatчто
तुtuже —
भक्तानांbhaktānāṁу преданных
सुखंsukhaṁсчастье,
तत्tatто
तस्यtasyaу Него
भक्तिbhaktiпреданности
रूपम्rūpamоблик имеющее
एवevaименно;
तथाtathāтак
तेषांteṣāṁу них
दुःखंduḥkhaṁстрадание
भगवत्bhagavatБхагавана
प्राप्त्य्prāptyобретения
अन्तरायेणैवantarāyeṇaivaпомехою именно
भवतिbhavatiбывает,
तत्रtatraтам
चाधिकाcādhikāи большая
भगवत्य्bhagavatyв Бхагаване
एवevaименно
चित्तार्द्रताcittārdratāсердца мягкость
जायतेjāyateрождается,
साsāона
चcaи —
भक्तिर्bhaktirпреданность
एवेतिevetiименно — так
क्वचिद्kvacidгде-то,
गजेन्द्रादीनाम्gajendrādīnāmу Гаджендры и прочих,
अपिapiи,
प्राकृतprākṛtaот пракрити
एवevaименно
दुःखेduḥkheпри страдании,
सsa«он
एवevaименно —
ममmamaмоё
शरणम्śaraṇamприбежище»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее,
तथैवtathaivaтак именно
भक्तिर्bhaktirпреданность
उद्भूतैवेतिudbhūtaivetiвозникла именно — так
क्वचिद्kvacidгде-то,
यमलार्जुनादिषुyamalārjunādiṣuпри Ямале, Арджуне и прочих,
श्रीśrīшри
नारदादिnāradādiНарады и прочих
भक्तानांbhaktānāṁу преданных
भक्तिःbhaktiḥпреданность
स्फुटैवेतिsphuṭaivetiявна именно — так
चcaи;
सर्वथाsarvathāвсячески
दैन्यात्मकdainyātmakaсмирение природой имеющее
भक्तbhaktaпреданного
भक्त्य्bhaktyпреданности
अनुभवanubhavaпереживание
एवevaименно
तंtaṁЕго
करुणयतिkaruṇayatiмилосердным делает,
नnaне
तुtuже
प्राकृतंprākṛtaṁот пракрити
दुःखंduḥkhaṁстрадание, —
योग्येyogyeпри пригодной
कारणेkāraṇeпричине
सत्य्satyсущей
अयोग्यस्यayogyasyaнепригодной
कल्पनानौचित्यात्kalpanānaucityātизмышления неуместностью,
दुःखduḥkhaстрадания
सद्sadсущим
भावस्यैवbhāvasyaivaбытием именно
कारणत्वेkāraṇatveпри причиной бытии
सर्वsarvaвсего
संसारोच्छित्तेःsaṁsārocchitteḥкруговорота искоренением
अथathaтеперь,
तस्यtasyaу него
परम्पराparamparāпосредственной
कारणत्वम्kāraṇatvamпричиной бытие
अस्त्य्astyесть
एवevaименно
चेत्cetесли, —
अस्तुastuпусть будет,
नnaне
कापिkāpiкакая-либо
हानिर्hānirубыль —
इतिitiтак
तस्माद्tasmādпотому
उभयथाubhayathāдвояко
भक्तानन्दनेbhaktānandaneпри преданных обрадовании
तद्tadих
भक्त्य्bhaktyпреданности
अनुभवanubhavaпереживание
एवevaименно
भगवन्तंbhagavantaṁБхагавана
प्रवर्तयतीतिpravartayatītiзаводит — так
सिद्धम्siddhamдостигнуто
ततtataпотому
एतद्etadэто
उक्तंuktaṁсказанным
भवतिbhavatiбывает:
यद्य्yadyесли,
अन्यस्यanyasyaу иного
सुखsukhaсчастье
दुःखम्duḥkhamи страдание
अनुभूयापिanubhūyāpiи пережив,
तत्tatтого,
तत्tatтого
परित्यागेनेतरस्यparityāgenetarasyaоставлением, у другого
सुखंsukhaṁсчастье,
दुःखduḥkhaстрадания
हानिंhāniṁубыль
वाvāили,
सम्पादयतिsampādayatiдоставляет,
तदैवtadaivaтогда именно
वैषम्यम्vaiṣamyamнеравенство
आपततिāpatatiвыпадает
श्रीśrīу шри
भगवतिbhagavatiБхагавана
तुtuже
प्राकृतprākṛtaот пракрити
सुखsukhaсчастья
दुःखानुभवाभावान्duḥkhānubhavābhāvānи страдания переживания отсутствием
नnaне
तद्tadто
आपततिāpatatiвыпадает,
यथाyathāкак
कल्पkalpaжеланий
तरौtarauпри древе
तद्tadто
उक्तंuktaṁсказано
श्रीमद्śrīmadшримад
अक्रूरेणakrūreṇaАкрурой:
नna«не
तस्यtasyaу Него
कश्चिद्kaścidкто-либо
दयितःdayitaḥлюбим,
सुहृत्तमोsuhṛttamoлучший друг,
नnaне
चाप्रियोcāpriyoи немил,
द्वेष्यdveṣyaненавистен,
उपेक्ष्यupekṣyaпренебрегаем
एवevaименно
वाvāили;
तथापिtathāpiи так
भक्तान्bhaktānпреданных
भजतेbhajateпочитает,
यथाyathāкак
तथाtathāтак, —
सुरsuraбогов
द्रुमोdrumoдрево
यद्वद्yadvadкак,
उपाश्रितोऽर्थदःupāśrito'rthadaḥприбежищем взятое, дары дающее»
इतिitiтак
अत्रatraздесь
भक्ताद्bhaktādот преданного
अन्यanyaиной
एवevaименно
कश्चिद्kaścidкто-либо —
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знать
कःkaḥ«какой
पण्डितस्paṇḍitasучёный
त्वद्tvadот Тебя
अपरंaparaṁиное
शरणंśaraṇaṁприбежище
समीयाद्samīyādобрёл бы —
भक्तbhaktaпреданным
प्रियाद्priyādмилого,
ऋतṛtaправдивую
गिरःgiraḥречь имеющего,
सुहृदःsuhṛdaḥдруга,
कृतज्ञात्kṛtajñātблагодарного?»
इत्य्ityтак —
एतत्etatэто
तद्tadего
वाक्येनैवvākyenaivaречением именно
तत्tatЕго
प्रियत्वpriyatvaмилым бытия
प्रोक्तेःprokteḥсказанностью
श्रीśrīшри
महादेवेनाप्य्mahādevenāpyМахадевой и
उक्तम्uktamсказано:
नna«не
ह्य्hyведь
अस्यास्तिasyāstiу Него есть
प्रियःpriyaḥмилый
कश्चिन्kaścinкто-либо,
नाप्रियःnāpriyaḥни немилый,
स्वःsvaḥсвой,
परोऽपिparo'piи чужой
वाvāили;
आत्मत्वात्ātmatvātсобою бытием
सर्वsarvaвсех
भूतानांbhūtānāṁсуществ
सर्वsarvaвсем
भूतbhūtaсуществам
प्रियोpriyoмил
हरिःhariḥХари;
तस्यtasyaу Него
चायंcāyaṁи этот
महाmahāвелико
भागश्bhāgaśсчастливый
चित्रकेतुःcitraketuḥЧитракету —
प्रियोऽनुगःpriyo'nugaḥмилый спутник;
सर्वत्रsarvatraвезде
समsamaравное
दृक्dṛkвиденье имеющий,
शान्तोśāntoумиротворённый,
ह्य्hyведь,
अहंahaṁя
चैवाच्युतcaivācyutaи именно, Ачьюте
प्रियःpriyaḥмилый»
तथोक्तंtathoktaṁтак сказано
श्रीśrīшри
प्रह्लादेनापिprahlādenāpiПрахладой и:
चित्रंcitraṁ«дивно
तवेहितम्tavehitamТвоё деяние,
अहोऽमितaho'mitaо, безмерной
योगमायाyogamāyāйогамайи
लीलाlīlāигрою
विसृष्टvisṛṣṭaиспущенные
भुवनस्यbhuvanasyaмиры имеющего,
विशारदस्यviśāradasyaискусного;
सर्वात्मनःsarvātmanaḥвсех собою имеющего,
समदृशोऽविषमःsamadṛśo'viṣamaḥравновидящего неравной не
स्वभावोsvabhāvoприрода, —
भक्तbhaktaпреданным
प्रियोpriyoмил
यद्yadчто
असिasiТы, —
कल्पतरुkalpataruжеланий-древа
स्वभावःsvabhāvaḥприроду имеющий»
इतिitiтак
अर्थश्arthaśсмысл
चcaи:
यत्yatчто
त्वंtvaṁТы
भक्तbhaktaпреданным
प्रियोऽसिpriyo'siмил,
सोऽपिso'piи то —
समदृशस्samadṛśasу равновидящего,
तवtavaу Тебя,
स्वभावोऽविषमःsvabhāvo'viṣamaḥприрода не неравная;
विषमोviṣamoнеравной
नnaне
भवतिbhavatiбывает
तत्रtatraтам
हेतुhetuпричину
गर्भgarbhaв себе несущее
विशेषणंviśeṣaṇaṁопределение:
कल्पतरुkalpataru«желаний-древа
स्वभावsvabhāvaприроду имеющий»
इतिitiтак
तस्माद्tasmādпотому
विषमviṣamaнеравной
स्वभावतयाsvabhāvatayāприродой
प्रतीतेऽपिpratīte'piи при постигаемом
त्वय्य्tvayyв Тебе
अवैषम्यम्avaiṣamyamнеравенства отсутствие —
इत्य्ityтак
अतीवatīvaвесьма
चित्रम्citramдивно —
इतिitiтак
अथवाathavāили же:
परत्रापिparatrāpiи в ином,
कल्पkalpaжеланий
वृक्षादिvṛkṣādiдрева и прочего
लक्षणेlakṣaṇeпризнак имеющем,
समानsamānaравном
एवाश्रयणीयेevāśrayaṇīyeименно, прибежищем берущемся,
वस्तुनिvastuniв предмете
भक्तbhaktaк преданным
पक्षpakṣaстороны
पातpātaсклонения
रूपrūpaоблик имеющего
वैषम्यvaiṣamyaнеравенства
दर्शनात्darśanātвидением,
तद्tadто
वैषम्यम्vaiṣamyamнеравенство
अपिapiи —
समस्यैवsamasyaivaу равного именно
स्वभावsvabhāvaприрода —
इत्य्ityтак
लब्धेlabdheпри полученном,
तद्tadто
अपरिहार्यम्aparihāryamнеустранимо
एवेतिevetiименно — так
सिद्धान्तयितव्यम्siddhāntayitavyamдолжно выводиться
ततश्tataśпотому
चcaи
विषमviṣama«неравной
स्वभावsvabhāvaприроды»
इत्य्ityтак
एवंevaṁтак
व्याख्येयम्vyākhyeyamдолжно толковаться
तथाtathāтак
पूर्वत्रापिpūrvatrāpiи в прежнем —
भक्तान्bhaktān«преданных
भजतेbhajateпочитает»
इतिitiтак —
वैषम्यvaiṣamyaс неравенством
एवevaименно
योजनीयम्yojanīyamдолжно сопрягаться
इतिitiтак
वस्तुतस्vastutasна деле
तुtuже
श्रीśrīу шри
भगवत्य्bhagavatyБхагавана
अचिन्त्यम्acintyamнепостижимое
ऐश्वर्यम्aiśvaryamвладычество
एवevaименно —
मुख्यस्mukhyasглавная
तद्tadтому
अविरोधेavirodheпри непротиворечии
हेतुःhetuḥпричина
यद्yadчто
उक्तम्uktamсказано:
नमोnamo«поклон,
नमस्namasпоклон
तेऽस्त्व्te'stvТебе да будет,
ऋषभायṛṣabhāyaбыку
सात्वताम्sātvatāmсатватов»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее —
द्वितीयस्यdvitīyasyaу второй
चतुर्थेcaturtheв четвёртой;
टीकायाम्ṭīkāyāmв тике:
तद्tad«то
एवंevaṁтак,
वैषम्यvaiṣamyaнеравенства
प्रतीताव्pratītāvпри постижении
अप्य्apyи,
अदोषत्वायाचिन्त्यम्adoṣatvāyācintyamбезызъянности ради, непостижимое
ऐश्वर्यम्aiśvaryamвладычество
आहāhaговорит»
इतिitiтак
तद्tadто
उक्तंuktaṁсказано
श्रीśrīшри
भीष्मेणbhīṣmeṇaБхишмой:
सर्वात्मनःsarvātmanaḥ«у всех собою имеющего,
समsamaравное
दृशोdṛśoвиденье имеющего,
ह्य्hyведь,
अद्वयस्यानहङ्कृतेःadvayasyānahaṅkṛteḥнедвойственного, безсамостного, —
तत्tatтем
कृतंkṛtaṁсделанная
मतिmatiразумения
वैषम्यंvaiṣamyaṁнеравность —
निरवद्यस्यniravadyasyaу безупречного
नnaне
क्वचित्kvacitгде-либо;
तथाप्य्tathāpyи так
एकान्तekāntaединонаправленных
भक्तेषुbhakteṣuв преданных
पश्यpaśyaсмотри,
भूपानुकम्पितम्bhūpānukampitamцарь, сострадание, —
यन्yanчто
मेऽसूंस्me'sūṁsмои жизни
त्यजतःtyajataḥоставляющего
साक्षात्sākṣātвоочию
कृष्णोkṛṣṇoКришна
दर्शनम्darśanamна виденье
आगतःāgataḥпришёл»
इतिitiтак
तथाtathāтак
श्रीśrīшри
भगवताbhagavatāБхагаваном:
समोऽहंsamo'haṁ«равен Я
सर्वsarvaво всех
भूतेषुbhūteṣuсуществах,
नnaне
मेmeу Меня
द्वेष्योऽस्तिdveṣyo'stiненавистный есть,
नnaне
प्रियःpriyaḥмилый;
येyeкоторые
भजन्तिbhajantiпочитают
तुtuже
मांmāṁМеня
भक्त्याbhaktyāпреданностью, —
मयिmayiво Мне
तेteони,
तेषुteṣuв них
चाप्य्cāpyи
अहम्ahamЯ»
इतिitiтак
तद्tadто
एवंevaṁтак:
तत्tatтех,
तद्tadтех
अदोषेadoṣeпри безызъянности,
भक्तbhaktaк преданным
पक्षpakṣaстороны
पातस्यpātasyaу склонения
स्वरूपsvarūpaсвоего облика
शक्तिśaktiсилы
सारsāraсутью
भूतत्वेbhūtatveпри ставшести, —
भक्तbhaktaпреданных
विनोदार्थम्vinodārthamутехи ради
एवevaименно,
स्वरूपsvarūpaсвоего облика
शक्त्यैवśaktyaivaсилою именно,
स्वयम्svayamСам
एवevaименно
चcaи,
तत्tatте,
तद्tadте
अवतारavatāraнисшествий
लीलाःlīlāḥигры
करोतिkarotiсовершает
भगवान्bhagavānБхагаван;
ततोtatoоттуда
विश्वviśvaвселенной
पालनंpālanaṁхранение
तुtuже
स्वयम्svayamсамо
एवevaименно
सिध्यतीतिsidhyatītiдостигается — так
स्थितेsthiteпри установленном,
नnaне
वैदुरvaiduraВидуры
प्रश्नस्praśnasвопрос
तद्tadв том
अवस्थःavasthaḥсостоянии
अत्रatraздесь
देवादीनांdevādīnāṁу богов и прочих
प्राकृततयाprākṛtatayāот пракрити бытием
तैःtaiḥс ними
सहsahaвместе
लीलायांlīlāyāṁпри игре
स्वतस्svatasсам собою
तृप्तताtṛptatāдовольства
हानिस्hānisубыль
तेषुteṣuв них
तद्tadЕго
अंशावेशादिaṁśāveśādiдоли вхождения и прочего
स्वीकारेणाग्रेsvīkāreṇāgreпринятием, впереди
परिहर्तव्याparihartavyāдолжна быть устранена
Traducción

И о втором скажем так. Действование ради радости другого рождается двояко: чтобы получить от другого своё желанное, и где-то — чтобы получить одно лишь желанное для него. Первое и здесь неуместно: оно было бы только ради себя, и склонения ни на чью сторону тут нет.

При втором желание действовать рождается именно от переживания чужого счастья и чужого страдания, именно из благосклонности к другому, а не от какого-то одного лишь знания: пока чужое страдание не коснулось сердца, изменения, имеющего облик милости, не бывает. По правилу: «Как тот, чьё тело пронзено шипом, не хочет такой боли твари, признав её равною себе, — не так тот, кого шип не колол».

А в Бхагаване, чей облик всегда — единое высшее блаженство и в ком скверна отбита, нет вовсе ни страдания от пракрити, зовущегося счастьем, ни страдания в обычном смысле — как в солнце нет ни света совиного глаза, ни тьмы; значит, и переживания их нет.

А что некоторые, желая устранить связь Бхагавана со страданием, говорят так: в Нём есть знание переживания страдания, и светится оно именно как чужое, а не как своё, — это рассвет у стены плотины. Ибо переживание страдания и есть касание страдания во внутреннем орудии; а от себя оно или от другого — связь со страданием одна и та же.

Упрёк в не-всезнании устранён тем же примером солнца; напротив, это показано как достоинство. Потому пусть в Нём будет какое-то знание страдания, но переживания страдания нет. И потому же здесь устраняется упрёк в безжалостности: как это при Нём, способном сделать, не сделать и сделать иначе, при венце всех средоточий высшего милосердия, существа доныне переживают страдание круговорота.

Счастье преданных — это для Него сама их преданность; и страдание их бывает именно от помехи к обретению Бхагавана, и в нём рождается ещё большая мягкость сердца к Бхагавану — а она и есть преданность. Где-то, как у Гаджендры и подобных, даже при страдании от пракрити преданность возникла именно так — словами «Он и есть моё прибежище» и далее. Где-то, как при Ямале и Арджуне, явна преданность шри Нарады и других преданных.

Итак, милосердным Его делает всегда переживание преданности преданного, исполненной смирения, а не страдание от пракрити: когда есть пригодная причина, неуместно измышлять непригодную, да и будь причиною само наличие страдания, весь круговорот был бы уже искоренён. А если скажут, что оно причина посредственная, — пусть, убытка от этого никакого. Значит, в обоих случаях Бхагавана заводит на радование преданных именно переживание их преданности.

Отсюда сказано вот что: неравенство выпадает лишь тогда, когда, пережив счастье и страдание одного, оставляют их и доставляют счастье или убыль страдания другому. А у шри Бхагавана, за отсутствием переживания счастья и страдания от пракрити, этого не выпадает — как у древа желаний. О том сказано шримад Акрурой: «Нет у Него ни любимого, ни лучшего друга, ни немилого, ни ненавистного, ни того, кем бы Он пренебрёг; и всё же преданных Он почитает, как древо богов, взятое в прибежище, даёт дары». Здесь надо понимать: речь о ком угодно, кроме преданного, — ибо его же речением сказано, что Он мил им: «Какой учёный искал бы прибежища иного, чем Ты, — милый преданным, правдивый в речи, друг, благодарный?»

Так сказал и шри Махадева: «Нет у Него никого ни милого, ни немилого, ни своего, ни чужого; будучи собою всех существ, Хари мил всем существам. И этот велико счастливый Читракету — Его милый спутник; всюду равен взглядом, умиротворён, и я тоже мил Ачьюте». Так сказал и шри Прахлада: «Дивно Твоё деяние, о искусный, чьи миры испущены игрою безмерной йогамайи! У Тебя, собою всех, равновидящего, природа неравной не бывает, — а Ты мил преданным, ибо природа Твоя — природа древа желаний».

Смысл таков: то, что Ты мил преданным, — и это у Тебя, равновидящего, природа не неравная, неравною она не бывает. Определение, несущее в себе причину, — «чья природа есть природа древа желаний». Значит, весьма дивно, что в Тебе, хотя и постигаемом как природа неравная, неравенства нет.

Или же так: и в ином — в древе желаний и подобном, в предмете, одинаково доступном всякому, кто к нему прибегнет, — видно неравенство, имеющее облик склонения к преданным; значит, и это неравенство есть природа именно равного, и потому оно неустранимо, — вот как надо выводить. Тогда и толковать надо «природа неравная»; и в прежнем «преданных Он почитает» надо сопрягать именно с неравенством.

На деле же главная причина того, что противоречия тут нет, — это непостижимое владычество шри Бхагавана. Так сказано в «Поклон, поклон Тебе да будет, быку сатватов» и далее, в четвёртой главе второй песни; и в тике: «Итак, чтобы при постижении неравенства не было изъяна, он говорит о непостижимом владычестве». О том сказано шри Бхишмой: «У Того, кто собою всех, равен взглядом, недвойствен и лишён самости, у безупречного, нигде нет неравности разумения, Им сделанной; и всё же смотри, царь, на сострадание Его к единонаправленным преданным: ко мне, оставляющему жизни, Кришна пришёл воочию». И так сказал шри Бхагаван: «Равен Я во всех существах, нет у Меня ни ненавистного, ни милого; но те, кто почитает Меня преданностью, — они во Мне, и Я в них».

Итак, раз ни в том, ни в этом изъяна нет и склонение к преданным есть суть силы Его облика, Бхагаван совершает те и эти игры нисшествий именно ради утехи преданных, именно силою Своего облика и именно Сам; а хранение вселенной выходит оттуда само собою. И раз это установлено, вопрос Видуры уже не стоит, как стоял.

А то, что боги и прочие от пракрити и что в игре с ними была бы убыль довольства собою, будет устранено впереди — тем, что в них принимается вхождение Его доли и подобное.

Versión

f6205b17a033 · publicado 20 sept 2026, 15:59:55 UTC

Disponible enRU

Pasa de verso en verso con