六论集
Sandarbha Three — Paramātmā: The Lord Within3.1.2吉瓦·哥斯瓦米
229 / 1405
Linux
翻页
六论集 · 3.1.2
॥
天城文

श्रीगीतोपनिषत्सु— इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रम् इत्य् अभिधीयते । एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानं यत् तज् ज्ञानं मतं मम ॥ अत्र खलु क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि इति सर्वेष्व् अपि क्षेत्रेषु मां च क्षेत्रज्ञं विद्धि, न तु जीवम् इव स्वस्वक्षेत्र एवेत्य् एवार्थं वहति । न च जीवेशयोः सामानाधिकरण्येन निर्विशेषचिद्वस्त्व् एव ज्ञेयतया निर्दिशति, सर्वक्षेत्रेषु इत्य् अस्य वैयर्थ्यापत्तेः, ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि इत्यादिना, सर्वतः पाणिपादं तद् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् इत्यादिना सविशेषस्यैव निर्देक्ष्यमाणत्वात्, अमानित्वम् इत्यादिना ज्ञानस्य च तथोपदेक्ष्यमाणत्वात् । किं च, "क्षेत्रज्ञं चापि" इत्य् अत्र तत् त्वम् असि इतिवत् सामानाधिकरण्येन तन्निर्विशेषज्ञाने विवक्षिते, "क्षेत्रज्ञेश्वरयोर् ज्ञानम्" इत्य् एवानूद्येत, न तु "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानम्" इति । किन्तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् इत्य् अस्यायम् अर्थः—द्विविधयोर् अपि क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानं, तन् ममैव ज्ञानं मतम्, अन्यार्थस् तु परामर्शः इति न्यायेन मज्ज्ञानैकतात्पर्यकम् इत्य् अर्थः, ज्ञेयस्यैकत्वेनैव निर्दिष्टत्वात्, योग्यत्वाच् च । न च निरीश्वरसाङ्ख्यवत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञमात्रविभागाद् अत्र ज्ञानं मतं, माम् इत्य् अनेनेश्वरस्यापेक्षितत्वात् । न च विवर्तवादवद् ईश्वरस्यापि भ्रममात्रप्रतीतपुरुषत्वम्, तद्वचनलक्षणसवेदगीतादिशास्त्राणाम् अप्रामाण्यात्, बौद्धवादापत्तेः । तस्यां च सत्यां बौद्धानाम् इव विवर्तवादिनां तद्व्याख्यानायुक्तेः । न च तस्य सत्यपुरुषत्वेऽपि निर्विशेषज्ञानम् एव मोक्षसाधनम् इति तदीयशास्त्रान्तरतः समाहार्यम्, एवं सततयुक्ता ये इत्यादिपूर्वाध्याये निर्विशेषज्ञानस्य हेयत्वेन विवक्षितत्वात् । तत्रैव च, ये तु सर्वाणि कर्माणि इत्यादिनानन्यभक्तान् उद्दिश्य, तेषाम् अहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् इत्य् अनेन तज्ज्ञानापेक्षापि नादृतेति । तद् उक्तम् एकादशे स्वयं भगवता—यत् कर्मभिर् यत् तपसा इत्यादि । मोक्षधर्मे च— या वै साधनसम्पत्तिः पुरुषार्थचतुष्टये । तया विना तद् आप्नोति नरो नारायणाश्रयः ॥ इति । अत्र तु पूर्वाध्यायविश्लाघितं तद् एवावृथाकर्तुं सविशेषतया निर्दिश्य, इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद् विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ इत्य् अन्तेन भक्तिसंवलिततया सुकरार्थप्रायं कृतम् । अत एवात्र व्यष्टिक्षेत्रज्ञ एव भक्तत्वेन निर्दिष्टः, समष्टिक्षेत्रज्ञस् तु ज्ञेयत्वेनेति क्षेत्रज्ञानाभ्यां सह ज्ञेयस्य पाठाद् अनुस्मार्य, तदनन्तरं च तस्य तस्य च जीवत्वम् ईश्वरत्वं च क्षरं नेति दर्शितम् । यतः— पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ इति जीवस्य प्रकृतिस्थत्वं निर्दिश्य, स्वतस् तस्याप्राकृतत्वदर्शनया स्फुटम् एवाक्षरत्वं ज्ञापितम् । उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्य् उक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥ इति जीवात् परत्वेन निर्दिष्टस्य परमात्माख्यपुरुषस्य तु कैमुत्येनैव तद् दर्शितम् । द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके क्षरश् चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः । यो लोकत्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः ॥ इत्य् अत्र जीवस्याप्य् अक्षरत्वं कण्ठोक्तम् एव । तत्रोपद्रष्टा परमसाक्षी । अनुमन्ता तत्तत्कर्मानुरूपः प्रवर्तकः । भर्ता पोषकः । भोक्ता पालयिता । महेश्वरः सर्वाधिकर्ता । परमात्मा सर्वान्तर्यामीति व्याख्येयम् । उत्तरपद्ययोस् तु कूटस्थ एकरूपतया तु यः कालव्यापी स कूटस्थः इत्य् अमरकोषाद् अवगतार्थः । असौ शुद्धजीव एव, "उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः" इत्य् उत्तरात् । तद् एवम् अत्रापि क्षेत्रक्षेत्रज्ञसर्वक्षेत्रज्ञा उक्ताः । अत्र चोत्तरयोर् "अन्यः" इत्य् अनेन भिन्नयोर् एव सतोर् अक्षरयोर् न तत्तद्रूपतापरित्यागः सम्भवेद् इति, न कदाचिद् अपि निर्विशेषरूपेनावस्थितिर् इति दर्शितम् । तस्मान् मद्भावायोपपद्यते इति यद् उक्तं, तद् अपि तत्सार्ष्टिप्राप्तितात्पर्यकम् । तद् एवं द्वयोर् अक्षरत्वेन साम्येऽपि जीवस्य हीनशक्तित्वात् प्रकृत्याविष्टस्य तन्निवृत्त्यर्थम् ईश्वर एव भजनीयत्वेन ज्ञेय इति भावः ।

转写 (IAST)

śrī-gītopaniṣatsu— idaṁ śarīraṁ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate | etad yo vetti taṁ prāhuḥ kṣetrajña iti tad-vidaḥ || kṣetrajñaṁ cāpi māṁ viddhi sarva-kṣetreṣu bhārata | kṣetra-kṣetrajñayor jñānaṁ yat taj jñānaṁ mataṁ mama || atra khalu kṣetrajñaṁ cāpi māṁ viddhi iti sarveṣv api kṣetreṣu māṁ ca kṣetrajñaṁ viddhi, na tu jīvam iva sva-sva-kṣetra evety evārthaṁ vahati | na ca jīveśayoḥ sāmānādhikaraṇyena nirviśeṣa-cid-vastv eva jñeyatayā nirdiśati, sarva-kṣetreṣu ity asya vaiyarthyāpatteḥ, jñeyaṁ yat tat pravakṣyāmi ity-ādinā, sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tad sarvato'kṣi-śiro-mukham ity-ādinā sa-viśeṣasyaiva nirdekṣyamāṇatvāt, amānitvam ity-ādinā jñānasya ca tathopadekṣyamāṇatvāt | kiṁ ca, "kṣetrajñaṁ cāpi" ity atra tat tvam asi itivat sāmānādhikaraṇyena tan-nirviśeṣa-jñāne vivakṣite, "kṣetrajñeśvarayor jñānam" ity evānūdyeta, na tu "kṣetra-kṣetrajñayor jñānam" iti | kintu kṣetra-kṣetrajñayor ity asyāyam arthaḥ—dvividhayor api kṣetra-kṣetrajñayor jñānaṁ, tan mamaiva jñānaṁ matam, anyārthas tu parāmarśaḥ iti nyāyena maj-jñānaika-tātparyakam ity arthaḥ, jñeyasyaikatvenaiva nirdiṣṭatvāt, yogyatvāc ca | na ca nirīśvara-sāṅkhyavat kṣetra-kṣetrajña-mātra-vibhāgād atra jñānaṁ mataṁ, mām ity aneneśvarasyāpekṣitatvāt | na ca vivarta-vādavad īśvarasyāpi bhrama-mātra-pratīta-puruṣatvam, tad-vacana-lakṣaṇa-sa-veda-gītādi-śāstrāṇām aprāmāṇyāt, bauddha-vādāpatteḥ | tasyāṁ ca satyāṁ bauddhānām iva vivarta-vādināṁ tad-vyākhyānāyukteḥ | na ca tasya satya-puruṣatve'pi nirviśeṣa-jñānam eva mokṣa-sādhanam iti tadīya-śāstrāntarataḥ samāhāryam, evaṁ satata-yuktā ye ity-ādi-pūrvādhyāye nirviśeṣa-jñānasya heyatvena vivakṣitatvāt | tatraiva ca, ye tu sarvāṇi karmāṇi ity-ādinānanya-bhaktān uddiśya, teṣām ahaṁ samuddhartā mṛtyu-saṁsāra-sāgarāt ity anena taj-jñānāpekṣāpi nādṛteti | tad uktam ekādaśe svayaṁ bhagavatā—yat karmabhir yat tapasā ity-ādi | mokṣa-dharme ca— yā vai sādhana-sampattiḥ puruṣārtha-catuṣṭaye | tayā vinā tad āpnoti naro nārāyaṇāśrayaḥ || iti | atra tu pūrvādhyāya-viślāghitaṁ tad evāvṛthā-kartuṁ sa-viśeṣatayā nirdiśya, iti kṣetraṁ tathā jñānaṁ jñeyaṁ coktaṁ samāsataḥ | mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate || ity antena bhakti-saṁvalitatayā sukarārtha-prāyaṁ kṛtam | ata evātra vyaṣṭi-kṣetrajña eva bhaktatvena nirdiṣṭaḥ, samaṣṭi-kṣetrajñas tu jñeyatveneti kṣetra-jñānābhyāṁ saha jñeyasya pāṭhād anusmārya, tad-anantaraṁ ca tasya tasya ca jīvatvam īśvaratvaṁ ca kṣaraṁ neti darśitam | yataḥ— puruṣaḥ prakṛti-stho hi bhuṅkte prakṛti-jān guṇān | kāraṇaṁ guṇa-saṅgo'sya sad-asad-yoni-janmasu || iti jīvasya prakṛti-sthatvaṁ nirdiśya, svatas tasyāprākṛtatva-darśanayā sphuṭam evākṣaratvaṁ jñāpitam | upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ | paramātmeti cāpy ukto dehe'smin puruṣaḥ paraḥ || iti jīvāt paratvena nirdiṣṭasya paramātmākhya-puruṣasya tu kaimutyenaiva tad darśitam | dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca | kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭa-stho'kṣara ucyate || uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ | yo loka-trayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ || ity atra jīvasyāpy akṣaratvaṁ kaṇṭhoktam eva | tatropadraṣṭā parama-sākṣī | anumantā tat-tat-karmānurūpaḥ pravartakaḥ | bhartā poṣakaḥ | bhoktā pālayitā | maheśvaraḥ sarvādhikartā | paramātmā sarvāntaryāmīti vyākhyeyam | uttara-padyayos tu kūṭastha eka-rūpatayā tu yaḥ kāla-vyāpī sa kūṭasthaḥ ity amara-koṣād avagatārthaḥ | asau śuddha-jīva eva, "uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ" ity uttarāt | tad evam atrāpi kṣetra-kṣetrajña-sarva-kṣetrajñā uktāḥ | atra cottarayor "anyaḥ" ity anena bhinnayor eva sator akṣarayor na tat-tad-rūpatā-parityāgaḥ sambhaved iti, na kadācid api nirviśeṣa-rūpenāvasthitir iti darśitam | tasmān mad-bhāvāyopapadyate iti yad uktaṁ, tad api tat-sārṣṭi-prāpti-tātparyakam | tad evaṁ dvayor akṣaratvena sāmye'pi jīvasya hīna-śaktitvāt prakṛty-āviṣṭasya tan-nivṛtty-artham īśvara eva bhajanīyatvena jñeya iti bhāvaḥ |

逐字释义
梵语IAST释义
श्रीśrīв прекрасных
गीतोपनिषत्सुgītopaniṣatsu«Гита-упанишадах»
इदंidaṁ«это
शरीरंśarīraṁтело
कौन्तेयkaunteyaо сын Кунти
क्षेत्रम्kṣetramполем
इत्य्ityтак
अभिधीयतेabhidhīyateименуется
एतद्etadэто
योyoкто
वेत्तिvettiзнает
तंtaṁтого
प्राहुःprāhuḥназывают
क्षेत्रज्ञkṣetrajñaзнающим поле
इतिitiтак
तद्tadто
विदःvidaḥзнающие»
क्षेत्रज्ञंkṣetrajñaṁ«знающим поле
चापिcāpiи также
मांmāṁМеня
विद्धिviddhiзнай
सर्वsarvaво всех
क्षेत्रेषुkṣetreṣuполях
भारतbhārataо Бхарата
क्षेत्रkṣetraполя
क्षेत्रज्ञयोर्kṣetrajñayorи знающего поле
ज्ञानंjñānaṁзнание
यत्yatкоторое
तज्tajто
ज्ञानंjñānaṁзнание
मतंmataṁпочитается
ममmamaМоим»
अत्रatraздесь
खलुkhaluведь
क्षेत्रज्ञंkṣetrajñaṁ«знающим поле
चापिcāpiи также
मांmāṁМеня
विद्धिviddhiзнай»
इतिitiтак
सर्वेष्व्sarveṣvво всех
अपिapiи
क्षेत्रेषुkṣetreṣuполях
मांmāṁМеня
चcaи
क्षेत्रज्ञंkṣetrajñaṁзнающим поле
विद्धिviddhiзнай
नnaне
तुtuже
जीवम्jīvamдживу
इवivaкак
स्वsvaв своём
स्वsvaи своём
क्षेत्रkṣetraполе
एवेत्य्evetyименно — так
एवार्थंevārthaṁименно смысл
वहतिvahatiнесёт
नnaне
चcaи
जीवेशयोःjīveśayoḥдживы и Владыки
सामानाधिकरण्येनsāmānādhikaraṇyenaсоотнесением
निर्विशेषnirviśeṣaбессвойственную
चिद्cidсознания
वस्त्व्vastvвещь
एवevaименно
ज्ञेयतयाjñeyatayāпознаваемым
निर्दिशतिnirdiśatiуказывает
सर्वsarva«во всех
क्षेत्रेषुkṣetreṣuполях»
इत्य्ityтак
अस्यasyaу этого
वैयर्थ्यापत्तेःvaiyarthyāpatteḥбессмысленности выпадением
ज्ञेयंjñeyaṁ«познаваемое
यत्yatкоторое
तत्tatто
प्रवक्ष्यामिpravakṣyāmiвозвещу»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
सर्वतःsarvataḥ«отовсюду
पाणिpāṇiруки
पादंpādaṁноги
तद्tadто
सर्वतोऽक्षिsarvato'kṣiотовсюду очи
शिरोśiroголовы
मुखम्mukhamлица»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
सsaс
विशेषस्यैवviśeṣasyaivaособенностями именно
निर्देक्ष्यमाणत्वात्nirdekṣyamāṇatvātуказываемым бытием
अमानित्वम्amānitvam«нетщеславие»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
ज्ञानस्यjñānasyaу знания
चcaи
तथोपदेक्ष्यमाणत्वात्tathopadekṣyamāṇatvātтак преподаваемым бытием
किंkiṁчто
चcaещё
क्षेत्रज्ञंkṣetrajñaṁ«знающим поле
चापिcāpiи также»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
तत्tat«то
त्वम्tvamты
असिasiеси»
इतिवत्itivatтак, подобно
सामानाधिकरण्येनsāmānādhikaraṇyenaсоотнесением
तन्tanто
निर्विशेषnirviśeṣaбессвойственное
ज्ञानेjñāneзнание
विवक्षितेvivakṣiteпри подразумеваемом
क्षेत्रज्ञेश्वरयोर्kṣetrajñeśvarayor«знающего поле и Владыки
ज्ञानम्jñānamзнание»
इत्य्ityтак
एवानूद्येतevānūdyetaименно было бы пересказано
नnaне
तुtuже
क्षेत्रkṣetra«поля
क्षेत्रज्ञयोर्kṣetrajñayorи знающего поле
ज्ञानम्jñānamзнание»
इतिitiтак
किन्तुkintuно
क्षेत्रkṣetra«поля
क्षेत्रज्ञयोर्kṣetrajñayorи знающего поле»
इत्य्ityтак
अस्यायम्asyāyamу этого таков
अर्थःarthaḥсмысл
द्विविधयोर्dvividhayorдвояких
अपिapiи
क्षेत्रkṣetraполя
क्षेत्रज्ञयोर्kṣetrajñayorи знающего поле
ज्ञानंjñānaṁзнание
तन्tanто
ममैवmamaivaМоё именно
ज्ञानंjñānaṁзнание
मतम्matamпочитается
अन्यार्थस्anyārthas«об ином
तुtuже
परामर्शःparāmarśaḥупоминание»
इतिitiтак
न्यायेनnyāyenaправилом
मज्majобо Мне
ज्ञानैकjñānaikaзнание одним
तात्पर्यकम्tātparyakamнамерением имеющее
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
ज्ञेयस्यैकत्वेनैवjñeyasyaikatvenaivaпознаваемого единством именно
निर्दिष्टत्वात्nirdiṣṭatvātуказанностью
योग्यत्वाच्yogyatvācуместностью
चcaи
नnaне
चcaи
निरीश्वरnirīśvaraбезбожной
साङ्ख्यवत्sāṅkhyavatсанкхье подобно
क्षेत्रkṣetraполя
क्षेत्रज्ञkṣetrajñaзнающего поле
मात्रmātraлишь
विभागाद्vibhāgādразличением
अत्रatraздесь
ज्ञानंjñānaṁзнание
मतंmataṁпочитается
माम्mām«Меня»
इत्य्ityтак
अनेनेश्वरस्यापेक्षितत्वात्aneneśvarasyāpekṣitatvātэтим Владыки требуемостью
नnaне
चcaи
विवर्तvivartaпревращения
वादवद्vādavadучению подобно
ईश्वरस्यापिīśvarasyāpiи у Владыки
भ्रमbhramaзаблуждением
मात्रmātraлишь
प्रतीतpratītaпостигаемым
पुरुषत्वम्puruṣatvamПурушей бытие
तद्tadЕго
वचनvacanaслова
लक्षणlakṣaṇaпризнак имеющих
सsaс
वेदvedaВедою
गीतादिgītādi«Гиты» и прочих
शास्त्राणाम्śāstrāṇāmписаний
अप्रामाण्यात्aprāmāṇyātнедоказательностью
बौद्धbauddhaбуддийского
वादापत्तेःvādāpatteḥучения выпадением
तस्यांtasyāṁпри нём
चcaи
सत्यांsatyāṁсущем
बौद्धानाम्bauddhānāmу буддистов
इवivaкак
विवर्तvivartaпревращения
वादिनांvādināṁу говорящих
तद्tadих
व्याख्यानायुक्तेःvyākhyānāyukteḥтолкования неуместностью
नnaне
चcaи
तस्यtasyaу Него
सत्यsatyaистинным
पुरुषत्वेऽपिpuruṣatve'piи при Пурушей бытии
निर्विशेषnirviśeṣaбессвойственное
ज्ञानम्jñānamзнание
एवevaименно
मोक्षmokṣaосвобождения
साधनम्sādhanamсредство
इतिitiтак
तदीयtadīyaиз его
शास्त्रान्तरतःśāstrāntarataḥиного писания
समाहार्यम्samāhāryamдолжно быть привлечено
एवंevaṁ«так
सततsatataпостоянно
युक्ताyuktāсоединённые
येyeкоторые»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
पूर्वाध्यायेpūrvādhyāyeв прежней главе
निर्विशेषnirviśeṣaбессвойственного
ज्ञानस्यjñānasyaзнания
हेयत्वेनheyatvenaотвергаемым
विवक्षितत्वात्vivakṣitatvātподразумеваемостью
तत्रैवtatraivaтам именно
चcaи
येye«которые
तुtuже
सर्वाणिsarvāṇiвсе
कर्माणिkarmāṇiдела»
इत्य्ityтак
आदिनानन्यādinānanyaи далее, не имеющих иного
भक्तान्bhaktānпреданных
उद्दिश्यuddiśyaуказав
तेषाम्teṣām«их
अहंahaṁЯ
समुद्धर्ताsamuddhartāизбавитель
मृत्युmṛtyuсмерти
संसारsaṁsāraкруговорота
सागरात्sāgarātиз океана»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим
तज्tajтого
ज्ञानापेक्षापिjñānāpekṣāpiзнания требование и
नादृतेतिnādṛtetiне почтено — так
तद्tadто
उक्तम्uktamсказано
एकादशेekādaśeв одиннадцатой песни
स्वयंsvayaṁСамим
भगवताbhagavatāБхагаваном
यत्yat«что
कर्मभिर्karmabhirделами
यत्yatчто
तपसाtapasāподвигом»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
मोक्षmokṣaв «Мокша-
धर्मेdharmeдхарме»
चcaи
याyā«которая
वैvaiже
साधनsādhanaсредств
सम्पत्तिःsampattiḥполнота
पुरुषार्थpuruṣārthaцелей человека
चतुष्टयेcatuṣṭayeв четверице
तयाtayāею
विनाvināбез
तद्tadтого
आप्नोतिāpnotiдостигает
नरोnaroчеловек
नारायणाश्रयःnārāyaṇāśrayaḥНараяну прибежищем имеющий»
इतिitiтак
अत्रatraздесь
तुtuже
पूर्वाध्यायpūrvādhyāyaв прежней главе
विश्लाघितंviślāghitaṁвосхвалённое
तद्tadто
एवावृथाevāvṛthāименно не напрасным
कर्तुंkartuṁчтобы сделать
सsaс
विशेषतयाviśeṣatayāособенностями
निर्दिश्यnirdiśyaуказав
इतिiti«так
क्षेत्रंkṣetraṁполе
तथाtathāтак же
ज्ञानंjñānaṁзнание
ज्ञेयंjñeyaṁпознаваемое
चोक्तंcoktaṁи сказано
समासतःsamāsataḥвкратце
मद्madМой
भक्तbhaktaпреданный
एतद्etadэто
विज्ञायvijñāyaпостигнув
मद्madМоего
भावायोपपद्यतेbhāvāyopapadyateбытия достигает»
इत्य्ityтак
अन्तेनantenaкончающим
भक्तिbhaktiпреданностью
संवलिततयाsaṁvalitatayāпронизанностью
सुकरार्थsukarārthaлегко исполнимым
प्रायंprāyaṁпочти
कृतम्kṛtamсделано
अतataпотому
एवात्रevātraименно здесь
व्यष्टिvyaṣṭiчастный
क्षेत्रज्ञkṣetrajñaзнающий поле
एवevaименно
भक्तत्वेनbhaktatvenaпреданным
निर्दिष्टःnirdiṣṭaḥуказан
समष्टिsamaṣṭiсовокупный
क्षेत्रज्ञस्kṣetrajñasзнающий поле
तुtuже
ज्ञेयत्वेनेतिjñeyatvenetiпознаваемым — так
क्षेत्रkṣetraс полем
ज्ञानाभ्यांjñānābhyāṁи знанием
सहsahaвместе
ज्ञेयस्यjñeyasyaпознаваемого
पाठाद्pāṭhādчтением
अनुस्मार्यanusmāryaнапомнив
तद्tadто
अनन्तरंanantaraṁпосле
चcaи
तस्यtasyaу того
तस्यtasyaи того
चcaи
जीवत्वम्jīvatvamдживой бытие
ईश्वरत्वंīśvaratvaṁВладыкой бытие
चcaи
क्षरंkṣaraṁтленным
नेतिnetiне — так
दर्शितम्darśitamпоказано
यतःyataḥибо
पुरुषःpuruṣaḥ«Пуруша
प्रकृतिprakṛtiв пракрити
स्थोsthoстоящий
हिhiведь
भुङ्क्तेbhuṅkteвкушает
प्रकृतिprakṛtiот пракрити
जान्jānрождённые
गुणान्guṇānсвойства
कारणंkāraṇaṁпричина
गुणguṇaк свойствам
सङ्गोऽस्यsaṅgo'syaпривязанность у него
सद्sadв благих
असद्asadи неблагих
योनिyoniлонах
जन्मसुjanmasuпри рождениях»
इतिitiтак
जीवस्यjīvasyaу дживы
प्रकृतिprakṛtiв пракрити
स्थत्वंsthatvaṁстояние
निर्दिश्यnirdiśyaуказав
स्वतस्svatasсам собою
तस्याप्राकृतत्वtasyāprākṛtatvaу него непракритность
दर्शनयाdarśanayāпоказанием
स्फुटम्sphuṭamясно
एवाक्षरत्वंevākṣaratvaṁименно нетленность
ज्ञापितम्jñāpitamдана понять
उपद्रष्टानुमन्ताupadraṣṭānumantā«наблюдатель, дозволяющий
चcaи
भर्ताbhartāдержатель
भोक्ताbhoktāвкушающий
महेश्वरःmaheśvaraḥвеликий Владыка
परमात्मेतिparamātmetiПараматмой — так
चाप्य्cāpyи также
उक्तोuktoназван
देहेऽस्मिन्dehe'sminв теле этом
पुरुषःpuruṣaḥПуруша
परःparaḥвысший»
इतिitiтак
जीवात्jīvātдживы
परत्वेनparatvenaвыше
निर्दिष्टस्यnirdiṣṭasyaуказанного
परमात्माख्यparamātmākhya«Параматмой» именуемого
पुरुषस्यpuruṣasyaу Пуруши
तुtuже
कैमुत्येनैवkaimutyenaiva«что уж говорить» именно
तद्tadто
दर्शितम्darśitamпоказано
द्वाव्dvāv«двое
इमौimauэтих
पुरुषौpuruṣauПуруш
लोकेlokeв мире
क्षरश्kṣaraśтленный
चाक्षरcākṣaraи нетленный
एवevaименно
चcaи
क्षरःkṣaraḥтленный —
सर्वाणिsarvāṇiвсе
भूतानिbhūtāniсущества
कूटkūṭaна вершине
स्थोऽक्षरstho'kṣaraстоящий — нетленным
उच्यतेucyateзовётся
उत्तमःuttamaḥвысший
पुरुषस्puruṣasПуруша
त्व्tvже
अन्यःanyaḥиной
परमात्मेत्य्paramātmety«Параматмой» — так
उदाहृतःudāhṛtaḥназван
योyoкоторый
लोकlokaмиров
त्रयम्trayamтроицу
आविश्यāviśyaвойдя
बिभर्त्य्bibhartyдержит
अव्ययavyayaнеубывающий
ईश्वरःīśvaraḥВладыка»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
जीवस्याप्य्jīvasyāpyи у дживы
अक्षरत्वंakṣaratvaṁнетленность
कण्ठोक्तम्kaṇṭhoktamпрямым словом сказана
एवevaименно
तत्रोपद्रष्टाtatropadraṣṭāтам «наблюдатель» —
परमparamaвысший
साक्षीsākṣīсвидетель
अनुमन्ताanumantā«дозволяющий» —
तत्tatк тому
तत्tatи тому
कर्मानुरूपःkarmānurūpaḥделу соответственно
प्रवर्तकःpravartakaḥпобудитель
भर्ताbhartā«держатель» —
पोषकःpoṣakaḥпитатель
भोक्ताbhoktā«вкушающий» —
पालयिताpālayitāхранитель
महेश्वरःmaheśvaraḥ«великий Владыка» —
सर्वाधिकर्ताsarvādhikartāвсем распоряжающийся
परमात्माparamātmā«Параматма» —
सर्वान्तर्यामीतिsarvāntaryāmītiвсего Внутренний правитель — так
व्याख्येयम्vyākhyeyamдолжно толковать
उत्तरuttaraв двух следующих
पद्ययोस्padyayosстихах
तुtuже
कूटस्थkūṭastha«стоящий на вершине» —
एकekaодним
रूपतयाrūpatayāобликом
तुtuже
यःyaḥкоторый
कालkālaвремя
व्यापीvyāpīобъемлет
सsaтот
कूटस्थःkūṭasthaḥ«кутастха»
इत्य्ityтак
अमरamaraиз «Амара-
कोषाद्koṣādкоши»
अवगतार्थःavagatārthaḥуразумеваемый смысл
असौasauон
शुद्धśuddhaчистая
जीवjīvaджива
एवevaименно
उत्तमःuttamaḥ«высший
पुरुषस्puruṣasПуруша
त्व्tvже
अन्यःanyaḥиной»
इत्य्ityтак
उत्तरात्uttarātиз последующего
तद्tadто
एवम्evamтак
अत्रापिatrāpiи здесь
क्षेत्रkṣetraполе
क्षेत्रज्ञkṣetrajñaзнающий поле
सर्वsarvaвсех
क्षेत्रज्ञाkṣetrajñāполей знающий
उक्ताःuktāḥназваны
अत्रatraздесь
चोत्तरयोर्cottarayorи в двух последних
अन्यःanyaḥ«иной»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим
भिन्नयोर्bhinnayorразличных
एवevaименно
सतोर्satorсущих
अक्षरयोर्akṣarayorу двух нетленных
नnaне
तत्tatтех
तद्tadи тех
रूपताrūpatāобликов
परित्यागःparityāgaḥоставление
सम्भवेद्sambhavedбыло бы возможно
इतिitiтак
नnaне
कदाचिद्kadācidкогда-либо
अपिapiи
निर्विशेषnirviśeṣaбессвойственным
रूपेनावस्थितिर्rūpenāvasthitirобликом пребывание
इतिitiтак
दर्शितम्darśitamпоказано
तस्मान्tasmānпотому
मद्mad«Моего
भावायोपपद्यतेbhāvāyopapadyateбытия достигает»
इतिitiтак
यद्yadчто
उक्तंuktaṁсказано
तद्tadто
अपिapiи
तत्tatс Ним
सार्ष्टिsārṣṭiравного богатства
प्राप्तिprāptiобретение
तात्पर्यकम्tātparyakamнамерением имеет
तद्tadто
एवंevaṁтак
द्वयोर्dvayorу двоих
अक्षरत्वेनakṣaratvenaнетленностью
साम्येऽपिsāmye'piи при равенстве
जीवस्यjīvasyaу дживы
हीनhīnaумалённою
शक्तित्वात्śaktitvātсилою бытием
प्रकृत्य्prakṛtyпракрити
आविष्टस्यāviṣṭasyaохваченного
तन्tanеё
निवृत्त्य्nivṛttyустранения
अर्थम्arthamради
ईश्वरīśvaraВладыка
एवevaименно
भजनीयत्वेनbhajanīyatvenaпочитаемым
ज्ञेयjñeyaдолжен быть узнан
इतिitiтаков
भावःbhāvaḥсмысл
译文

В прекрасных «Гита-упанишадах»:

«Это тело, о сын Кунти, именуется полем; а кто его знает, того знающие то называют знающим поле. Знай же и Меня знающим поле во всех полях, о Бхарата; знание поля и знающего поле — то знание почитается Моим».

Здесь «знай же и Меня знающим поле» несёт именно тот смысл, что «и Меня знай знающим поле во всех полях, а не как дживу — лишь в своём и своём поле». И не указывает Он познаваемым одну бессвойственную вещь сознания, соотнося дживу и Владыку: тогда «во всех полях» оказалось бы бессмысленным; да и в «познаваемое, которое возвещу» и далее, в «отовсюду руки и ноги, отовсюду очи, головы, лица» и далее указывается именно то, что с особенностями, и знание преподаётся так же — в «нетщеславие» и далее.

И ещё: будь в «знай же и Меня» подразумеваемо бессвойственное знание о Нём через соотнесение, как в «то ты еси», то и пересказано было бы «знание знающего поле и Владыки», а не «знание поля и знающего поле». Смысл же «поля и знающего поле» таков: знание двояких — поля и знающего поле — есть именно Моё знание; по правилу «упоминание об ином — ради иного» оно имеет одним намерением знание обо Мне, ибо познаваемое указано именно как одно, да и по уместности.

И не так, что здесь, как у безбожной санкхьи, знание почитается от одного лишь различения поля и знающего поле: словом «Меня» требуется и Владыка. И не так, как в учении о превращении, что и Владыка есть Пуруша, постигаемый лишь по заблуждению: тогда писания, чей признак — Его слово, вместе с Ведою и «Гитой», оказались бы недоказательны, и вышло бы учение буддистов; а при нём толкование их, как и у буддистов, неуместно.

И нельзя привлечь из иного их писания, будто, даже будь Он истинным Пурушей, средство освобождения — одно лишь бессвойственное знание: ведь в прежней главе, в «так постоянно соединённые, которые» и далее, бессвойственное знание подразумевается отвергаемым. И там же, указав словами «которые же все дела» и далее на преданных, не имеющих иного, словами «Я избавитель их из океана смерти и круговорота» Он не почтил и требования того знания.

О том сказано Самим Бхагаваном в одиннадцатой песни: «что делами, что подвигом» и далее. И в «Мокша-дхарме»: «Ту полноту средств в четверице целей человека — без неё достигает человек, чьё прибежище Нараяна».

А здесь, чтобы не оказалось напрасным то самое, что восхвалено в прежней главе, Он, указав его с особенностями, речью до «так вкратце сказано о поле, о знании и о познаваемом; преданный Мой, постигнув это, достигает Моего бытия» сделал его почти легко исполнимым, пронизав преданностью.

Потому именно здесь частный знающий поле указан преданным, а совокупный — познаваемым. Напомнив об этом чтением познаваемого вместе с полем и знанием, Он вслед за тем показал, что ни дживой бытие у того, ни Владыкой бытие у другого не тленно. Ибо, указав словами «Пуруша, стоящий в пракрити, вкушает рождённые от пракрити свойства; причина рождениям его в благих и неблагих лонах — привязанность к свойствам» на то, что джива стоит в пракрити, Он показанием её непракритности самой по себе ясно дал понять её нетленность.

А словами «наблюдатель, дозволяющий, держатель, вкушающий, великий Владыка, — назван он и Параматмой: это высший Пуруша в теле сём» то же показано и о Пуруше, именуемом Параматмой, указанном как высший, чем джива, — и тем более.

А в «двое этих Пуруш в мире — тленный и нетленный; тленный — все существа, стоящий на вершине зовётся нетленным; высший же Пуруша иной, назван Параматмой: Он, войдя в троицу миров, держит её, неубывающий Владыка» — здесь нетленность дживы сказана и прямым словом.

Там «наблюдатель» — высший свидетель; «дозволяющий» — побудитель соответственно тому и тому делу; «держатель» — питатель; «вкушающий» — хранитель; «великий Владыка» — всем распоряжающийся; «Параматма» — Внутренний правитель всего. Так и надо толковать.

А в двух следующих стихах «стоящий на вершине» — смысл, уразумеваемый из «Амара-коши»: «кто объемлет время, оставаясь одним обликом, тот кутастха». Он — именно чистая джива, ибо далее «высший же Пуруша иной». Итак, и здесь названы поле, знающий поле и знающий все поля.

И словом «иной» в двух последних показано: у двух нетленных, именно различных, не было бы возможно оставление того и того облика, — то есть никогда нет у них пребывания бессвойственным обликом. Потому и сказанное «достигает Моего бытия» имеет намерением обретение равного с Ним богатства.

Итак, при равенстве двоих по нетленности у дживы сила умалена, и она охвачена пракрити; потому ради устранения её узнать почитаемым надо именно Владыку. Таков смысл.

版本

7bcaf07d0ed4 · 发布于 2026年9月20日 15:59:55 UTC

可用语言RU

用方向键翻颂