अथ परमात्मैकशेषत्वेति व्याख्येयम् । एकः परमात्मनोऽन्यः शेषोऽंशः । स चासौ स च एकशेषः । परमात्मन एकशेषः परमात्मैकशेषः । तस्य भावस् तत्त्वं तद् एव स्वभावः प्रकृतिर् यस्य, स परमात्मैकशेषत्वस्वभावः । तथाभूतश् चायं सर्वदा मोक्षदशायाम् अपीत्य् अर्थः । एतादृशत्वं चास्य स्वतः स्वरूपत एव, न तु परिच्छेदादिना । तदीयस्वाभाविकाचिन्त्यशक्त्या स्वाभाविकतदीयरश्मिपरमाणुस्थानीयत्वात् औपाधिकावथायास् त्व् अंशेन प्रकृतिशेषत्वम् अपि भवति इति च स्वत इत्य् अस्य भावः । शक्तिरूपत्वं चास्य तटस्थशक्त्यात्मकत्वात्, तथा तदीयरश्मिस्थानीयत्वेऽपि नित्यतदाश्रयित्वात्, तद्व्यतिरेकेण व्यतिरेकात् । हेतुर् जीवोऽस्य सर्गादेः इत्य् अनुसारेण जगत्सृष्टौ तत्साधनत्वात् । द्रव्यस्वरूपत्वेऽपि प्रधानसाम्याच् चावगम्यते । उक्तं च प्रकृतिविशेषत्वेन तस्य शक्तित्वम्— विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथा अपरा । अविद्या कर्मसंज्ञाख्या तृतीया शक्तिर् उच्यते ॥ इति, तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥ इति च विष्णुपुराणे । भूमिर् आपोऽनलो वायुर् इत्यादौ भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधेत्य् अनन्तरम् । अपरेयम् इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ इति श्रीगीतोपनिषत्सु च । विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता इत्यादि विष्णुपुराणवचने तु तिसॄणाम् एव पृथक् शक्तित्वनिर्देशात् क्षेत्रज्ञस्याविद्याकर्मसम्बन्धेन शक्तित्वम् इति परास्तम्, किन्तु स्वरूपेनैवेत्य् आयातम् । तथा च गीतम्, ममैवांश इति । अत एव अपरेयम् इतस् त्व् अन्याम् इत्य् उक्तम् । क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीः इत्यादौ क्षेत्रज्ञशब्दश् च शुद्धेऽपि प्रवर्तते, क्षेत्रशब्दस्योपलक्षणमात्रत्वात् । तद् एवं शक्तित्वेऽप्य् अन्यत्वम् अस्य तटस्थत्वात् । तटस्थत्वं च मायाशक्त्यतीतत्वात्, अस्याविद्यापराभवादिरूपेण दोषेण परमात्मनो लेपाभावाच् चोभयकोटाव् अप्रवेशात् । तस्य तच्छक्तित्वे सत्य् अपि परमात्मनस् तल्लेपाभावश् च यथा क्वचिद् एकदेशस्थे रश्मौ छायया तिरस्कृतेऽपि सूर्यस्यातिरस्कारः, तद्वत् । उक्तं च तटस्थत्वं श्रीनारदपञ्चरात्रे— यत् तटस्थं तु चिद्रूपं स्वसंवेद्याद् विनिर्गतम् । रञ्जितं गुणरागेण स जीव इति कथ्यते ॥ इत्यादौ । अतो विष्णुपुराणेऽप्य् अन्तराल एव पठितोऽसौ । अन्यत्वं च श्रुतौ, अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिंश् चान्यो मायया संनिरुद्धः , तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्ति इत्यादौ । अत एवोक्तं वैष्णवे— विभेदजनकेऽज्ञाने नाशम् आत्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति ॥ इति । देवत्वमनुष्यत्वादिलक्षणो विशेषतो यो भेदस् तस्य जनकेऽप्य् अज्ञाने नाशं गते ब्रह्मणः परमात्मनः सकाशाद् आत्मनो जीवस्य यो भेदः स्वाभाविकस् तं भेदम् असन्तं कः करिष्यति? अपि तु सन्तं विद्यमानम् एव सर्व एव करिष्यतीत्य् अर्थः । उत्तरत्र पाठे नासन्तम् इत्य् एतस्य विधेयत्वाद् अन्यार्थः कष्टसृष्ट एवेति मोक्षदायाम् अपि तदंशत्वाव्यभिचारः स्वाभाविकशक्तित्वाद् एव । अत एवाविद्याविमोक्षपूर्वकस्वरूपावस्थितिलक्षणायां मुक्तौ तल्लीनस्य तत्साधर्म्यापत्तिर् भवति, निरञ्जनः परमं साम्यम् उपैति इत्यादिश्रुतिभ्यः, इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः । स्वर्गेऽपि नोपजायते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ इति श्रीगीतोपनिषद्भ्यश् च । अत एव ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति इत्यादिषु च ब्रह्मतादात्म्यम् एव बोधयति, स्वाभाव्यापत्तिर् उपपत्तेः इतिवत् । तद् एवं शक्तित्वे सिद्धे, शक्तिशक्तिमतोः परस्परानुप्रवेशात् शक्तिमद्व्यतिरेके शक्तिव्यतिरेकात् चित्त्वाविशेषाच् च क्वचिद् अभेदनिर्देश एकस्मिन्न् अपि वस्तुनि शक्तिवैविध्यदर्शनाद् भेदनिर्देशश् च नासमञ्जसः । श्रीरामानुजीयास् तु अधिष्ठानाधिष्ठात्रोर् अपि जीवेशयोर् अभेदव्यपदेशो व्यक्तिजात्योर् गवादिव्यपदेशवद् इति मन्यन्ते । यथा श्रीविष्णुपुराणे— योऽयं तवागतो देव समीपं देवतागणः । स त्वम् एव जगत्स्रष्टा यतः सर्वगतो भवान् ॥ इति । श्रीगीतासु च—सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः इति । तत्र ज्ञानेच्छून् प्रति शास्त्रम् अभेदम् उपदिशति, भक्तीच्छून् प्रति तु भेदम् एव । क्वचित् तु परमात्मप्रतिबिम्बत्वं यद् अस्य श्रूयते, यथा— यथा पुरुष आत्मानम् एकम् आदर्शचक्षुषोः । द्विधाभूतम् अवेक्षेत तथैवान्तरम् आवयोः ॥ इति, तद् अपि ज्ञानेच्छून् प्रत्य् अभेददृष्टिपोषणार्थम् एवोच्यते, न वास्तववृत्त्यैव प्रतिबिम्बत्वेन । अद्वयवादगुरुमतेऽप्य् अम्बुवद् अग्रहणाद् इति न्यायविरोधात्, वृद्धिह्रासभाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभयसामञ्जस्याद् एवम् इति न्यायेन यथाकथञ्चित् प्रतिबिम्बसादृश्यमात्राङ्गीकाराच् च । तद् एतत् तस्य परमात्मांशरूपताया नित्यत्वं श्रीगीतोपनिषद्भिर् अपि दर्शितम्, ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः इति । तद् एवम् अंशत्वं तावद् आह तत्र समष्टेः— एष ह्य् अशेषसत्त्वानाम् आत्मांशः परमात्मनः । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ टीका च—अशेषसत्त्वानाम् प्राणिनाम् आत्मा व्यष्टीनां तदंशत्वात् अंशो जीवः । अवतारोक्तिस् तस्मिन् नारायणाविर्भावाभिप्रायेण इत्य् एषा ॥ ॥
atha paramātmaika-śeṣatveti vyākhyeyam | ekaḥ paramātmano'nyaḥ śeṣo'ṁśaḥ | sa cāsau sa ca eka-śeṣaḥ | paramātmana eka-śeṣaḥ paramātmaika-śeṣaḥ | tasya bhāvas tattvaṁ tad eva svabhāvaḥ prakṛtir yasya, sa paramātmaika-śeṣatva-svabhāvaḥ | tathā-bhūtaś cāyaṁ sarvadā mokṣa-daśāyām apīty arthaḥ | etādṛśatvaṁ cāsya svataḥ svarūpata eva, na tu paricchedādinā | tadīya-svābhāvikācintya-śaktyā svābhāvika-tadīya-raśmi-paramāṇu-sthānīyatvāt aupādhikāvathāyās tv aṁśena prakṛti-śeṣatvam api bhavati iti ca svata ity asya bhāvaḥ | śakti-rūpatvaṁ cāsya taṭastha-śakty-ātmakatvāt, tathā tadīya-raśmi-sthānīyatve'pi nitya-tad-āśrayitvāt, tad-vyatirekeṇa vyatirekāt | hetur jīvo'sya sargādeḥ ity anusāreṇa jagat-sṛṣṭau tat-sādhanatvāt | dravya-svarūpatve'pi pradhāna-sāmyāc cāvagamyate | uktaṁ ca prakṛti-viśeṣatvena tasya śaktitvam— viṣṇu-śaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathā aparā | avidyā karma-saṁjñākhyā tṛtīyā śaktir ucyate || iti, tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetra-jña-saṁjñitā | sarva-bhūteṣu bhūpāla tāratamyena vartate || iti ca viṣṇu-purāṇe | bhūmir āpo'nalo vāyur ity-ādau bhinnā prakṛtir aṣṭadhety anantaram | apareyam itas tv anyāṁ prakṛtiṁ viddhi me parām | jīva-bhūtāṁ mahābāho yayedaṁ dhāryate jagat || iti śrī-gītopaniṣatsu ca | viṣṇu-śaktiḥ parā proktā ity-ādi viṣṇu-purāṇa-vacane tu tisṝṇām eva pṛthak śaktitva-nirdeśāt kṣetrajñasyāvidyā-karma-sambandhena śaktitvam iti parāstam, kintu svarūpenaivety āyātam | tathā ca gītam, mamaivāṁśa iti | ata eva apareyam itas tv anyām ity uktam | kṣetrajña etā manaso vibhūtīḥ ity-ādau kṣetrajña-śabdaś ca śuddhe'pi pravartate, kṣetra-śabdasyopalakṣaṇa-mātratvāt | tad evaṁ śaktitve'py anyatvam asya taṭasthatvāt | taṭasthatvaṁ ca māyā-śakty-atītatvāt, asyāvidyā-parābhavādi-rūpeṇa doṣeṇa paramātmano lepābhāvāc cobhaya-koṭāv apraveśāt | tasya tac-chaktitve saty api paramātmanas tal-lepābhāvaś ca yathā kvacid eka-deśa-sthe raśmau chāyayā tiraskṛte'pi sūryasyātiraskāraḥ, tadvat | uktaṁ ca taṭasthatvaṁ śrī-nārada-pañcarātre— yat taṭasthaṁ tu cid-rūpaṁ sva-saṁvedyād vinirgatam | rañjitaṁ guṇa-rāgeṇa sa jīva iti kathyate || ity-ādau | ato viṣṇu-purāṇe'py antarāla eva paṭhito'sau | anyatvaṁ ca śrutau, asmān māyī sṛjate viśvam etat tasmiṁś cānyo māyayā saṁniruddhaḥ , tayor anyaḥ pippalaṁ svādv atti ity-ādau | ata evoktaṁ vaiṣṇave— vibheda-janake'jñāne nāśam ātyantikaṁ gate | ātmano brahmaṇo bhedam asantaṁ kaḥ kariṣyati || iti | devatva-manuṣyatvādi-lakṣaṇo viśeṣato yo bhedas tasya janake'py ajñāne nāśaṁ gate brahmaṇaḥ paramātmanaḥ sakāśād ātmano jīvasya yo bhedaḥ svābhāvikas taṁ bhedam asantaṁ kaḥ kariṣyati? api tu santaṁ vidyamānam eva sarva eva kariṣyatīty arthaḥ | uttaratra pāṭhe nāsantam ity etasya vidheyatvād anyārthaḥ kaṣṭa-sṛṣṭa eveti mokṣadāyām api tad-aṁśatvāvyabhicāraḥ svābhāvika-śaktitvād eva | ata evāvidyā-vimokṣa-pūrvaka-svarūpāvasthiti-lakṣaṇāyāṁ muktau tal-līnasya tat-sādharmyāpattir bhavati, nirañjanaḥ paramaṁ sāmyam upaiti ity-ādi-śrutibhyaḥ, idaṁ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ | svarge'pi nopajāyate pralaye na vyathanti ca || iti śrī-gītopaniṣadbhyaś ca | ata eva brahma veda brahmaiva bhavati ity-ādiṣu ca brahma-tādātmyam eva bodhayati, svābhāvyāpattir upapatteḥ itivat | tad evaṁ śaktitve siddhe, śakti-śaktimatoḥ parasparānupraveśāt śaktimad-vyatireke śakti-vyatirekāt cittvāviśeṣāc ca kvacid abheda-nirdeśa ekasminn api vastuni śakti-vaividhya-darśanād bheda-nirdeśaś ca nāsamañjasaḥ | śrī-rāmānujīyās tu adhiṣṭhānādhiṣṭhātror api jīveśayor abheda-vyapadeśo vyakti-jātyor gavādi-vyapadeśavad iti manyante | yathā śrī-viṣṇu-purāṇe— yo'yaṁ tavāgato deva samīpaṁ devatā-gaṇaḥ | sa tvam eva jagat-sraṣṭā yataḥ sarva-gato bhavān || iti | śrī-gītāsu ca—sarvaṁ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ iti | tatra jñānecchūn prati śāstram abhedam upadiśati, bhaktīcchūn prati tu bhedam eva | kvacit tu paramātma-pratibimbatvaṁ yad asya śrūyate, yathā— yathā puruṣa ātmānam ekam ādarśa-cakṣuṣoḥ | dvidhā-bhūtam avekṣeta tathaivāntaram āvayoḥ || iti, tad api jñānecchūn praty abheda-dṛṣṭi-poṣaṇārtham evocyate, na vāstava-vṛttyaiva pratibimbatvena | advaya-vāda-guru-mate'py ambuvad agrahaṇād iti nyāya-virodhāt, vṛddhi-hrāsa-bhāktvam antar-bhāvād ubhaya-sāmañjasyād evam iti nyāyena yathā-kathañcit pratibimba-sādṛśya-mātrāṅgīkārāc ca | tad etat tasya paramātmāṁśa-rūpatāyā nityatvaṁ śrī-gītopaniṣadbhir api darśitam, mamaivāṁśo jīva-loke jīva-bhūtaḥ sanātanaḥ iti | tad evam aṁśatvaṁ tāvad āha tatra samaṣṭeḥ— eṣa hy aśeṣa-sattvānām ātmāṁśaḥ paramātmanaḥ | ādyo'vatāro yatrāsau bhūta-grāmo vibhāvyate || ṭīkā ca—aśeṣa-sattvānām prāṇinām ātmā vyaṣṭīnāṁ tad-aṁśatvāt aṁśo jīvaḥ | avatāroktis tasmin nārāyaṇāvirbhāvābhiprāyeṇa ity eṣā || ||
Теперь надо истолковать «имеющая природою быть остатком одной лишь Параматмы». «Один» — иной, чем Параматма, «остаток», то есть доля; он и тот, и другой — «один остаток»; остаток одной Параматмы — «остаток одной Параматмы»; а у кого бытие этим, то есть таковость, и есть природа, естество, — тот «имеет природою быть остатком одной Параматмы». И он таков всегда, даже в состоянии освобождения.
А таковость эта у него «сама собою», то есть по самому собственному облику, а не по ограничению и прочему: ведь Его природною непостижимою силой он подобен атому природного Его луча. В состоянии же, обусловленном облачением, он долею бывает и остатком пракрити, — вот смысл слова «сама собою».
А обликом силы он бывает потому, что природа его — пограничная сила; и потому, что, даже будучи подобен Его лучу, он вечно имеет Его прибежищем, и без Него его нет. И по следованию «джива — причина творения этого и прочего» — тем, что он средство при творении мира. И, хотя он вещество, это понимается по сходству с прадханой.
И сказано, что он сила — как особенность пракрити: «Высшею названа сила Вишну, именуемая „знающий поле“; так же низшая; а третьею зовётся сила неведения, именуемая делом». И: «И сила, именуемая „знающий поле“, ею сокрытая, пребывает во всех существах, о царь, соразмерно», — в «Вишну-пуране». И в Шри «Гита-упанишадах», вслед за «земля, воды, огонь, ветер» и далее — «разделена пракрити восьмерично»: «Низшая эта; а иную, чем она, знай Мою пракрити, высшую, ставшую дживою, о мощнорукий, которою держится этот мир».
А в речении «Вишну-пураны» «Высшею названа сила Вишну» и далее, раз указаны отдельно именно три силы, отвергнуто, будто знающий поле есть сила по связи с неведением и делом; вышло, что он сила именно по собственному облику. Так и спето: «Моя именно доля». Потому и сказано: «Низшая эта; а иную, чем она». А слово «знающий поле» в «знающий поле видит эти проявления ума» и далее прилагается и к чистому, ибо слово «поле» там лишь указание.
И так, хотя он и сила, он иной — по пограничности. А пограничность — оттого, что он превзошёл силу майи; оттого, что Параматма не пятнается изъяном, чей облик — его поражение неведением и прочее; и оттого, что он не входит ни в одну из двух крайностей. А что Параматма, даже будучи обладателем этой силы, тем не пятнается, — так же, как солнце не заслонено, хотя луч его, стоящий в одном месте, заслонён тенью.
И пограничность сказана в Шри «Нарада-панчаратре»: «А то пограничное, имеющее облик сознания, изошедшее из Того, кто сознаваем Собою, окрашенное страстью свойств, — тот зовётся дживой» и далее. Потому и в «Вишну-пуране» он прочитан именно в промежутке.
А инаковость — в шрути: «От этого обладатель майи творит эту вселенную, и в ней иной удержан майей»; «из них двоих иной ест сладкий плод» и далее.
Потому и сказано в «Вишну-пуране»: «Когда незнание, порождающее различие, обрело полное уничтожение, кто сделает не сущим различие души от Брахмана?» То есть: когда обрело уничтожение незнание, порождающее особое различие, чей признак — быть богом, человеком и прочим, — то природное различие «души», дживы, от «Брахмана», Параматмы, «кто сделает не сущим»? Напротив, все именно сделают его сущим, существующим. Таков смысл. А при последующем чтении «не не-сущим», раз это стоит сказуемым, иной смысл сотворён с трудом. Так что и в «Мокшаде» неотступность бытия Его долею — именно потому, что он природная Его сила.
Потому же при освобождении, чей признак — пребывание в собственном облике, которому предшествует оставление неведения, у растворённого в Нём бывает обретение одинаковости с Ним: по шрути «беспорочный обретает высшее равенство» и далее, и по Шри «Гита-упанишадам»: «приняв прибежище этого знания, достигшие одинаковости со Мною и при творении не рождаются, и при разрушении не страждут». Потому и в «знает Брахмана — становится именно Брахманом» и далее даётся понять именно тождество с Брахманом — как в «обретение природности, по достижимости».
И так, раз бытие силою достигнуто, не несообразно ни указание неразличия где-то — по взаимному вхождению силы и обладателя силы, по тому, что без обладателя силы нет и силы, и по неразличию в сознательности, — ни указание различия, ибо и в одной вещи видна многовидность сил.
А последователи Шри Рамануджи мнят, что обозначение неразличия дживы и Владыки — как основы и правящего — подобно обозначению особи и рода, «корова» и прочему. Как в Шри «Вишну-пуране»: «Этот сонм богов, что пришёл к Тебе близко, о Бог, — тот именно Ты, творец мира, ибо Ты идёшь всюду». И в Шри «Гитах»: «всё наполняешь, потому Ты и есть всё».
И там писание преподаёт неразличие тем, кто желает знания, а тем, кто желает преданности, — именно различие.
А что где-то слышится, будто он отражение Параматмы, — как в «Как человек узрел бы себя, одного, ставшего надвое, в зеркале и в глазу, — так именно различие у нас двоих», — то говорится именно ради укрепления взгляда на неразличие у желающих знания, а не так, чтобы он был отражением подлинным действием слова. Ведь и во мнении учителей учения о недвойственности это противоречит правилу «воде подобно — по невоспринимаемости», и по правилу «причастность росту и убыли — по вхождению внутрь; так, по сообразности обоих» принимается лишь какое-нибудь сходство с отражением.
А вечность того, что он имеет облик доли Параматмы, показана и Шри «Гита-упанишадами»: «Моя именно доля в мире джив, ставшая дживою, вечная».
И бытие долею он говорит прежде — о совокупности: «Этот ведь душа всех существ, доля Параматмы; первое нисхождение, где является тот сонм существ». И тика: «„Всех существ“ — живых; „душа“ — ибо частные суть его доли; „доля“ — джива. А нисхождением названо это с намерением к явлению Нараяны в нём». Такова она.
9c56ea5875a4 · 发布于 2026年9月20日 15:59:55 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Ключевое слово здесь — «остаток»: оно означает не убыль, а принадлежность, и остаётся при дживе даже в освобождении.
Пограничность объяснена с двух сторон сразу: майя его не держит, а Параматму его беда не пятнает — как тень на луче не заслоняет солнца.
И речения о неразличии и о различии разведены по слушателю: одному нужно видеть одно, другому — служить Другому.