तथैव च द्रष्टुं मोक्षधर्मे नारायणोपाख्याने— सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्य् एतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥ सांख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते । हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥ अपान्तरतमाश् चैव वेदाचार्यः स उच्यते । प्राचीनगर्भं तम् ऋषिं प्रवदन्तीह केचन ॥ उमापतिर् भूतपतिः श्रीकन्थो ब्रह्मणः सुतः । उक्तवान् इदम् अव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥ पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता तु भगवान् स्वयम् । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्व् एतेषु दृश्यते ॥ यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः । न चैनम् एवं जानन्ति तमोभूता विशांपते ॥ तम् एव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः । निष्ठां नारायणम् ऋषिं नान्योऽस्तीति वचो मम ॥ निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः । ससंशयान् हेतुबलान् नाध्यावसति माधवः ॥ पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । एकान्तभावोपगतास् ते हरिं प्रविशन्ति वै ॥ सांख्यं च योगं च सनातने द्वे वेदाश् च सर्वे निखिलेन राजन् । सर्वैः समस्तैर् ऋषिभिर् निरुक्तो नारायणो विश्वम् इदं पुराणम् ॥ इति । अत्र अपान्तरतमा इति श्रीकृष्णद्वैपायनस्यैव जन्मान्तरनामविशेष इति तत्रैव ज्ञेयम् । अत्रैवं व्याख्येयम् । पञ्चरात्रसम्मतं श्रीनारायणम् एव सर्वोत्तमत्वेन वक्तुं नानामतं दर्शयति—साङ्ख्यम् इति । तत्र पञ्चरात्रम् एव गरिष्ठम् आचष्टे— पञ्चरात्रस्य इत्यादौ, भगवान् स्वयम् इति । अथ—द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च इति श्रीगीतासु श्रूयते । यद् एव तानि नानामतानि इत्य् उक्तं, तत् त्व् आसुरप्रकृत्यनुसारेणेति ज्ञेयम् । दैवप्रकृतयस् तु तत्तत्सर्वावलोकेन पञ्चरात्रप्रतिपाद्ये श्रीनारायण एव पर्यवस्यन्तीत्य् आह—सर्वेषु इति । आसुरांस् तु निन्दति—न चैनम् इति । तद् उक्तं विष्णुधर्माग्निपुराणयोः— द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । विष्णुभक्तिपरो दैव आसुरस् तद्विपर्ययः ॥ इति । ननु तत्र तत्र नानामतय एव दृश्यन्ते, तत्राह—तम् एव इति । पञ्चरात्रेतरशास्त्रकर्तारो हि द्विविधाः—किञ्चिज्ज्ञाः सर्वज्ञाश् च । तत्राद्या यथा—स्वस्वज्ञानानुसारेण यत् किञ्चित् तत्त्वैकदेशं वदन्ति, तत् तु समुद्रैकदेशवर्णनं समुद्र इव पूर्णतत्त्वे श्रीनारायण एव पर्यवस्यति इति ते तम् एव किञ्चिद् वदन्ति । ये तु सर्वज्ञास् ते चैवम् अभिप्रयन्ति—नास्माभिर् आसुराणां मोहनार्थम् एव कृतानि शास्त्राणि, किन्तु दैवानां व्यतिरेकेण बोधनार्थम् । ते हि रजस्तमःशबलस्य खण्डस्य च तत्त्वस्य तथा क्लेशबहुलस्य साधनस्य प्रतिपादकान्य् एतानि शास्त्राणि दृष्ट्वा, वेदांश् च दुर्गान् दृष्ट्वा निर्विद्य, सर्ववेदार्थसारस्य शुद्धाखण्डतत्त्वश्रीनारायणस्य सुखमयतदाराधनस्य च सुष्ठु प्रतिपादके पञ्चरात्रे एव गाढं प्रवेक्ष्यन्तीति । तद् एतद् आह—निःसंशयेषु इति । तस्माज् झटिति वेदार्थप्रतिपत्तये पञ्चरात्रम् एवाधेतव्यम् इत्य् आह—पञ्चरात्र इति । यत एवं तत उपसंहरति—साङ्ख्यं च योगश् च इति । तद् एवं पञ्चरात्रप्रतिपाद्यस्य श्रीभगवत एवम् उत्कर्षे स्थिते, आत्मारामाश् च मुनयः इत्याद्य् असकृद् अपूर्वम् उपदिशता श्रीभागवतेन प्रतिपाद्यरूपस्य तस्य किम् उतेत्य् अपि विवेचनीयम् ।
tathaiva ca draṣṭuṁ mokṣa-dharme nārāyaṇopākhyāne— sāṁkhyaṁ yogaṁ pañcarātraṁ vedāḥ pāśupataṁ tathā | jñānāny etāni rājarṣe viddhi nānā-matāni vai || sāṁkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate | hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ || apāntaratamāś caiva vedācāryaḥ sa ucyate | prācīnagarbhaṁ tam ṛṣiṁ pravadantīha kecana || umāpatir bhūtapatiḥ śrīkantho brahmaṇaḥ sutaḥ | uktavān idam avyagro jñānaṁ pāśupataṁ śivaḥ || pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā tu bhagavān svayam | sarveṣu ca nṛpa-śreṣṭha jñāneṣv eteṣu dṛśyate || yathāgamaṁ yathā-jñānaṁ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ | na cainam evaṁ jānanti tamo-bhūtā viśāṁ-pate || tam eva śāstra-kartāraḥ pravadanti manīṣiṇaḥ | niṣṭhāṁ nārāyaṇam ṛṣiṁ nānyo'stīti vaco mama || niḥsaṁśayeṣu sarveṣu nityaṁ vasati vai hariḥ | sa-saṁśayān hetu-balān nādhyāvasati mādhavaḥ || pañcarātra-vido ye tu yathā-krama-parā nṛpa | ekānta-bhāvopagatās te hariṁ praviśanti vai || sāṁkhyaṁ ca yogaṁ ca sanātane dve vedāś ca sarve nikhilena rājan | sarvaiḥ samastair ṛṣibhir nirukto nārāyaṇo viśvam idaṁ purāṇam || iti | atra apāntaratamā iti śrī-kṛṣṇa-dvaipāyanasyaiva janmāntara-nāma-viśeṣa iti tatraiva jñeyam | atraivaṁ vyākhyeyam | pañcarātra-sammataṁ śrī-nārāyaṇam eva sarvottamatvena vaktuṁ nānā-mataṁ darśayati—sāṅkhyam iti | tatra pañcarātram eva gariṣṭham ācaṣṭe— pañcarātrasya ity-ādau, bhagavān svayam iti | atha—dvau bhūta-sargau loke'smin daiva āsura eva ca iti śrī-gītāsu śrūyate | yad eva tāni nānā-matāni ity uktaṁ, tat tv āsura-prakṛty-anusāreṇeti jñeyam | daiva-prakṛtayas tu tat-tat-sarvāvalokena pañcarātra-pratipādye śrī-nārāyaṇa eva paryavasyantīty āha—sarveṣu iti | āsurāṁs tu nindati—na cainam iti | tad uktaṁ viṣṇu-dharmāgni-purāṇayoḥ— dvau bhūta-sargau loke'smin daiva āsura eva ca | viṣṇu-bhakti-paro daiva āsuras tad-viparyayaḥ || iti | nanu tatra tatra nānā-mataya eva dṛśyante, tatrāha—tam eva iti | pañcarātretara-śāstra-kartāro hi dvi-vidhāḥ—kiñcij-jñāḥ sarva-jñāś ca | tatrādyā yathā—sva-sva-jñānānusāreṇa yat kiñcit tattvaika-deśaṁ vadanti, tat tu samudraika-deśa-varṇanaṁ samudra iva pūrṇa-tattve śrī-nārāyaṇa eva paryavasyati iti te tam eva kiñcid vadanti | ye tu sarvajñās te caivam abhiprayanti—nāsmābhir āsurāṇāṁ mohanārtham eva kṛtāni śāstrāṇi, kintu daivānāṁ vyatirekeṇa bodhanārtham | te hi rajas-tamaḥ-śabalasya khaṇḍasya ca tattvasya tathā kleśa-bahulasya sādhanasya pratipādakāny etāni śāstrāṇi dṛṣṭvā, vedāṁś ca durgān dṛṣṭvā nirvidya, sarva-vedārtha-sārasya śuddhākhaṇḍa-tattva-śrī-nārāyaṇasya sukha-maya-tad-ārādhanasya ca suṣṭhu pratipādake pañcarātre eva gāḍhaṁ pravekṣyantīti | tad etad āha—niḥsaṁśayeṣu iti | tasmāj jhaṭiti vedārtha-pratipattaye pañcarātram evādhetavyam ity āha—pañcarātra- iti | yata evaṁ tata upasaṁharati—sāṅkhyaṁ ca yogaś ca iti | tad evaṁ pañcarātra-pratipādyasya śrī-bhagavata evam utkarṣe sthite, ātmārāmāś ca munayaḥ ity-ādy asakṛd apūrvam upadiśatā śrī-bhāgavatena pratipādya-rūpasya tasya kim utety api vivecanīyam |
То же можно видеть и в «Мокша-дхарме», в «Нараянии»:
«Санкхью, йогу, панчаратру, Веды и пашупату — эти знания, о царь-риши, знай разных мнений. Говорящим санкхьи зовётся Капила, высший риши; знаток йоги — Хираньягарбха, древний, и не иной. Учителем Вед зовётся Апантаратама; некоторые называют здесь того риши Прачинагарбхой. Знание пашупата невозмутимо сказал Шива — супруг Умы, владыка существ, Шрикантха, сын Брахмы. А говорящий всей панчаратры — Сам Бхагаван. И во всех этих знаниях, о лучший из царей, видится: согласно писанию, согласно знанию, опора — Владыка Нараяна. Но не знают Его такими, кто стал тьмою, о владыка народов. Его именно и называют мудрые творцы писаний опорою — Нараяну, риши; и нет иного: таково моё слово. Во всех несомневающихся всегда обитает Хари; а в тех, кто с сомнениями от силы доводов, Мадхава не поселяется. А те, кто знает панчаратру и предан ей по порядку, о царь, достигнув безраздельного состояния, входят в Хари. Санкхья и йога — две вечные, и все Веды целиком, о царь: всеми риши вместе определён Нараяна, эта древняя вселенная».
Здесь «Апантаратама» — особое имя иного рождения самого Шри Кришны-Двайпаяны; так и надо знать там.
А толковать здесь надо так. Чтобы сказать, что Шри Нараяна, признанный панчаратрой, выше всего, он показывает разные мнения: «санкхью» и далее. И там объявляет весомейшею именно панчаратру: «панчаратры» и далее — «Сам Бхагаван».
Теперь: в Шри «Гитах» слышится «два творения существ в этом мире — божеское и асурское». Так что сказанное о «разных мнениях» надо знать сказанным по следованию асурской природе. А имеющие природу божескую, обозрев то и то, завершаются именно в Шри Нараяне, утверждаемом панчаратрой, — это он говорит: «во всех» и далее. Асурских же порицает: «но не знают Его» и далее. О том сказано в «Вишну-дхарме» и в «Агни-пуране»: «Два творения существ в этом мире — божеское и асурское; преданный преданности Вишну — божеское, асурское — тому противоположное».
Но ведь там и там видны именно разные мнения? На это он говорит: «Его именно» и далее. Ведь творцы писаний, иных чем панчаратра, двояки: знающие нечто и знающие всё. Первые из них говорят, по следованию своему и своему знанию, сколько-то об одной части сущности; а описание одной части океана завершается в самом океане — так и оно завершается в полной сущности, Шри Нараяне: значит, и они говорят именно о Нём нечто.
А всезнающие разумеют так: «Не ради одного лишь омрачения асурских сделаны нами писания, но и ради вразумления божеских — отличением. Ведь они, увидев эти писания, утверждающие сущность, пёструю от раджаса и тамаса и дроблёную, и средство, обильное муками, и увидев Веды труднопроходимыми, отвратятся — и глубоко войдут именно в панчаратру, что вполне утверждает суть смысла всех Вед: чистую нераздельную сущность, Шри Нараяну, и полное счастья почитание Его».
Это он и говорит: «в несомневающихся» и далее. Потому, чтобы тотчас постичь смысл Вед, изучать надо именно панчаратру, — он говорит: «панчаратру» и далее. А раз так, он завершает: «санкхья и йога» и далее.
И раз превосходство Шри Бхагавана, утверждаемого панчаратрой, так установлено, — надо разобрать и то, что уж говорить о Нём же, утверждаемом Шри «Бхагаватой», которая не раз преподаёт небывалое: «в себе радующиеся мудрецы» и далее.
0c0fe6e8f0e5 · 发布于 2026年9月20日 15:59:55 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Разные учения не отброшены, а расставлены по говорящим: у каждого свой автор, и только у панчаратры автор — Сам.
Про частичные учения сказано мягко и точно: описать край океана — значит всё-таки описать океан.
И у писаний омрачения обнаружено второе действие: отвратить того, кто способен отвратиться, — то есть привести.