अथ परत्वम् एव व्यनक्ति—धाम्ना इति । अत्र धामशब्देन प्रभाव उच्यते, प्रकाशो वा । गृहदेहत्विट्प्रभावा धामनि इत्य् अमरादिनानार्थवर्गात् । न तु स्वरूपम् । तथा कुहकशब्देनात्र प्रतारणकृद् उच्यते । तच् च जीवस्वरूपावरणविक्षेपकारित्वादिना मायावैभवम् एव । ततश् च स्वेन धाम्ना स्वप्रभावरूपया स्वप्रकाशरूपया वा शक्त्या सदा नित्यम् एव निरस्तं कुहकं मायावैभवं यस्मात् तम् । तद् उक्तं, मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या इति । तस्या अपि शक्तेर् आगन्तुकत्वेन स्वेन इत्य् अस्य वैयार्थ्यं स्यात् । स्वस्वरूपेणेत्य् एवं व्याख्याने तु स्वेन इत्य् अनेनैव चरितार्थता स्यात् । यथा कथञ्चित् तथा व्याख्यानेऽपि कुहकनिरसनलक्षणा शक्तिर् एवापद्यते । सा च साधकतमरूपया तृतीयया व्यक्तेति । एतेन मायातत्कार्यविलक्षणं यद् वस्तु, तत् तस्य स्वरूपम् इति स्वस्वरूपलक्षणम् अपि गम्यम् । तच् च सत्यं ज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म इति, विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म इति श्रुतिप्रसिद्धम् एव । एतच्छ्रुतिलक्षकम् एव च सत्यम् इति विन्यस्तम् । तद् एवं स्वरूपशक्तिश् च साक्षाद् एवोपक्रान्ता, ततः सुतराम् एवास्य भगवत्त्वं स्पष्टम् । अथ मुख्ये सत्यत्वे युक्तिं दर्शयति—यत्र इति । ब्रह्मत्वात् सर्वत्र स्थिते वासुदेवे भगवति यस्मिन् स्थितस् त्रयाणां गुणानां भूतेन्द्रियदेवतात्मको यस्यैवेशितुः सर्गोऽप्य् अयम् अमृषा शुक्त्यादौ रजतादिकम् इवारोपितो न भवति, किन्तु यतो वा इमानि जायन्ते इति श्रुतिप्रसिद्धे ब्रह्मणि यत्र सर्वदा स्थितत्वात् संज्ञामूर्तिकॢप्तिस् तु त्रिवृत् कुर्वत उपदेशात् इति यद् एककर्तृकत्वाच् च सत्य एव । तत्र दृष्टान्तेनाप्य् अमृषात्वं साधयति—तेजआदीनां विनिमयः परस्परांशव्यत्ययः परस्परस्मिन्न् अंशेनावस्थितिर् इत्य् अर्थः । स यथा मृषा न भवति, किन्तु यथैवेश्वरनिर्माणं तथेत्य् अर्थः । इमास् तिस्रो देवतास् त्रिवृद् एकैका भवति , तद् अग्ने रोहितं रूपं तेजसस् तद्रूपं यत् शुक्लं तद् अपां यत् कृष्णं तत् पृथिव्याः तद् अन्नस्य इति श्रुतेः ।+++ तद् एवम् अर्थस्यास्य श्रुतिमूलत्वात् कल्पनामूलस् त्व् अन्योऽर्थः स्वत एव परास्तः । तत्र च सामान्यतया निर्दिष्टानां तेजआदीनां विशेषत्वे सङ्क्रमणं न शाब्दिकानां हृदयम् अध्यारोहति । यदि च तद् एवामंस्यत, तदा वारादीनि मरीचिकादिषु यथेत्य् एवावक्ष्यते । किं च तन्मते ब्रह्मतस् त्रिसर्गस्य मुख्यं जन्म नास्ति किन्त्यारोप एव जन्मेत्य् उच्यते । स पुनर् भ्रमाद् एव भवति । भ्रमश् च सादृश्यावलम्बी । सादृश्यं तु कालभेदेनोभयम् एवाधिष्ठानं करोति । रजतेऽपि शुक्तिभ्रमसम्भवात् । न चैकात्मकं भ्रमाधिष्ठानं बह्वात्मकं तु भ्रमकल्पितम् इत्य् अस्ति नियमो मिथो मिलितेषु विदूरवर्तिधूमपर्वतवृक्षेष्व् अखण्डमेघभ्रमसम्भवात् । तद् एवं प्रकृतेऽप्य् अनादित एव त्रिसर्गः प्रत्यक्षं प्रतीयते । ब्रह्म च चिन्मात्रतया स्वत एव स्फुरद् अस्ति । तस्माद् अनाद्यज्ञानाक्रान्तस्य जीवस्य यथा सद्रूपतासादृश्येन ब्रह्मणि त्रिसर्गभ्रमः स्यात् तथा त्रिसर्गेऽपि ब्रह्मभ्रमः कथं न कदाचित् स्यात् । ततश् च ब्रह्मण एवाधिष्ठानत्वम् इत्य् अनिर्णये सर्वनाशप्रसङ्गः । आरोपकत्वं तु जडस्यैव चिन्मात्रस्यापि न सम्भवति । ब्रह्म च चिन्मात्रम् एव तन्मतम् इति । ततश् च श्रुतिमूल एव व्याख्याने सिद्धे सोऽयम् अभिप्रायः । यत्र हि यन् नास्ति किन्त्व् अन्यत्रैव दृश्यते तत्रैव तदारोपः सिद्धः । ततश् च वस्तुतस् तदयोगात् तत्र तत्सत्तया तत्सत्ता कर्तुं न शक्यत एव । त्रिसर्गस्य तु तच्छक्तिविशिष्टाद् भगवतो मुख्यवृत्त्यैव जातत्वेन श्रुतत्वात् तद्व्यतिरेकात् तत्रैव सर्वात्मके सोऽस्ति । ततस् तस्मिन् न चारोपितं च । आरोपस् तु तथापि धाम्नेत्य् आदिरीत्यैवाचिन्त्यशक्तित्वात् तेन लिप्तत्वाभावेऽपि तच्छाङ्कररूप एव । तथा च एकदेशस्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा इत्य् अनुसारेण तत्सत्तया तत्सत्ता भवति । ततो भगवतो मुख्यं सत्यत्वं त्रिसर्गस्य च न मृषात्वम् इति । तथा च श्रुतिः—सत्यस्य सत्यम् इति तथा प्राणा वै सत्यं तेषाम् एव सत्यम् इति प्राणशब्दोदितानां स्थूलसूक्ष्मभूतानां व्यवहारतः सत्यत्वेनाधिगतानां मूलकारणभूतं परमसत्यं भगवन्तं दर्शयतीति ।
atha paratvam eva vyanakti—dhāmnā iti | atra dhāma-śabdena prabhāva ucyate, prakāśo vā | gṛha-deha-tviṭ-prabhāvā dhāmani ity amarādi-nānārtha-vargāt | na tu svarūpam | tathā kuhaka-śabdenātra pratāraṇa-kṛd ucyate | tac ca jīva-svarūpāvaraṇa-vikṣepa-kāritvādinā māyā-vaibhavam eva | tataś ca svena dhāmnā sva-prabhāva-rūpayā sva-prakāśa-rūpayā vā śaktyā sadā nityam eva nirastaṁ kuhakaṁ māyā-vaibhavaṁ yasmāt tam | tad uktaṁ, māyāṁ vyudasya cic-chaktyā iti | tasyā api śakter āgantukatvena svena ity asya vaiyārthyaṁ syāt | sva-svarūpeṇety evaṁ vyākhyāne tu svena ity anenaiva caritārthatā syāt | yathā kathañcit tathā vyākhyāne'pi kuhaka-nirasana-lakṣaṇā śaktir evāpadyate | sā ca sādhakatama-rūpayā tṛtīyayā vyakteti | etena māyā-tat-kārya-vilakṣaṇaṁ yad vastu, tat tasya svarūpam iti sva-svarūpa-lakṣaṇam api gamyam | tac ca satyaṁ jñānam ānandaṁ brahma iti, vijñānam ānandaṁ brahma iti śruti-prasiddham eva | etac-chruti-lakṣakam eva ca satyam iti vinyastam | tad evaṁ svarūpa-śaktiś ca sākṣād evopakrāntā, tataḥ sutarām evāsya bhagavattvaṁ spaṣṭam | atha mukhye satyatve yuktiṁ darśayati—yatra iti | brahmatvāt sarvatra sthite vāsudeve bhagavati yasmin sthitas trayāṇāṁ guṇānāṁ bhūtendriya-devatātmako yasyaiveśituḥ sargo'py ayam amṛṣā śukty-ādau rajatādikam ivāropito na bhavati, kintu yato vā imāni jāyante iti śruti-prasiddhe brahmaṇi yatra sarvadā sthitatvāt saṁjñā-mūrti-kḷptis tu trivṛt kurvata upadeśāt iti yad eka-kartṛkatvāc ca satya eva | tatra dṛṣṭāntenāpy amṛṣātvaṁ sādhayati—teja-ādīnāṁ vinimayaḥ parasparāṁśa-vyatyayaḥ parasparasminn aṁśenāvasthitir ity arthaḥ | sa yathā mṛṣā na bhavati, kintu yathaiveśvara-nirmāṇaṁ tathety arthaḥ | imās tisro devatās trivṛd ekaikā bhavati , tad agne rohitaṁ rūpaṁ tejasas tad-rūpaṁ yat śuklaṁ tad apāṁ yat kṛṣṇaṁ tat pṛthivyāḥ tad annasya iti śruteḥ |+++ tad evam arthasyāsya śruti-mūlatvāt kalpanā-mūlas tv anyo'rthaḥ svata eva parāstaḥ | tatra ca sāmānyatayā nirdiṣṭānāṁ teja-ādīnāṁ viśeṣatve saṅkramaṇaṁ na śābdikānāṁ hṛdayam adhyārohati | yadi ca tad evāmaṁsyata, tadā vārādīni marīcikādiṣu yathety evāvakṣyate | kiṁ ca tan-mate brahmatas trisargasya mukhyaṁ janma nāsti kintyāropa eva janmety ucyate | sa punar bhramād eva bhavati | bhramaś ca sādṛśyāvalambī | sādṛśyaṁ tu kāla-bhedenobhayam evādhiṣṭhānaṁ karoti | rajate'pi śukti-bhrama-sambhavāt | na caikātmakaṁ bhramādhiṣṭhānaṁ bahv-ātmakaṁ tu bhrama-kalpitam ity asti niyamo mitho militeṣu vidūra-varti-dhūma-parvata-vṛkṣeṣv akhaṇḍa-megha-bhrama-sambhavāt | tad evaṁ prakṛte'py anādita eva tri-sargaḥ pratyakṣaṁ pratīyate | brahma ca cin-mātratayā svata eva sphurad asti | tasmād anādya-jñānākrāntasya jīvasya yathā sad-rūpatā-sādṛśyena brahmaṇi tri-sarga-bhramaḥ syāt tathā tri-sarge'pi brahma-bhramaḥ kathaṁ na kadācit syāt | tataś ca brahmaṇa evādhiṣṭhānatvam ity anirṇaye sarva-nāśa-prasaṅgaḥ | āropakatvaṁ tu jaḍasyaiva cinmātrasyāpi na sambhavati | brahma ca cinmātram eva tan-matam iti | tataś ca śruti-mūla eva vyākhyāne siddhe so'yam abhiprāyaḥ | yatra hi yan nāsti kintv anyatraiva dṛśyate tatraiva tad-āropaḥ siddhaḥ | tataś ca vastutas tad-ayogāt tatra tat-sattayā tat-sattā kartuṁ na śakyata eva | tri-sargasya tu tac-chakti-viśiṣṭād bhagavato mukhya-vṛttyaiva jātatvena śrutatvāt tad-vyatirekāt tatraiva sarvātmake so'sti | tatas tasmin na cāropitaṁ ca | āropas tu tathāpi dhāmnety ādi-rītyaivācintya-śaktitvāt tena liptatvābhāve'pi tac-chāṅkara-rūpa eva | tathā ca eka-deśa-sthitasyāgner jyotsnā vistāriṇī yathā ity anusāreṇa tat-sattayā tat-sattā bhavati | tato bhagavato mukhyaṁ satyatvaṁ tri-sargasya ca na mṛṣātvam iti | tathā ca śrutiḥ—satyasya satyam iti tathā prāṇā vai satyaṁ teṣām eva satyam iti prāṇa-śabdoditānāṁ sthūla-sūkṣma-bhūtānāṁ vyavahārataḥ satyatvenādhigatānāṁ mūla-kāraṇa-bhūtaṁ parama-satyaṁ bhagavantaṁ darśayatīti |
Теперь он выражает и самое «высшее бытие»: словом «мощью». Слово «дхама» здесь значит мощь или свет — по разрядам многозначных слов у «Амары» и прочих: «дом, тело, блеск, мощь — в слове „дхаман“»; а не собственный облик. И словом «кухака» здесь названо то, что творит обман, — а это величие майи, ибо оно закрывает собственный облик существа, извергает его и прочее.
Итак: «Своею» «мощью», то есть силою, имеющей облик Своей мощи или самого света, «всегда», то есть вечно, «отринут» «обман», величие майи, — Того. О том сказано: «отринув майю силою сознания». И если считать эту силу пришлою, слово «Своею» оказалось бы бессмысленным; а при толковании «своим обликом» весь смысл исчерпывался бы уже словом «Своею». Как бы его ни толковать, сила, чей признак — отвержение обмана, всё равно выпадает; и выражена она творительным падежом как наилучшее средство.
Этим постижимо и указание на Его собственный облик: то, что противоположно майе и её следствиям, и есть Его собственный облик. А он известен из шрути: «истинное, знание, блаженство — Брахман», «познание, блаженство — Брахман»; и слово «истинное» поставлено именно как отсылка к этому шрути. Итак, сила Его облика зачата здесь прямо; тем более явно отсюда, что Он — Бхагаван.
Теперь, при главной истинности, он показывает довод: «где». В Васудеве, Бхагаване, который по своей Брахманности стоит везде, — в ком стоит и это творение трёх качеств, чья природа — стихии, чувства и божества, у Него же, Владыки, — оно «не ложно», то есть не наложено, как серебро на перламутр. Напротив: раз оно всегда стоит «где» — в Брахмане, известном по шрути «от кого рождаются эти», — и раз «устроение наименования и образа — у творящего троякое, по наставлению», то есть у одного деятеля, — оно именно истинно.
И примером он доказывает ту же неложность: «обмен» света и прочих — взаимное перемещение долей, пребывание одного в другом своею долей. Он не ложен, а таков, каким его сотворил Владыка, — по шрути: «Эти три божества каждое становится трояким»; «Красный облик огня — это облик света; что бело — то у вод; что черно — то у земли, то у пищи».
Итак, раз корень этого смысла — шрути, иной смысл, чей корень измышление, отпадает сам собою. Да и переход указанных вообще света и прочего в частное не ложится на сердце знатокам слова; а если бы помыслили так, то сказали бы «как воды и прочее в мареве».
И ещё: по их мнению, главного рождения тройного творения от Брахмана нет, а рождением зовётся наложение. Оно же бывает от заблуждения, а заблуждение опирается на сходство. Сходство же по различию времени делает основанием и то и другое: ведь и в серебре возможно заблуждение насчёт перламутра. И нет правила, что основание заблуждения непременно одной природы, а многоприродно лишь измышленное им: ведь при сошедшихся вдали дыме, горе и деревьях возможно заблуждение насчёт сплошного облака.
Итак, и в нашем случае тройное творение постигается воочию и безначально, а Брахман, будучи одним сознанием, светится сам собою. Значит, у существа, одолеваемого безначальным незнанием, как по сходству с бытием сущим возможно заблуждение о тройном творении в Брахмане, — так почему бы когда-нибудь не случиться и заблуждению о Брахмане в тройном творении? А тогда, раз не выведено, что основание — именно Брахман, выходит гибель всего. Сказать же, что налагает только косное, нельзя: у того, кто одно сознание, наложение тоже невозможно, — а Брахман, по их мнению, и есть одно сознание.
Потому, раз истолкование, коренящееся в шрути, доказано, намерение его таково: наложение чего-либо установлено лишь там, где этого нет, но где оно видится в другом месте; и раз на деле его там нет, его сущестью нельзя сделать сущесть того. А о тройном творении слышно, что оно рождено главным действием от Бхагавана, отличённого Своею силой, и отлично от Него; и оно есть именно в Нём, объемлющем всё. Значит, в Нём оно и не наложено. А наложение всё же есть — по обычаю «мощью» и далее: Он обладает непостижимой силой и потому им не запятнан, и наложение это от Шанкары. И по «как у огня, стоящего в одном месте, свет простирается» — сущестью Его бывает сущесть его. Потому у Бхагавана истинность главная, а у тройного творения нет ложности.
Так и шрути: «истина истинного», и «дыхания истинны, а их истина — то». Этим показан Бхагаван, высшая истина, ставший коренной причиной названных словом «дыхание» грубых и тонких стихий, которые по обиходу постигнуты истинными.
c498cb078533 · 发布于 2026年9月20日 15:59:55 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Разбор слова «дхама» решает спор о смысле стиха: там сказано о силе, а не о собственном облике.
Возражение о наложении разобрано по правилам самого возражающего — и оборачивается против него: на творении можно с тем же правом «увидеть» Брахман.
И пример со смешением стихий взят у шрути: в природе доли и правда переходят друг в друга — и это не обман зрения.