द्वितीयेऽप्य् एवम् आचक्ष्महे । परानन्दने प्रवृत्तिर् द्विधा जायते—परतो निजाभीष्टसम्पत्त्यै, क्वचित् तदभीष्टमात्रसम्पत्त्यै च । तत्र प्रथमो नात्राप्य् अयुक्तः स्वात्मार्थमात्रतया कुत्रापि पक्षपाताभावात् । अत्रोत्तरपक्षे परसुखस्य परदुःखस्य चानुभवेनैव परानुकूल्येनैव प्रवृत्तीच्छा जायते, न तु यत्किञ्चिज्ज्ञानमात्रेण, चित्तस्य परदुःखास्पर्शे कृपारूपविकारासम्भवात् । यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोर् नेच्छति तां व्यथाम् । जीवसाम्यं गतो लिङ्गैर् न तथाविद्धकण्टकः ॥ इति न्यायात् । ततश् च सदा परमानन्दैकरूपेऽपहतकल्मषे भगवति प्राकृतस्य सुखाभिधदुःखस्य प्रसिद्धदुःखस्य च सूर्ये पेचकचक्षुर् ज्योतिष इव तमस इव चात्यन्ताभावात् तत्तदनुभवो नास्त्य् एव । यत् तु भगवति दुःखसम्बन्धं परिजिहीर्षन्तोऽपि केचिद् एवं वदन्ति—तस्मिन् दुःखानुभवज्ञानम् अस्त्य् एव । तच् च परकीयत्वेनैव भासते, न तु स्वीयत्वेनेति । तद् अपि घट्टकुड्यां प्रभातम् । दुःखानुभवो नाम ह्य् अन्तःकरणे दुःखस्पर्शः, स च स्वस्माद् भवतु, परस्माद् वेति, दुःखसम्बन्धाविशेषात् । असर्वज्ञतादोषश् च सूर्यदृष्टान्तेनैव परिहृतः, प्रत्युत गुणत्वेनैव दर्शितश् च । तस्मात् तस्मिन् यत् किञ्चिद् दुःखज्ञानम् अस्तु, दुःखानुभवस् तु नास्त्य् एव । यत एव कर्तुम् अकर्तुम् अन्यथाकर्तुं समर्थे परमकरुणामयनिचयशिरोमणौ तस्मिन् विराजमानेऽप्य् अद्यापि जीवाः संसारदुःखम् अनुभवन्तीत्य् अत्र नैर्घृण्यपरिहारश् च भवति । यत् तु भक्तानां सुखं तत् तस्य भक्तिरूपम् एव, तथा तेषां दुःखं भगवत्प्राप्त्यन्तरायेणैव भवति, तत्र चाधिका भगवत्य् एव चित्तार्द्रता जायते, सा च भक्तिर् एवेति । क्वचिद् गजेन्द्रादीनाम् अपि प्राकृत एव दुःखे "स एव मम शरणम्" इत्यादिना तथैव भक्तिर् उद्भूतैवेति । क्वचिद् यमलार्जुनादिषु श्रीनारदादिभक्तानां भक्तिः स्फुटैवेति च सर्वथा दैन्यात्मकभक्तभक्त्यनुभव एव तं करुणयति, न तु प्राकृतं दुःखं, योग्ये कारणे सत्य् अयोग्यस्य कल्पनानौचित्यात्, दुःखसद्भावस्यैव कारणत्वे सर्वसंसारोच्छित्तेः । अथ तस्य परम्पराकारणत्वम् अस्त्य् एव चेत्—अस्तु, न कापि हानिर् इति । तस्माद् उभयथा भक्तानन्दने तद्भक्त्यनुभव एव भगवन्तं प्रवर्तयतीति सिद्धम् । तत एतद् उक्तं भवति—यद्य् अन्यस्य सुखदुःखम् अनुभूयापि तत्तत्परित्यागेनेतरस्य सुखं दुःखहानिं वा सम्पादयति, तदैव वैषम्यम् आपतति । श्रीभगवति तु प्राकृतसुखदुःखानुभवाभावान् न तद् आपतति, यथा कल्पतरौ । तद् उक्तं श्रीमदक्रूरेण— न तस्य कश्चिद् दयितः सुहृत्तमो न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा । तथापि भक्तान् भजते यथा तथा सुरद्रुमो यद्वद् उपाश्रितोऽर्थदः ॥ इति । अत्र भक्ताद् अन्य एव कश्चिद् इति ज्ञेयम् । कः पण्डितस् त्वदपरं शरणं समीयाद् भक्तप्रियाद् ऋतगिरः सुहृदः कृतज्ञात् इत्य् एतत् तद्वाक्येनैव तत्प्रियत्वप्रोक्तेः । श्रीमहादेवेनाप्य् उक्तम्— न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिन् नाप्रियः स्वः परोऽपि वा । आत्मत्वात् सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरिः ॥ तस्य चायं महाभागश् चित्रकेतुः प्रियोऽनुगः । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्य् अहं चैवाच्युतप्रियः ॥ तथोक्तं श्रीप्रह्लादेनापि— चित्रं तवेहितम् अहोऽमितयोगमायालीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य । सर्वात्मनः समदृशोऽविषमः स्वभावो भक्तप्रियो यद् असि कल्पतरुस्वभावः ॥ इति । अर्थश् च—यत् त्वं भक्तप्रियोऽसि सोऽपि समदृशस् तव स्वभावोऽविषमः विषमो न भवति । तत्र हेतुगर्भविशेषणं—कल्पतरुस्वभाव इति । तस्माद् विषमस्वभावतया प्रतीतेऽपि त्वय्य् अवैषम्यम् इत्य् अतीव चित्रम् इति । अथवा, परत्रापि कल्पवृक्षादिलक्षणे समान एवाश्रयणीये वस्तुनि भक्तपक्षपातरूपवैषम्यदर्शनात् तद् वैषम्यम् अपि समस्यैव स्वभाव इत्य् लब्धे तदपरिहार्यम् एवेति सिद्धान्तयितव्यम् । ततश् च विषमस्वभाव इत्य् एवं व्याख्येयम् । तथा पूर्वत्रापि भक्तान् भजते इति वैषम्य एव योजनीयम् इति । वस्तुतस् तु श्रीभगवत्य् अचिन्त्यम् ऐश्वर्यम् एव मुख्यस् तदविरोधे हेतुः । यद् उक्तम्—नमो नमस् तेऽस्त्व् ऋषभाय सात्वताम् इत्यादौ द्वितीयस्य चतुर्थे । टीकायाम्—तद् एवं वैषम्यप्रतीताव् अप्य् अदोषत्वायाचिन्त्यम् ऐश्वर्यम् आह इति । तद् उक्तं श्रीभीष्मेण— सर्वात्मनः समदृशो ह्य् अद्वयस्यानहङ्कृतेः । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥ तथाप्य् एकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन् मेऽसूंस् त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनम् आगतः ॥ इति । तथा श्रीभगवता— समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य् अहम् ॥ इति । तद् एवं तत्तददोषे भक्तपक्षपातस्य स्वरूपशक्तिसारभूतत्वे भक्तविनोदार्थम् एव स्वरूपशक्त्यैव स्वयम् एव च तत्तदवतारलीलाः करोति भगवान्, ततो विश्वपालनं तु स्वयम् एव सिध्यतीति स्थिते, न वैदुरप्रश्नस् तदवस्थः । अत्र देवादीनां प्राकृततया तैः सह लीलायां स्वतस् तृप्तताहानिस् तेषु तदंशावेशादिस्वीकारेणाग्रे परिहर्तव्या ।
dvitīye'py evam ācakṣmahe | parānandane pravṛttir dvidhā jāyate—parato nijābhīṣṭa-sampattyai, kvacit tad-abhīṣṭa-mātra-sampattyai ca | tatra prathamo nātrāpy ayuktaḥ svātmārtha-mātratayā kutrāpi pakṣa-pātābhāvāt | atrottara-pakṣe para-sukhasya para-duḥkhasya cānubhavenaiva parānukūlyenaiva pravṛttīcchā jāyate, na tu yat-kiñcij-jñāna-mātreṇa, cittasya para-duḥkhāsparśe kṛpā-rūpa-vikārāsambhavāt | yathā kaṇṭaka-viddhāṅgo jantor necchati tāṁ vyathām | jīva-sāmyaṁ gato liṅgair na tathāviddha-kaṇṭakaḥ || iti nyāyāt | tataś ca sadā paramānandaika-rūpe'pahata-kalmaṣe bhagavati prākṛtasya sukhābhidha-duḥkhasya prasiddha-duḥkhasya ca sūrye pecaka-cakṣur jyotiṣa iva tamasa iva cātyantābhāvāt tat-tad-anubhavo nāsty eva | yat tu bhagavati duḥkha-sambandhaṁ parijihīrṣanto'pi kecid evaṁ vadanti—tasmin duḥkhānubhava-jñānam asty eva | tac ca parakīyatvenaiva bhāsate, na tu svīyatveneti | tad api ghaṭṭa-kuḍyāṁ prabhātam | duḥkhānubhavo nāma hy antaḥ-karaṇe duḥkha-sparśaḥ, sa ca svasmād bhavatu, parasmād veti, duḥkha-sambandhāviśeṣāt | asarvajñatā-doṣaś ca sūrya-dṛṣṭāntenaiva parihṛtaḥ, pratyuta guṇatvenaiva darśitaś ca | tasmāt tasmin yat kiñcid duḥkha-jñānam astu, duḥkhānubhavas tu nāsty eva | yata eva kartum akartum anyathā-kartuṁ samarthe parama-karuṇā-maya-nicaya-śiromaṇau tasmin virājamāne'py adyāpi jīvāḥ saṁsāra-duḥkham anubhavantīty atra nairghṛṇya-parihāraś ca bhavati | yat tu bhaktānāṁ sukhaṁ tat tasya bhakti-rūpam eva, tathā teṣāṁ duḥkhaṁ bhagavat-prāpty-antarāyeṇaiva bhavati, tatra cādhikā bhagavaty eva cittārdratā jāyate, sā ca bhaktir eveti | kvacid gajendrādīnām api prākṛta eva duḥkhe "sa eva mama śaraṇam" ity-ādinā tathaiva bhaktir udbhūtaiveti | kvacid yamalārjunādiṣu śrī-nāradādi-bhaktānāṁ bhaktiḥ sphuṭaiveti ca sarvathā dainyātmaka-bhakta-bhakty-anubhava eva taṁ karuṇayati, na tu prākṛtaṁ duḥkhaṁ, yogye kāraṇe saty ayogyasya kalpanānaucityāt, duḥkha-sad-bhāvasyaiva kāraṇatve sarva-saṁsārocchitteḥ | atha tasya paramparā-kāraṇatvam asty eva cet—astu, na kāpi hānir iti | tasmād ubhayathā bhaktānandane tad-bhakty-anubhava eva bhagavantaṁ pravartayatīti siddham | tata etad uktaṁ bhavati—yady anyasya sukha-duḥkham anubhūyāpi tat-tat-parityāgenetarasya sukhaṁ duḥkha-hāniṁ vā sampādayati, tadaiva vaiṣamyam āpatati | śrī-bhagavati tu prākṛta-sukha-duḥkhānubhavābhāvān na tad āpatati, yathā kalpa-tarau | tad uktaṁ śrīmad-akrūreṇa— na tasya kaścid dayitaḥ suhṛttamo na cāpriyo dveṣya upekṣya eva vā | tathāpi bhaktān bhajate yathā tathā sura-drumo yadvad upāśrito'rthadaḥ || iti | atra bhaktād anya eva kaścid iti jñeyam | kaḥ paṇḍitas tvad-aparaṁ śaraṇaṁ samīyād bhakta-priyād ṛta-giraḥ suhṛdaḥ kṛtajñāt ity etat tad-vākyenaiva tat-priyatva-prokteḥ | śrī-mahādevenāpy uktam— na hy asyāsti priyaḥ kaścin nāpriyaḥ svaḥ paro'pi vā | ātmatvāt sarva-bhūtānāṁ sarva-bhūta-priyo hariḥ || tasya cāyaṁ mahā-bhāgaś citraketuḥ priyo'nugaḥ | sarvatra sama-dṛk śānto hy ahaṁ caivācyuta-priyaḥ || tathoktaṁ śrī-prahlādenāpi— citraṁ tavehitam aho'mita-yogamāyā-līlā-visṛṣṭa-bhuvanasya viśāradasya | sarvātmanaḥ samadṛśo'viṣamaḥ svabhāvo bhakta-priyo yad asi kalpataru-svabhāvaḥ || iti | arthaś ca—yat tvaṁ bhakta-priyo'si so'pi samadṛśas tava svabhāvo'viṣamaḥ viṣamo na bhavati | tatra hetu-garbha-viśeṣaṇaṁ—kalpataru-svabhāva iti | tasmād viṣama-svabhāvatayā pratīte'pi tvayy avaiṣamyam ity atīva citram iti | athavā, paratrāpi kalpa-vṛkṣādi-lakṣaṇe samāna evāśrayaṇīye vastuni bhakta-pakṣa-pāta-rūpa-vaiṣamya-darśanāt tad vaiṣamyam api samasyaiva svabhāva ity labdhe tad-aparihāryam eveti siddhāntayitavyam | tataś ca viṣama-svabhāva ity evaṁ vyākhyeyam | tathā pūrvatrāpi bhaktān bhajate iti vaiṣamya eva yojanīyam iti | vastutas tu śrī-bhagavaty acintyam aiśvaryam eva mukhyas tad-avirodhe hetuḥ | yad uktam—namo namas te'stv ṛṣabhāya sātvatām ity-ādau dvitīyasya caturthe | ṭīkāyām—tad evaṁ vaiṣamya-pratītāv apy adoṣatvāyācintyam aiśvaryam āha iti | tad uktaṁ śrī-bhīṣmeṇa— sarvātmanaḥ sama-dṛśo hy advayasyānahaṅkṛteḥ | tat-kṛtaṁ mati-vaiṣamyaṁ niravadyasya na kvacit || tathāpy ekānta-bhakteṣu paśya bhūpānukampitam | yan me'sūṁs tyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanam āgataḥ || iti | tathā śrī-bhagavatā— samo'haṁ sarva-bhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ ye bhajanti tu māṁ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham || iti | tad evaṁ tat-tad-adoṣe bhakta-pakṣa-pātasya svarūpa-śakti-sāra-bhūtatve bhakta-vinodārtham eva svarūpa-śaktyaiva svayam eva ca tat-tad-avatāra-līlāḥ karoti bhagavān, tato viśva-pālanaṁ tu svayam eva sidhyatīti sthite, na vaidura-praśnas tad-avasthaḥ | atra devādīnāṁ prākṛtatayā taiḥ saha līlāyāṁ svatas tṛptatā-hānis teṣu tad-aṁśāveśādi-svīkāreṇāgre parihartavyā |
И о втором скажем так. Действование ради радости другого рождается двояко: чтобы получить от другого своё желанное, и где-то — чтобы получить одно лишь желанное для него. Первое и здесь неуместно: оно было бы только ради себя, и склонения ни на чью сторону тут нет.
При втором желание действовать рождается именно от переживания чужого счастья и чужого страдания, именно из благосклонности к другому, а не от какого-то одного лишь знания: пока чужое страдание не коснулось сердца, изменения, имеющего облик милости, не бывает. По правилу: «Как тот, чьё тело пронзено шипом, не хочет такой боли твари, признав её равною себе, — не так тот, кого шип не колол».
А в Бхагаване, чей облик всегда — единое высшее блаженство и в ком скверна отбита, нет вовсе ни страдания от пракрити, зовущегося счастьем, ни страдания в обычном смысле — как в солнце нет ни света совиного глаза, ни тьмы; значит, и переживания их нет.
А что некоторые, желая устранить связь Бхагавана со страданием, говорят так: в Нём есть знание переживания страдания, и светится оно именно как чужое, а не как своё, — это рассвет у стены плотины. Ибо переживание страдания и есть касание страдания во внутреннем орудии; а от себя оно или от другого — связь со страданием одна и та же.
Упрёк в не-всезнании устранён тем же примером солнца; напротив, это показано как достоинство. Потому пусть в Нём будет какое-то знание страдания, но переживания страдания нет. И потому же здесь устраняется упрёк в безжалостности: как это при Нём, способном сделать, не сделать и сделать иначе, при венце всех средоточий высшего милосердия, существа доныне переживают страдание круговорота.
Счастье преданных — это для Него сама их преданность; и страдание их бывает именно от помехи к обретению Бхагавана, и в нём рождается ещё большая мягкость сердца к Бхагавану — а она и есть преданность. Где-то, как у Гаджендры и подобных, даже при страдании от пракрити преданность возникла именно так — словами «Он и есть моё прибежище» и далее. Где-то, как при Ямале и Арджуне, явна преданность шри Нарады и других преданных.
Итак, милосердным Его делает всегда переживание преданности преданного, исполненной смирения, а не страдание от пракрити: когда есть пригодная причина, неуместно измышлять непригодную, да и будь причиною само наличие страдания, весь круговорот был бы уже искоренён. А если скажут, что оно причина посредственная, — пусть, убытка от этого никакого. Значит, в обоих случаях Бхагавана заводит на радование преданных именно переживание их преданности.
Отсюда сказано вот что: неравенство выпадает лишь тогда, когда, пережив счастье и страдание одного, оставляют их и доставляют счастье или убыль страдания другому. А у шри Бхагавана, за отсутствием переживания счастья и страдания от пракрити, этого не выпадает — как у древа желаний. О том сказано шримад Акрурой: «Нет у Него ни любимого, ни лучшего друга, ни немилого, ни ненавистного, ни того, кем бы Он пренебрёг; и всё же преданных Он почитает, как древо богов, взятое в прибежище, даёт дары». Здесь надо понимать: речь о ком угодно, кроме преданного, — ибо его же речением сказано, что Он мил им: «Какой учёный искал бы прибежища иного, чем Ты, — милый преданным, правдивый в речи, друг, благодарный?»
Так сказал и шри Махадева: «Нет у Него никого ни милого, ни немилого, ни своего, ни чужого; будучи собою всех существ, Хари мил всем существам. И этот велико счастливый Читракету — Его милый спутник; всюду равен взглядом, умиротворён, и я тоже мил Ачьюте». Так сказал и шри Прахлада: «Дивно Твоё деяние, о искусный, чьи миры испущены игрою безмерной йогамайи! У Тебя, собою всех, равновидящего, природа неравной не бывает, — а Ты мил преданным, ибо природа Твоя — природа древа желаний».
Смысл таков: то, что Ты мил преданным, — и это у Тебя, равновидящего, природа не неравная, неравною она не бывает. Определение, несущее в себе причину, — «чья природа есть природа древа желаний». Значит, весьма дивно, что в Тебе, хотя и постигаемом как природа неравная, неравенства нет.
Или же так: и в ином — в древе желаний и подобном, в предмете, одинаково доступном всякому, кто к нему прибегнет, — видно неравенство, имеющее облик склонения к преданным; значит, и это неравенство есть природа именно равного, и потому оно неустранимо, — вот как надо выводить. Тогда и толковать надо «природа неравная»; и в прежнем «преданных Он почитает» надо сопрягать именно с неравенством.
На деле же главная причина того, что противоречия тут нет, — это непостижимое владычество шри Бхагавана. Так сказано в «Поклон, поклон Тебе да будет, быку сатватов» и далее, в четвёртой главе второй песни; и в тике: «Итак, чтобы при постижении неравенства не было изъяна, он говорит о непостижимом владычестве». О том сказано шри Бхишмой: «У Того, кто собою всех, равен взглядом, недвойствен и лишён самости, у безупречного, нигде нет неравности разумения, Им сделанной; и всё же смотри, царь, на сострадание Его к единонаправленным преданным: ко мне, оставляющему жизни, Кришна пришёл воочию». И так сказал шри Бхагаван: «Равен Я во всех существах, нет у Меня ни ненавистного, ни милого; но те, кто почитает Меня преданностью, — они во Мне, и Я в них».
Итак, раз ни в том, ни в этом изъяна нет и склонение к преданным есть суть силы Его облика, Бхагаван совершает те и эти игры нисшествий именно ради утехи преданных, именно силою Своего облика и именно Сам; а хранение вселенной выходит оттуда само собою. И раз это установлено, вопрос Видуры уже не стоит, как стоял.
А то, что боги и прочие от пракрити и что в игре с ними была бы убыль довольства собою, будет устранено впереди — тем, что в них принимается вхождение Его доли и подобное.
f6205b17a033 · 发布于 2026年9月20日 15:59:55 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Ключевой ход прост: сострадать можно только тому, чью боль ты почувствовал — а почувствовать её значит с ней соприкоснуться.
Потому «знает, но не переживает» названо рассветом у глухой стены: свет есть, да толку нет.
И древо желаний взято как разрешение спора о пристрастии: оно одинаково для всех и щедро именно к тому, кто под него сел.