ननु यदि परमात्मवस्त्व् एव सर्वत्रावयवी देहः स्यात्, ततश् च तत्रैव ब्राह्मणत्वादिसंज्ञाप्राप्तेर् गुणदोषहेतू विधिनिषेधाव् अपि स्यातां, तौ च न सम्भवतः । तस्माद् अन्य एवावयवी युज्यते इत्य् आशङ्क्याह— स्यात् सादृश्यभ्रमस् तावद् विकल्पे सति वस्तुनः । जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ वस्तुनः परमात्मनो विकल्पे संशये सति इति, तस्य तादृशत्वेन निर्णयो यावन् न स्यात् इत्य् अर्थः, तावद् एव तस्मात् सर्वैक्यबुद्धिनिदानात् पृथग् देहैक्यबुद्धिः सादृश्यभ्रमः स्यात् । पूर्वापरावयवानुसन्धाने सति परस्परम् आसज्यैकत्र स्थितत्वेनावयवत्वसाधारण्येन चैक्यसादृश्यात् प्रत्यवयवम् एकतया प्रतीतेः, सोऽयं देह इति भ्रम एव भवतीत्य् अर्थः, प्रतिवृक्षं तद् इदं वनम् इतिवत् । यथोक्तं स्वयं भगवता— सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तद् इदं जलम् । सोऽयं पुमान् इति नॄणां मृषा धीर् गीर् मृषायुषाम् ॥ इति । ततश् च तत्रैव ब्राह्मणत्वाद्यभिमाने सति स्वप्नविषयकौ जाग्रत्स्वप्नाव् इव तद्विषयकौ विधिनिषेधौ स्याताम् इत्य् आह—जाग्रद् इति । तथा तेन प्रकारेण विधेर् विधिता निषेधस्य निषेधता इत्य् अर्थः । एवं, परस्वभावकर्मणि न प्रशंसेन् न गर्हयेत् । विश्वम् एकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ इत्यादिर् एकादशाष्टविंशतितमाध्यायेऽपि ज्ञेयः । तत्र च, किं भद्रं किम् अभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् इत्यादिकं स्यात् सादृश्यभ्रमस् तावद् इत्याद्यनुसारेणैव व्याख्येयम् । अवस्तु यद् द्वैतं तस्येत्य् अर्थः । तस्मात् स्वातन्त्र्येण निरूपणाशक्त्या परमात्मनोऽनन्यद् एव सर्वम् इति प्रकरणार्थः ॥ ॥
nanu yadi paramātma-vastv eva sarvatrāvayavī dehaḥ syāt, tataś ca tatraiva brāhmaṇatvādi-saṁjñā-prāpter guṇa-doṣa-hetū vidhi-niṣedhāv api syātāṁ, tau ca na sambhavataḥ | tasmād anya evāvayavī yujyate ity āśaṅkyāha— syāt sādṛśya-bhramas tāvad vikalpe sati vastunaḥ | jāgrat-svāpau yathā svapne tathā vidhi-niṣedhatā || vastunaḥ paramātmano vikalpe saṁśaye sati iti, tasya tādṛśatvena nirṇayo yāvan na syāt ity arthaḥ, tāvad eva tasmāt sarvaikya-buddhi-nidānāt pṛthag dehaikya-buddhiḥ sādṛśya-bhramaḥ syāt | pūrvāparāvayavānusandhāne sati parasparam āsajyaikatra sthitatvenāvayavatva-sādhāraṇyena caikya-sādṛśyāt pratyavayavam ekatayā pratīteḥ, so'yaṁ deha iti bhrama eva bhavatīty arthaḥ, prativṛkṣaṁ tad idaṁ vanam itivat | yathoktaṁ svayaṁ bhagavatā— so'yaṁ dīpo'rciṣāṁ yadvat srotasāṁ tad idaṁ jalam | so'yaṁ pumān iti nṝṇāṁ mṛṣā dhīr gīr mṛṣāyuṣām || iti | tataś ca tatraiva brāhmaṇatvādy-abhimāne sati svapna-viṣayakau jāgrat-svapnāv iva tad-viṣayakau vidhi-niṣedhau syātām ity āha—jāgrad iti | tathā tena prakāreṇa vidher vidhitā niṣedhasya niṣedhatā ity arthaḥ | evaṁ, para-svabhāva-karmaṇi na praśaṁsen na garhayet | viśvam ekātmakaṁ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || ity-ādir ekādaśāṣṭaviṁśatitamādhyāye'pi jñeyaḥ | tatra ca, kiṁ bhadraṁ kim abhadraṁ vā dvaitasyāvastunaḥ kiyat ity-ādikaṁ syāt sādṛśya-bhramas tāvad ity-ādy-anusāreṇaiva vyākhyeyam | avastu yad dvaitaṁ tasyety arthaḥ | tasmāt svātantryeṇa nirūpaṇāśaktyā paramātmano'nanyad eva sarvam iti prakaraṇārthaḥ || ||
Но ведь если бы телом, везде обладающим частями, была именно вещь-Параматма, то в Ней же обреталось бы именование брахманом и прочее, и были бы предписание и запрет — причины достоинства и изъяна; а они невозможны. Потому уместно иное, обладающее частями. Усомнившись так, он говорит: «Пока есть сомнение о вещи, дотоле была бы ошибка сходства; и как бодрствование и сон — во сне, так и бытие предписания и запрета».
«О вещи», то есть о Параматме; «при сомнении», то есть при колебании: покуда не сделан вывод, что Он таков. «Дотоле» именно и была бы отдельная от той основы мысли о единстве всего мысль о единстве тела — «ошибка сходства». Ибо, когда прежние и последующие части связываются, взаимно прилагаясь, и по стоянию в одном месте и по общей их частности возникает сходство единства, и по каждой части они постигаются как одно, — бывает именно ошибка: «вот это тело», — как по каждому дереву: «вот это лес».
Как сказано Самим Бхагаваном: «„Вот этот светильник“ — о пламенах, и „вот эта вода“ — о потоках, и „вот этот человек“, — у людей, чья жизнь ложна, мысль и речь ложны».
И потому, раз есть самомнение о брахманстве и прочем там же, предписание и запрет, имеющие его предметом, были бы как бодрствование и сон, имеющие предметом сон; это он говорит: «бодрствование» и далее. «Так», то есть тем образом, у предписания есть бытие предписанием, у запрета — бытие запретом.
Так же надо знать и «Природу и дело иного да не хвалит и да не порицает, видя вселенную имеющею одну природу — с пракрити и пурушей» и далее, в двадцать восьмой главе одиннадцатой песни. И там же «что благо, что не благо, и сколько его у двойственности, не-вещи» и далее надо толковать именно по следованию «пока есть сомнение о вещи» и далее: не-вещь — это двойственность, у неё.
Потому смысл раздела таков: по неспособности описать что-либо самостоятельным, всё именно неиное от Параматмы.
686d133233ed · 发布于 2026年9月20日 15:59:55 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Возражение о предписаниях снято не отменой их, а указанием на уровень: они действуют там же, где живёт и самомнение.
Сравнение со сном точно вдвойне: во сне есть и бодрствование, и сон, и оба настоящие внутри сна.
И «вот этот светильник» о пламени показывает, где рождается ошибка: сходство частей принимают за единство вещи.