Bhakti-rasāmṛta-śeṣa
Prakāśa 4: On the Figures of Speech4.17Jīva Gosvāmī
74 / 253
Linux
Turn pages
Bhakti-rasāmṛta-śeṣa · 4.17
॥
Devanāgarī

काव्यान्तर्गडुभूता या सा तु नेह प्रपञ्च्यते ।रसस्य परिपन्थित्वान् नालङ्कारऊ प्रहेलिका ।उक्तिवैचित्र्यमात्रं सा च्युतदत्ताक्षरादिका ॥17॥च्युताक्षरा दत्ताक्षरा च्युतदत्ताक्षरा च । किन्तु श्रीकृष्णराधादिगोष्ठ्यां सुष्ठु रसं वहेत् । यथा—कूजन्ति कोकिलाः साले निर्जने फुल्लम् अम्बुजम् ।किं करोतु कुरङ्गाक्षी नृपालेन निपीडिता ॥अत्र "रसाले" वक्तव्ये "साल" इत्य् अत्र वर्णश् च्युतः । "जन" इति "निर्" इति दत्तं । गोपालेनेति वक्तव्ये "गो"वर्णश् च्युतो "नृ"वर्णो दत्तः ।अत्र "आदि"शब्दात् क्रियाकारकगुप्त्यादयः । तत्र क्रियागुप्तिर् यथा—पाण्डवानां सभामध्ये दुर्योधन उपागतः ।तस्मै गां च सुवर्णं च सर्वाण्य् आभरणानि च ॥अदुर् इति क्रियागुप्तिः । एवम् अन्यत्रापि । पाण्डवानां सभामध्ये यः खल्व् अधन उपागतः, तस्मै गवादिकम् अदुर् इत्य् अन्वयः । अर्थवशात् पाण्डवा एव कर्तारो, ब्राह्मण एवासौ सत्प्रदाणाम् इति लभ्यते । एवम् अन्यत्र ।

Transliteration (IAST)

kāvyāntar-gaḍu-bhūtā yā sā tu neha prapañcyate |rasasya paripanthitvān nālaṅkāraū prahelikā |ukti-vaicitrya-mātraṁ sā cyuta-dattākṣarādikā ||17||cyutākṣarā dattākṣarā cyuta-dattākṣarā ca | kintu śrī-kṛṣṇa-rādhādi-goṣṭhyāṁ suṣṭhu rasaṁ vahet | yathā—kūjanti kokilāḥ sāle nirjane phullam ambujam |kiṁ karotu kuraṅgākṣī nṛ-pālena nipīḍitā ||atra "rasāle" vaktavye "sāla" ity atra varṇaś cyutaḥ | "jana" iti "nir" iti dattaṁ | gopāleneti vaktavye "go"-varṇaś cyuto "nṛ"-varṇo dattaḥ |atra "ādi"-śabdāt kriyā-kāraka-gupty-ādayaḥ | tatra kriyā-guptir yathā—pāṇḍavānāṁ sabhā-madhye duryodhana upāgataḥ |tasmai gāṁ ca suvarṇaṁ ca sarvāṇy ābharaṇāni ca ||adur iti kriyā-guptiḥ | evam anyatrāpi | pāṇḍavānāṁ sabhā-madhye yaḥ khalv adhana upāgataḥ, tasmai gavādikam adur ity anvayaḥ | artha-vaśāt pāṇḍavā eva kartāro, brāhmaṇa evāsau sat-pradāṇām iti labhyate | evam anyatra |

metre not identified

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
काव्यान्तर्-गडु-भूताkāvyāntar-gaḍu-bhūtāставшая наростом в поэзии
याyāкоторая,
साsāона
तुtuже
नेहnehaздесь не
प्रपञ्च्यतेprapañcyateразбирается;
रसस्यrasasyaвкусу
परिपन्थित्वान्paripanthitvānпо враждебности
नालङ्कारऊnālaṅkāraūне украшение
प्रहेलिकाprahelikāзагадка;
उक्ति-वैचित्र्य-मात्रंukti-vaicitrya-mātraṁлишь причудливость речи
साsāона,
च्युत-दत्ताक्षरादिकाcyuta-dattākṣarādikāс выпавшими, вставленными звуками и прочим
Translation

Загадку, которая в поэзии подобна наросту, здесь разбирать не будем: она враждебна вкусу и потому не украшение; это лишь причудливость речи — с выпавшими и вставленными звуками и прочим. Бывают загадки с выпавшим звуком, со вставленным звуком, с выпавшим и вставленным. Но в кругу Шри Кришны, Радхи и других загадка может нести прекрасный вкус. Например: «Кукушки поют на сале, в безлюдье распустился лотос; что делать ланеокой, которую мучает царь?» Здесь вместо «на расале» — «на манго» — сказано «на сале»: звук выпал. В «безлюдье» вставлено «нир». А вместо «гопалена», «пастухом», выпало «го» и вставлено «нри» — «царём». Слово «и прочее» охватывает сокрытие глагола, падежа и подобное. Сокрытие глагола, например: «В собрании Пандавов появился Дурьодхана; ему — корову, и золото, и все украшения». Сокрытый глагол — «адух», «дали». Читается так: в собрании Пандавов тому, кто пришёл без средств, дали корову и прочее. По смыслу дающие — сами Пандавы, а пришедший — брахман, которому щедрые подают. Так и в других случаях.

Version

cf0308369624 · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC

Available inRU

Page between verses with