जातिश् चतुर्भिर् जाताद्यैर् गुणो गुणादिभिस् त्रिभिः ।क्रिया च क्रियाद्रव्याभ्यां द्रव्यं द्रव्येण वा मिथः ।विरुद्धम् इव भासेत विरोधोऽसौ दशाकृतिः ॥99॥क्रमेण, यथा —हिमकरकिरणासारो घनसारो गन्धसारोऽपि ।त्वयि मनसोऽन्तर्वर्तिनि माधव दावानलस् तस्याः ॥हिमकरकिरणादीनां बहुत्वाज् जातित्वम् । अत्र जातिर् जात्या । विरहे विरोधः वसुतोऽविरोधः ।राधे त्वदङ्गसंस्पर्शे नलिन्य् अपि न कोमला ।अत्र जातिर् गुणेन ।गुणरत्नरोहनभुवः कृष्ण तवाग्रे स्मरोऽपि बीभत्सः ।रत्नाकरोऽपि गाढो न रत्नसानुस् तथोन्नतिमान् ॥यद् अङ्गम् आसाद्य विधूसराश् चगोधूलयो भूषणताम् उपेयुः ।विभूषणानां मणयश् च जग्मुर्विधूरत्वं स उपैति कृष्णः ॥अत्र जातिः क्रियया ।यो विष्णुर् अपि कार्यार्थं सिंहस् तस्मै नमो नमः ॥अत्र विष्णुरूपद्रव्येण सिंहत्वजातेर् विरोधः ।गत्वा कलावान् गुरुगोष्ठ्यलक्षितःकृष्णोऽपि विप्रोऽजनि भास्कराध्वरे ।यन्मात्रपाठो मधुरोऽप्य् अभूत् कटुस्तस्याः समुद्यत्स्मरसंज्वरस्थः ॥वेणोर् निनादो मधुरस्वभावात्मर्मव्यथायां कटुर् अङ्गनानाम् ।यः शीतलोपीन्दुमयूखवृन्दाद्दहत्य् अमूषां हृदयं वियोगे ॥अत्र पूर्वार्धे गुणो गुणेन, उत्तरार्धे गुणः क्रियया ।शीतलम् अपि मुरलीरुतम् अन्तर् मम सन्ततं दहति ।तीक्ष्णोऽपि तव कटाक्षः शीतलयति मानसं कृष्णः ॥ गुणः क्रियया ।कठिनः शिलामयत्वाद्गोवर्धन एव भूभृतां नाथः ।कृष्णकरे कुसुममयःकन्दूक इव कोमलो भाति ॥अत्र गुणो द्रव्येण गोवर्धनरूपेण ।जीवयति च मूर्च्छयति चपीवयति च सूक्ष्मयत्य् अपि च ।हरिमुरलीरवखुरलीनो जाने किं विजानाति ॥अत्र क्रिया क्रियया ।अनङ्गो यत् कटाक्षेण साङ्गीभवति तत्क्षणात् ।ईक्षणक्षणदः कृष्णो वीक्षितः क्षणदामुखे ॥अत्र क्रिया अनङ्गरूपेण द्रव्येण ।त्वत्कीर्त्या सितिमाद्वैते जाते जगति माधव ।ऐरावतो विलुप्तोऽभूद् यमुनापि च जाह्नवी ॥अत्र गङ्गायमुनयोर् द्रव्ययोर् विरोधः ।विभावनायां कारणाभावेनोपनिबद्धमानत्वात् कार्यम् एव बाध्यत्वेन प्रतीयते । विशेषोक्तौ कार्याभावेन कारणम् एव । इह त्व् अन्योन्यं द्वयोर् अपि बाध्यत्वम् इति भेदः ।त्वयि नयनवर्त्मवर्तिनिसरसयति रतिं य एव रमणीनाम् ।सति मनओऽन्तर्वर्तिनिकृष्ण स एव स्मरः कुलिशः ॥आयाता यमुनाकुञ्जं हारिण्य् अपि विहारिणी ।नित्यं वलययुक्तापि राधा नवलयान्विता ॥एवम् आद्य् उक्तिवैचित्र्याद् विरोधः श्लेषतो मतः ।गुणैर् अगुणताम् यातस् त्वम् असौ नन्दनन्दन ।बिभर्ति वसुधां चित्रं स्थित्वापि वसुधोपरि ॥
jātiś caturbhir jātādyair guṇo guṇādibhis tribhiḥ |kriyā ca kriyādravyābhyāṁ dravyaṁ dravyeṇa vā mithaḥ |viruddham iva bhāseta virodho'sau daśākṛtiḥ ||99||krameṇa, yathā —himakara-kiraṇāsāro ghana-sāro gandha-sāro'pi |tvayi manaso'ntar-vartini mādhava dāvānalas tasyāḥ ||himakara-kiraṇādīnāṁ bahutvāj jātitvam | atra jātir jātyā | virahe virodhaḥ vasuto'virodhaḥ |rādhe tvad-aṅga-saṁsparśe naliny api na komalā |atra jātir guṇena |guṇa-ratna-rohana-bhuvaḥ kṛṣṇa tavāgre smaro'pi bībhatsaḥ |ratnākaro'pi gāḍho na ratna-sānus tathonnatimān ||yad aṅgam āsādya vidhūsarāś cagodhūlayo bhūṣaṇatām upeyuḥ |vibhūṣaṇānāṁ maṇayaś ca jagmurvidhūratvaṁ sa upaiti kṛṣṇaḥ ||atra jātiḥ kriyayā |yo viṣṇur api kāryārthaṁ siṁhas tasmai namo namaḥ ||atra viṣṇu-rūpa-dravyeṇa siṁhatva-jāter virodhaḥ |gatvā kalāvān guru-goṣṭhy-alakṣitaḥkṛṣṇo’pi vipro’jani bhāskarādhvare |yan-mātra-pāṭho madhuro’py abhūt kaṭustasyāḥ samudyat-smara-saṁjvarasthaḥ ||veṇor ninādo madhura-svabhāvātmarma-vyathāyāṁ kaṭur aṅganānām |yaḥ śītalopīndu-mayūkha-vṛndāddahaty amūṣāṁ hṛdayaṁ viyoge ||atra pūrvārdhe guṇo guṇena, uttarārdhe guṇaḥ kriyayā |śītalam api muralī-rutam antar mama santataṁ dahati |tīkṣṇo'pi tava kaṭākṣaḥ śītalayati mānasaṁ kṛṣṇaḥ || guṇaḥ kriyayā |kaṭhinaḥ śilāmayatvādgovardhana eva bhūbhṛtāṁ nāthaḥ |kṛṣṇa-kare kusuma-mayaḥkandūka iva komalo bhāti ||atra guṇo dravyeṇa govardhana-rūpeṇa |jīvayati ca mūrcchayati capīvayati ca sūkṣmayaty api ca |hari-muralī-rava-khuralīno jāne kiṁ vijānāti ||atra kriyā kriyayā |anaṅgo yat kaṭākṣeṇa sāṅgībhavati tat-kṣaṇāt |īkṣaṇa-kṣaṇadaḥ kṛṣṇo vīkṣitaḥ kṣaṇadā-mukhe ||atra kriyā anaṅga-rūpeṇa dravyeṇa |tvat-kīrtyā sitimādvaite jāte jagati mādhava |airāvato vilupto'bhūd yamunāpi ca jāhnavī ||atra gaṅgā-yamunayor dravyayor virodhaḥ |vibhāvanāyāṁ kāraṇābhāvenopanibaddhamānatvāt kāryam eva bādhyatvena pratīyate | viśeṣoktau kāryābhāvena kāraṇam eva | iha tv anyonyaṁ dvayor api bādhyatvam iti bhedaḥ |tvayi nayana-vartma-vartinisarasayati ratiṁ ya eva ramaṇīnām |sati manao’ntarvartinikṛṣṇa sa eva smaraḥ kuliśaḥ ||āyātā yamunā-kuñjaṁ hāriṇy api vihāriṇī |nityaṁ valaya-yuktāpi rādhā navalayānvitā ||evam ādy ukti-vaicitryād virodhaḥ śleṣato mataḥ |guṇair aguṇatām yātas tvam asau nandanandana |bibharti vasudhāṁ citraṁ sthitvāpi vasudhopari ||
metre not identified
Когда род с четырьмя — родом и прочими, качество с тремя — качеством и прочими, действие с действием и вещью или вещь с вещью будто противоречат друг другу, это противоречие десяти видов. По порядку, например: «Потоки лунных лучей, камфора, сандал — пока ты, Мадхава, в её сердце, для неё лесной пожар». Лунных лучей и прочего много, поэтому это род; здесь род противоречит роду. В разлуке противоречие есть, по сути же — нет. «Радха, при касании твоего тела даже стебель лотоса не нежен». Здесь род — с качеством. «Кришна, рудник самоцветов-достоинств, перед Тобой даже Смара безобразен, даже океан — кладезь самоцветов — неглубок, и гора самоцветов не так высока». «Коснувшись Его тела, серая пыль от коров стала украшением, а самоцветы украшений посерели: вот идёт Кришна». Здесь род — с действием. «Тому, кто, будучи Вишну, ради дела стал львом, — поклон, поклон!» Здесь род «львиность» противоречит вещи — Вишну. «Искусный Кришна, незамеченный собранием старших, пришёл брахманом на жертву Солнцу; и само Его чтение, хоть и сладкое, было горьким для неё, охваченной жаром растущей любви». «Звук флейты, сладкий по природе, горек для сердечной боли женщин; хоть он прохладнее лучей луны, он жжёт их сердца в разлуке». Здесь в первой половине качество — с качеством, во второй — качество с действием. «Прохладный звук флейты всё время жжёт меня изнутри; а Твой острый взгляд, Кришна, охлаждает сердце». Качество — с действием. «Твёрдый, ибо каменный, Говардхана, владыка гор, в руке Кришны кажется мягким, как мяч из цветов». Здесь качество — с вещью, Говардханой. «Оживляет и лишает чувств, полнит и истончает — бритва звука флейты Хари; не знаю, что ей ведомо». Действие — с действием. «От Его взгляда Бестелесный тотчас обретает тело; Кришну, дарующего праздник глазам, увидели в начале ночи». Действие — с вещью, Бестелесным. «Когда от Твоей славы, Мадхава, мир стал сплошь белым, Айравата исчез, а Ямуна стала Джахнави». Здесь противоречат вещи — Ганга и Ямуна. В особой причинности следствие описано при отсутствии причины и понимается как отменяемое; в особом утверждении при отсутствии следствия — причина; а здесь обе стороны отменяют друг друга: в этом различие. «Пока Ты на пути глаз, Смара питает любовь женщин; когда Ты в сердце, Кришна, тот же Смара — молния». «Радха пришла в беседку у Ямуны — пленительная и „без ожерелья“, всегда с браслетами и „без браслетов“». В таких примерах, по разнообразию речи, противоречие держится на двусмысленности. «Ты, сын Нанды, стал „без качеств“ благодаря качествам; и диво — стоя на земле, Ты держишь землю».
30b2b13c1fd3 · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Противоречие — кажущаяся нелепость, за которой скрыта правда. Прохладная флейта жжёт, потому что Кришны нет рядом; каменный Говардхана мягок, как мяч, потому что его держит Кришна. Белая слава Мадхавы обелила тёмную Ямуну, и она стала Гангой. Двусмысленные слова «вихарини» — «гуляющая» и «без ожерелья», «навалая» — «с новым ритмом» и «без браслетов» — дают противоречие, которое снимается вторым смыслом. Стих о жертве Солнцу в тексте повреждён; перевод его приблизителен.