अन्यन् निषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चयः पुनः ॥62॥निश्चययाख्योऽलङ्कारः । अन्यद् आरोप्यमाणम्, यथा—हृदि बिसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकःकुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः ।मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहिते मयिप्रहर न हरभ्रान्त्यानङ्ग क्रुधा किं मुधा धावसि ॥न ह्य् अयं निश्चयान्तः सन्देहः । तत्र संशयनिश्चययोर् एकाश्रयत्वेनावस्थानात् । अत्र तु अनङ्गस्य संशयः कृष्णस्य निश्चयः । किं च नानङ्गस्य च संशयः, एक कोट्यनधिके ज्ञाने तथाचेष्टत्वासम्भवात् । तर्हि भ्रान्तिमान् अस्तु । अस्तु नानानङ्गस्य भ्रान्तिः । न चेह तस्याश् चमत्कारविधायित्वम् । अपि तु तथाविधनायकाद्युक्तिर् एवेति सहृदयसंवेद्यम् । किं चाविवक्षितेऽपि अनङ्गस्य धावनादौ भ्रान्तौ वा नायकचाट्वादिरूपेणैव सम्भवति तथाविधोक्तिः ।न तु रूपकध्वनिर् इयं, बिसलतादेर् निर्धारणात् । न चापह्नुतिः, प्रस्तुतानिषेधाद् इति पृथग् एवालङ्कारश् चिरन्तनालङ्कारेभ्यः । शुक्तिकायां रजतधिया पतति पुरुषे शुक्तिकेयं न रजतम् इति कस्यचिद् उक्तिर् नायम् अलङ्कारः, वैचित्र्याभावात् ।नासौ मेघः पश्य गोवर्धनाद्रिर्नायं नव्यस् तस्य भागः स कृष्णः ।नेयं विद्युल्लोलपीतांशुकश्रीर्नैतन् मन्दं गर्जितं नर्मवार्ता ॥ऐरावतोऽयं न तु शुभ्रमेघःशर्माश्रुधारा न तु वृष्टिवारि ।शदः स्तुतीनां न तु मन्दगर्जःशक्रस् तद् अत्राञ्चति चक्रपाणिम् ॥
anyan niṣidhya prakṛta-sthāpanaṁ niścayaḥ punaḥ ||62||niścayayākhyo'laṅkāraḥ | anyad āropyamāṇam, yathā—hṛdi bisa-latā-hāro nāyaṁ bhujaṅgama-nāyakaḥkuvalaya-dala-śreṇī kaṇṭhe na sā garala-dyutiḥ |malaya-jarajo nedaṁ bhasma priyā-rahite mayiprahara na hara-bhrāntyānaṅga krudhā kiṁ mudhā dhāvasi ||na hy ayaṁ niścayāntaḥ sandehaḥ | tatra saṁśaya-niścayayor ekāśrayatvenāvasthānāt | atra tu anaṅgasya saṁśayaḥ kṛṣṇasya niścayaḥ | kiṁ ca nānaṅgasya ca saṁśayaḥ, eka koṭy-anadhike jñāne tathā-ceṣṭatvāsambhavāt | tarhi bhrāntimān astu | astu nānānaṅgasya bhrāntiḥ | na ceha tasyāś camatkāra-vidhāyitvam | api tu tathāvidha-nāyakādy-uktir eveti sahṛdaya-saṁvedyam | kiṁ cāvivakṣite'pi anaṅgasya dhāvanādau bhrāntau vā nāyaka-cāṭv-ādi-rūpeṇaiva sambhavati tathā-vidhoktiḥ |na tu rūpaka-dhvanir iyaṁ, bisalatāder nirdhāraṇāt | na cāpahnutiḥ, prastutāniṣedhād iti pṛthag evālaṅkāraś cirantanālaṅkārebhyaḥ | śuktikāyāṁ rajata-dhiyā patati puruṣe śuktikeyaṁ na rajatam iti kasyacid uktir nāyam alaṅkāraḥ, vaicitryābhāvāt |nāsau meghaḥ paśya govardhanādrirnāyaṁ navyas tasya bhāgaḥ sa kṛṣṇaḥ |neyaṁ vidyul-lola-pītāṁśuka-śrīrnaitan mandaṁ garjitaṁ narma-vārtā ||airāvato'yaṁ na tu śubhra-meghaḥśarmāśru-dhārā na tu vṛṣṭi-vāri |śadaḥ stutīnāṁ na tu manda-garjaḥśakras tad atrāñcati cakra-pāṇim ||
metre not identified
А когда отвергают иное и утверждают предмет речи, это уверение. Это украшение называется «уверение». «Иное» — накладываемое. Например: «На груди у меня — ожерелье из стеблей лотоса, а не царь змей; на шее — ряд лепестков синего лотоса, а не блеск яда; это сандаловая пыль, а не пепел, — о Бестелесный, не рази меня, разлучённого с любимой, приняв за Хару; зачем ты напрасно мчишься в гневе?» Это не сомнение с уверенностью в конце: там сомнение и уверенность принадлежат одному, а здесь сомнение — у Бестелесного, уверенность — у Кришны. Да и сомнения у Бестелесного нет: при знании, не выходящем за одну возможность, так поступать нельзя. Тогда пусть это будет заблуждение? — Пусть у Бестелесного и есть заблуждение, но не оно здесь поражает; поражает сама речь такого героя, как чувствует чуткий. К тому же, даже если бег Бестелесного и его заблуждение не задуманы, такая речь возможна как ласковая шутка героя. Это и не звучание уподобления, ведь стебли лотоса и прочее прямо названы; и не отрицание, ведь предмет речи не отвергается, — поэтому это украшение, отдельное от украшений древних. Если же человеку, бросившемуся к перламутру за серебром, кто-то скажет: «Это перламутр, а не серебро», — это не украшение: нет прелести. «Это не туча — смотри, это холм Говардхана; это не свежая его часть — это Кришна; это не блеск молнии — это краса Его трепещущего жёлтого одеяния; это не тихий гром — это шутливая беседа». «Это Айравата, а не белое облако; это потоки слёз радости, а не дождевая вода; это звук хвалы, а не тихий гром: так Шакра здесь чтит Держащего диск».
a0ba47e4c7a7 · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Разлучённый с любимой Кришна украшен лотосами и сандалом, чтобы охладить жар разлуки, — и шутливо уверяет Камадеву, что Он не Шива: стебли лотоса — не змеи, лепестки — не яд на шее, сандал — не пепел. Камадева мстит Шиве за своё сожжение, а достаётся Кришне. Последний стих — о дне, когда Индра после поднятия Говардханы пришёл просить прощения и омыл Кришну: всё, что кажется дождём и громом, — его слёзы и хвалы.