Bhakti-rasāmṛta-śeṣa
Prakāśa 4: On the Figures of Speech4.87Jīva Gosvāmī
136 / 253
Linux
Turn pages
Bhakti-rasāmṛta-śeṣa · 4.87
॥
Devanāgarī

अप्रस्तुतात् प्रस्तुतं चेद् गम्यते पञ्चधा ततः ।अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् … ॥87॥क्रमेण, यथा—रमणी कमनीयाङ्गी रागिणी च विशेषतः ।न त्यज्यते विदग्धेन तथ्यं कृष्ण वदामि ते ॥अथ राधिका त्वया न त्याज्या इति विशेषप्रस्तुते सामान्यम् अभिहितम् ।अन्तर्लतागृहम् अनल्पतमं तमिस्रम्आलिङ्ग्य सा तव तनुभ्रमतो वसन्ती ।दैवोदितेन्दुकरणैर् विरतेऽथ तस्मिन्मा गाः प्रिय त्वम् इति सीदति कृष्ण राधा ॥अत्र त्वदाकारसदृशे सा यत्र कुत्रापि रज्यतीति सामान्ये प्रस्तुते तमिस्रेति विशेषम् अभिहितम् ।अस्ताचलं चुम्बति भानुबिम्बेगृहे गृहे गोकुलसुन्दरीणाम् ।दिव्यानुलेपाभरणाम्बराणिसमाह्रियन्ते परितः सखीभिः ॥अत्र कृष्णागमने कारणे प्रस्तुते कार्यम् उक्तम् ।मुषित्वा मन्मनोरत्नम् उषित्वा मद्गृहे निशाम् ।निर्दयोऽसौ नन्दसूनुर् न जाने स क्व निह्नुतः ॥अत्र दुःखितासि किम् इतीति कार्ये प्रस्तुते कारणम् उक्तम् ।यथा वा,आनीतं घृतपायसान्नम् अनया कृष्णाय किञ्चित् त्वयाऽलस्यं तस्य मया च शीघ्रम् अनयोर् नाम्ना शुक स्वन्यताम् ।इत्थं प्रातर् अनूद्य नित्यम् अपि तां राधां मुहुः शारिकांवृन्दारण्यनिवासिनी मधुपुरक्ष्मानाथ तोतुद्यते ॥अत्र राधिका त्वद्विरहेण दुःखिन्य् अपि सम्प्रति अतिदुःखितेति कार्ये प्रस्तुते शारिकोक्तिरूपं कारणम् उक्तम् ।मध्ये तमालम् अधिरोप्य समं समन्ताज्जाम्बूनदद्युतिलताः समयोजयस् त्वम् ।तर्ह्य् ओषघोशकलशेन सुधाभिषेकंपूर्णेन चात्र कुरु यत् खलु पूर्णिमासि ॥तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने द्विधा । श्लेषमूला सादृश्यमूला च । श्लेषमूलापि समासोक्तिवद् विशेषणमात्रा श्लेषवद् विशेष्यापीति द्विधा । क्रमेण यथा—स्वसौरभामोदितदिग्वितानांकौमल्यसौन्दर्यमरन्दपूर्णाम् ।पङ्केजनीं त्वां सखि चञ्चरीकोहित्वा कथं धावति केतकीं ताम् ॥अत्र विशेषणमात्रश्लेषवशाद् अप्रस्तुतात् चञ्चरीकात् कृष्णस्य राधां हित्वान्यत्र कदाचिद् गमनदोषोद्गारप्रतीतिः ।महेश्वरेण शिरसा धृत्वा संमानितोऽपि सन् ।दोषाकरः किं कौटिल्यं राधिके क्व मुञ्चति ॥अत्र सम्माननेन कृष्णः कौटिल्यं न त्यजतीति मानिनीं राधिकां प्रति सख्युक्तिर् दोषाकरशब्दश्लेषेण बोध्यति ।सादृश्यमात्रमूला, यथा—तृष्यत्पान्थजनातिथ्यवैमुख्यं दधतोऽम्बुधेः ।राधिके जलसम्पत्तिर्वैफल्यायैव कल्पते ॥अत्र स्वस्य सद्गुणरूपवैदग्ध्यादिकं कृष्णायासमर्पयतो जनस्य तत् सर्वं विफलम् इति राधिकां प्रति कस्याश्चिद् दूत्या उक्तिसादृश्या प्रतीयते ।इयं क्वचिद् वैषम्येनापि भवति, यथा—धन्यास् ताः कानने मृग्यः पतिभिः सहिताः सदा ।कृष्णम् इन्दीवरश्यामं याः पश्यन्त्य् अनिवारिताः ॥अत्र ता धन्याः वयम् अधन्या इति गोपीनां वाक्यं वैधर्म्येण प्रतीयते । वाच्यस्य सम्भवासम्भवोभयरूपतया त्रिप्रकारेयम् । तत्र सम्भवे उक्तोदाहरणान्य् एव ।असम्भवे, यथा—शाल्मालि त्वं बृहत्पुष्पा क्षुद्रपुष्पास्मि पाटला ।सौभाग्यभाग ते भृङ्गे सुव्यक्तं भवितावयोः ॥अत्र कृष्णस्य सगर्ववचनं प्रस्तुताध्यारोपणं विनासम्भवति ।उभयरूपत्वे, यथा—रत्नाकरे सगाम्भीर्ये पद्मोत्पत्तिभुवि स्थिते ।अस्मिन् नदीशे रे हंस व्यर्थो ते मानसे गतिः ॥अत्र हंसस्य नदीशसेवने रत्नाकरत्वं प्रस्तुतस्याध्यारोपणं विना न हेतुः । पद्मोत्पत्तिस्थानता तु हेतुः ।अस्याः समासोक्तिवद् व्यवहारसमारोपणप्रापणत्वात् शब्दशक्तिमूलत्वाद् वस्तुध्वनेः भेदः । उपमाध्वनौ अप्रस्तुतस्य व्यङ्ग्यत्वम् । एवं समासोक्तौ श्लेषेऽपि द्वयोर् अपि वाच्यत्वम् ।

Transliteration (IAST)

aprastutāt prastutaṁ ced gamyate pañcadhā tataḥ |aprastuta-praśaṁsā syāt … ||87||krameṇa, yathā—ramaṇī kamanīyāṅgī rāgiṇī ca viśeṣataḥ |na tyajyate vidagdhena tathyaṁ kṛṣṇa vadāmi te ||atha rādhikā tvayā na tyājyā iti viśeṣa-prastute sāmānyam abhihitam |antar-latā-gṛham analpatamaṁ tamisramāliṅgya sā tava tanu-bhramato vasantī |daivoditendu-karaṇair virate'tha tasminmā gāḥ priya tvam iti sīdati kṛṣṇa rādhā ||atra tvad-ākāra-sadṛśe sā yatra kutrāpi rajyatīti sāmānye prastute tamisreti viśeṣam abhihitam |astācalaṁ cumbati bhānu-bimbegṛhe gṛhe gokula-sundarīṇām |divyānulepābharaṇāmbarāṇisamāhriyante paritaḥ sakhībhiḥ ||atra kṛṣṇāgamane kāraṇe prastute kāryam uktam |muṣitvā man-mano-ratnam uṣitvā mad-gṛhe niśām |nirdayo'sau nanda-sūnur na jāne sa kva nihnutaḥ ||atra duḥkhitāsi kim itīti kārye prastute kāraṇam uktam |yathā vā,ānītaṁ ghṛta-pāyasānnam anayā kṛṣṇāya kiñcit tvayā'lasyaṁ tasya mayā ca śīghram anayor nāmnā śuka svanyatām |itthaṁ prātar anūdya nityam api tāṁ rādhāṁ muhuḥ śārikāṁvṛndāraṇya-nivāsinī madhu-pura-kṣmā-nātha totudyate ||atra rādhikā tvad-viraheṇa duḥkhiny api samprati atiduḥkhiteti kārye prastute śārikokti-rūpaṁ kāraṇam uktam |madhye tamālam adhiropya samaṁ samantājjāmbūnada-dyuti-latāḥ samayojayas tvam |tarhy oṣa-ghośa-kalaśena sudhābhiṣekaṁpūrṇena cātra kuru yat khalu pūrṇimāsi ||tulye prastute tulyābhidhāne dvidhā | śleṣa-mūlā sādṛśya-mūlā ca | śleṣa-mūlāpi samāsoktivad viśeṣaṇa-mātrā śleṣavad viśeṣyāpīti dvidhā | krameṇa yathā—sva-saurabhāmodita-dig-vitānāṁkaumalya-saundarya-maranda-pūrṇām |paṅkejanīṁ tvāṁ sakhi cañcarīkohitvā kathaṁ dhāvati ketakīṁ tām ||atra viśeṣaṇa-mātra-śleṣa-vaśād aprastutāt cañcarīkāt kṛṣṇasya rādhāṁ hitvānyatra kadācid gamana-doṣodgāra-pratītiḥ |maheśvareṇa śirasā dhṛtvā saṁmānito'pi san |doṣākaraḥ kiṁ kauṭilyaṁ rādhike kva muñcati ||atra sammānanena kṛṣṇaḥ kauṭilyaṁ na tyajatīti māninīṁ rādhikāṁ prati sakhy-uktir doṣākara-śabda-śleṣeṇa bodhyati |sādṛśya-mātra-mūlā, yathā—tṛṣyat-pāntha-janātithya-vaimukhyaṁ dadhato'mbudheḥ |rādhike jala-sampattirvaiphalyāyaiva kalpate ||atra svasya sad-guṇa-rūpa-vaidagdhyādikaṁ kṛṣṇāyāsamarpayato janasya tat sarvaṁ viphalam iti rādhikāṁ prati kasyāścid dūtyā ukti-sādṛśyā pratīyate |iyaṁ kvacid vaiṣamyenāpi bhavati, yathā—dhanyās tāḥ kānane mṛgyaḥ patibhiḥ sahitāḥ sadā |kṛṣṇam indīvara-śyāmaṁ yāḥ paśyanty anivāritāḥ ||atra tā dhanyāḥ vayam adhanyā iti gopīnāṁ vākyaṁ vaidharmyeṇa pratīyate | vācyasya sambhavāsambhavobhaya-rūpatayā triprakāreyam | tatra sambhave uktodāharaṇāny eva |asambhave, yathā—śālmāli tvaṁ bṛhat-puṣpā kṣudra-puṣpāsmi pāṭalā |saubhāgya-bhāga te bhṛṅge suvyaktaṁ bhavitāvayoḥ ||atra kṛṣṇasya sa-garva-vacanaṁ prastutādhyāropaṇaṁ vināsambhavati |ubhaya-rūpatve, yathā—ratnākare sa-gāmbhīrye padmotpatti-bhuvi sthite |asmin nadīśe re haṁsa vyartho te mānase gatiḥ ||atra haṁsasya nadīśa-sevane ratnākaratvaṁ prastutasyādhyāropaṇaṁ vinā na hetuḥ | padmotpatti-sthānatā tu hetuḥ |asyāḥ samāsoktivad vyavahāra-samāropaṇa-prāpaṇatvāt śabda-śakti-mūlatvād vastu-dhvaneḥ bhedaḥ | upamā-dhvanau aprastutasya vyaṅgyatvam | evaṁ samāsoktau śleṣe'pi dvayor api vācyatvam |

metre not identified

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अप्रस्तुतात्aprastutātиз постороннего
प्रस्तुतंprastutaṁотносящееся к делу
चेद्cedесли
गम्यतेgamyateпостигается,
पञ्चधाpañcadhāпятерично
ततःtataḥпотому
अप्रस्तुत-प्रशंसाaprastuta-praśaṁsāпохвала постороннему
स्यात्syātбудет
Translation

…если из постороннего постигается относящееся к делу, это «похвала постороннему», и потому она пятерична. По порядку, например: «Женщину прекрасную телом, да ещё и влюблённую, умный не оставляет — говорю тебе правду, Кришна». Здесь относится к делу частное — «не оставляй Радхику», а сказано общее. «В глубине беседки она обнимала густую тьму, думая, что это Твоё тело; а когда тьма рассеялась от лучей взошедшей по воле судьбы луны, Радха тоскует, Кришна: „Не уходи, милый!“» Здесь относится к делу общее — «она любит всё, что похоже на Твой облик», а сказано частное — тьма. «Когда диск солнца целует гору заката, в каждом доме красавиц Гокулы подруги отовсюду собирают дивные умащения, украшения и одежды». Здесь относится к делу причина — приход Кришны, а сказано следствие. «Похитив драгоценность моего сердца, проведя ночь в моём доме, этот безжалостный сын Нанды — не знаю, где Он скрылся». Здесь относится к делу следствие — «почему ты грустна?», а сказана причина. Или: «„Вот она принесла для Кришны сладкий рис на топлёном масле… а я — скорее… попугай, зови их по именам“, — так каждое утро, повторяя это снова и снова, самка попугая, живущая во Вриндаване, терзает Радху, о владыка земли Мадхупуры». Здесь относится к делу следствие — «Радхика, и так страдающая в разлуке с Тобой, теперь страдает безмерно», а сказана причина — слова попугаихи. «Ты поставила тамалу посредине и ровно соединила вокруг лианы золотого сияния; так соверши же здесь и помазание нектаром из полного сосуда — ведь ты Пурнимаси». Когда относится к делу подобное и сказано подобное — двояко: основанное на двусмысленности и основанное на сходстве. Основанное на двусмысленности тоже двояко: двусмысленны лишь определения, как в сжатой речи, или и определяемое, как в двусмысленности. По порядку, например: «Подруга, как может пчела, оставив тебя — лотос, радующий своим ароматом все стороны света, полный нектара нежности и красоты, — бежать к той кетаки?» Здесь по двусмысленности одних определений из постороннего — пчелы — постигается упрёк Кришне за то, что Он порой уходит от Радхи к другим. «Даже почтённый Махешварой, носящим его на голове, разве оставит когда-нибудь „творец изъянов“ свою кривизну, Радхика?» Здесь слова подруги обиженной Радхике — «Кришна не оставляет кривизны, как Его ни чти» — переданы двусмысленностью слова «доша-кара». Основанное лишь на сходстве — например: «Радхика, богатство вод океана, отвернувшегося от гостеприимства к жаждущим путникам, служит лишь бесплодию». Здесь по сходству постигаются слова вестницы к Радхике: у того, кто не отдаёт Кришне свои достоинства, красоту, искусность и прочее, всё это бесплодно. Иногда это бывает и через несходство, например: «Блаженны те лани в лесу, всегда со своими мужьями, что видят Кришну, тёмного, как синий лотос, и никто им не мешает». Здесь через несходство постигаются слова гопи: «они блаженны, а мы — нет». По тому, возможно ли сказанное, невозможно или то и другое, это украшение трёх видов. Для возможного — уже приведённые примеры. Невозможное — например: «Шалмали, у тебя большие цветы, а я, патала, — с мелкими; какая из нас счастливее у пчёл, станет ясно». Здесь горделивые слова Кришны невозможны без наложения того, что относится к делу. То и другое — например: «Эй, лебедь, когда здесь этот владыка рек — кладезь самоцветов, глубокий, родина лотоса, — напрасно ты летишь на Манасу». Здесь для лебедя, служащего владыке рек, быть кладезем самоцветов не причина без наложения того, что относится к делу; а быть родиной лотоса — причина. От звучания предмета это украшение отличается тем, что, как и сжатая речь, приводит к наложению поведения и основано на силе слова. В звучании сравнения постороннее подразумевается; а в сжатой речи и в двусмысленности выражены оба.

Version

64f966553ce9 · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC

Available inRU

Page between verses with