सहार्थस्य बलाद् एकं यत्र स्याद् वाचकं द्वयोः ।सा सहोक्तिर् मूलभूतातिशयोक्तिर् यदा भवेत् ॥81॥अतिशयोक्तिर् अप्य् अत्राभेदाध्यवसायमूला कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययमूला चेति । अभेदाध्यवसायमूलापि श्लेषभित्तकान्यथा च । क्रमेनोदाहरणं, यथा—“सहाधरेण राधाया यौवने रागभाक् प्रियः ।” अत्र रागपदे श्लेषः ।कृष्णस्य राधाप्रणयोच्चसम्पदामाधुर्यसम्पत् सह वर्धतेऽनिशम् ।तयोश् च कुञ्जेषु विलाससन्ततिःसार्धं सखीनां सुखसञ्चयाप्तिभिः ॥अत्र माधुर्यवर्धनादेः सम्बन्धिभेदाद् एव भेदो, न श्लेषः । कृष्णस्य कुञ्जे विजिहीर्षया समं समागता सा वृषभालिभिः । इदं च मालयापि भवति, यथा—“त्वद्वाम्येन समं समग्रमम् अधुना तिग्मांशुर् अस्तं गतः” इत्य् आदि । “लक्ष्मणेन समं रामः काननं गहनं ययौ” इत्य् आदौ अतिशयमूलत्वाभावान् नायम् अलङ्कारः ।मतिर् अघूर्णत सार्धम् अलिव्रजैःधृतिर् अभून् मधुभिः सह विच्युता ।व्यकसद् उत्कलिका कलिकालिभिःसमम् इह प्रियया वियुतस्य मे ॥अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राःसर्वे सहैवावनिपालसंघैः ।भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस् तथासौसहास्मदीयैर् अपि योधमुख्यैः ॥
sahārthasya balād ekaṁ yatra syād vācakaṁ dvayoḥ |sā sahoktir mūla-bhūtātiśayoktir yadā bhavet ||81||atiśayoktir apy atrābhedādhyavasāya-mūlā kārya-kāraṇa-paurvāparya-viparyaya-mūlā ceti | abhedādhyavasāya-mūlāpi śleṣa-bhittakānyathā ca | kramenodāharaṇaṁ, yathā—“sahādhareṇa rādhāyā yauvane rāgabhāk priyaḥ |” atra rāga-pade śleṣaḥ |kṛṣṇasya rādhā-praṇayocca-sampadāmādhurya-sampat saha vardhate'niśam |tayoś ca kuñjeṣu vilāsa-santatiḥsārdhaṁ sakhīnāṁ sukha-sañcayāptibhiḥ ||atra mādhurya-vardhanādeḥ sambandhi-bhedād eva bhedo, na śleṣaḥ | kṛṣṇasya kuñje vijihīrṣayā samaṁ samāgatā sā vṛṣabhālibhiḥ | idaṁ ca mālayāpi bhavati, yathā—“tvad-vāmyena samaṁ samagramam adhunā tigmāṁśur astaṁ gataḥ” ity ādi | “lakṣmaṇena samaṁ rāmaḥ kānanaṁ gahanaṁ yayau” ity ādau atiśaya-mūlatvābhāvān nāyam alaṅkāraḥ |matir aghūrṇata sārdham ali-vrajaiḥdhṛtir abhūn madhubhiḥ saha vicyutā |vyakasad utkalikā kalikālibhiḥsamam iha priyayā viyutasya me ||amī ca tvāṁ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥsarve sahaivāvani-pāla-saṁghaiḥ |bhīṣmo droṇaḥ sūta-putras tathāsausahāsmadīyair api yodha-mukhyaiḥ ||
metre not identified
Где силой смысла «вместе» одно слово выражает сказанное о двух, это совместное упоминание — когда в его основе лежит преувеличение. Преувеличение здесь основано либо на поглощении неразличия, либо на перестановке порядка следствия и причины. Основанное на поглощении неразличия — либо через двусмысленность, либо иначе. Примеры по порядку: «Вместе с губой Радхи в юности милый стал полон „раги“». Здесь двусмысленность в слове «рага». «Сокровище сладости Кришны день и ночь растёт вместе с высоким богатством любви Радхи; и череда их игр в беседках — вместе с тем, как множится счастье подруг». Здесь рост сладости и прочее различны лишь потому, что различно то, с чем они связаны; двусмысленности нет. «Она пришла в беседку вместе с желанием Кришны играть, с подругами дочери Вришабхану». Это бывает и гирляндой, например: «Вместе с твоим упрямством теперь совсем закатилось жгучелучее солнце» и прочее. А в словах «Рама вместе с Лакшманой ушёл в дремучий лес» основы преувеличения нет, и это не данное украшение. «Мой ум закружился вместе с роями пчёл, стойкость упала вместе с мёдом, тоска раскрылась вместе с рядами бутонов — у меня, разлучённого здесь с любимой». «И все эти сыны Дхритараштры вместе с сонмами царей, Бхишма, Дрона и тот сын возничего вместе с нашими главными воинами…»
442f76d3d952 · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Совместное упоминание сближает несоизмеримое одним «вместе»: сладость Кришны растёт вместе с любовью Радхи, ум разлучённого кружится вместе с пчёлами. Последний пример — слова Арджуны из «Бхагавад-гиты» (11.26), когда он видит, как все воины входят во вселенский облик Кришны. Стих о приходе в беседку в тексте повреждён; перевод его приблизителен.