पर्यायोक्तं यदा भङ्ग्या गम्यम् एवाभिधीयते ॥89॥यथा—राधे चकोरावलिचातकालीसरोजिनीनां हृदि योऽतिगर्वः ।सदैकतानत्वभवः स लुप्तःकृष्णैकतानत्वम् अवेक्ष्य तेऽभूत् ॥अत्र राधया तास् तद्गुणातिशयेन जिता इति कारणं व्यङ्ग्यम् अपि भङ्ग्या गर्वेणोपकार्यद्वारेणाभिहितम् ।यथा वा—स्पृष्टास् ता नन्दने शच्याः केशसम्भोगलालिताः ।सावज्ञं पारिजातस्य मञ्जर्यो यस्य सैनिकैः ॥अत्र हयग्रीवेण स्वर्गो जितः इति प्रस्तुतम् एव गम्यं कारणरूपं वैचित्र्यविशेषप्रतिपत्तये सैन्यस्य पारिजातमञ्जरीसावज्ञस्पर्शरूपकार्यद्वारेणाभिहितम् । न चेदं कार्यात् कारणप्रतीतिरूपा अप्रस्तुतप्रशंसा । तत्र कार्यस्याप्रस्तुतत्वात्, इह तु वर्णनीयस्य गुणातिशयबोधकत्वेन कार्यम् अपि कारणवत् प्रस्तुतम् ॥चकोरवापीह सरोजिनीनांपालिर् नभोऽरण्यजलानि दीना ।ह्रियेव भेजे कथम् अत्र हेतुंकृष्णैकताने वद राधिके नः ॥ये वा क्रतुभुजोऽप्य् अत्र जनास् ते स्युर् जनाव् इह ।सुपर्वाणः सुमनसो निर्जराश् च सुरा इव ॥
paryāyoktaṁ yadā bhaṅgyā gamyam evābhidhīyate ||89||yathā—rādhe cakorāvalicātakālīsarojinīnāṁ hṛdi yo’tigarvaḥ |sadaikatānatva-bhavaḥ sa luptaḥkṛṣṇaikatānatvam avekṣya te’bhūt ||atra rādhayā tās tad-guṇātiśayena jitā iti kāraṇaṁ vyaṅgyam api bhaṅgyā garveṇopakārya-dvāreṇābhihitam |yathā vā—spṛṣṭās tā nandane śacyāḥ keśa-sambhoga-lālitāḥ |sāvajñaṁ pārijātasya mañjaryo yasya sainikaiḥ ||atra hayagrīveṇa svargo jitaḥ iti prastutam eva gamyaṁ kāraṇa-rūpaṁ vaicitrya-viśeṣa-pratipattaye sainyasya pārijāta-mañjarī-sāvajña-sparśa-rūpa-kārya-dvāreṇābhihitam | na cedaṁ kāryāt kāraṇa-pratīti-rūpā aprastuta-praśaṁsā | tatra kāryasyāprastutatvāt, iha tu varṇanīyasya guṇātiśaya-bodhakatvena kāryam api kāraṇavat prastutam ||cakora-vāpīha sarojinīnāṁpālir nabho’raṇya-jalāni dīnā |hriyeva bheje katham atra hetuṁkṛṣṇaika-tāne vada rādhike naḥ ||ye vā kratu-bhujo’py atra janās te syur janāv iha |suparvāṇaḥ sumanaso nirjarāś ca surā iva ||
metre not identified
Окольная речь — когда то, что должно постигаться, само высказывается обиняком. Например: «Радха, великая гордость в сердцах стаи чакор, стаи чатак и лотосов, рождённая их вечной преданностью одному, исчезла, когда они увидели твою преданность одному лишь Кришне». Здесь причина — что Радха победила их преизбытком того же качества, — хоть она и должна подразумеваться, высказана обиняком, через гордость, которой коснулось следствие. Или: «Его воины небрежно касались тех соцветий париджаты в Нандане,что ласкались, касаясь волос Шачи». Здесь то, что относится к делу и должно постигаться, — причина: Хаягрива покорил небо, — высказано, для особой прелести, через следствие: воины небрежно трогают соцветия париджаты. И это не «похвала постороннему», где из следствия постигается причина: там следствие постороннее, а здесь следствие, показывая преизбыток достоинств описываемого, тоже относится к делу, как и причина. «Здесь чакоры, пруды, ряды лотосов, небо, лесные воды поникли, будто от стыда, — скажи нам, Радхика, какая тому причина, когда ты вся в одном Кришне?» «Или люди здесь, вкушающие жертвы, стали бы людьми — с добрыми праздниками, с добрым сердцем, нестареющие, словно боги».
d2ef2dedd88f · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Чакора верна луне, чатака — туче, лотос — солнцу; и все они гордились своей верностью, пока не увидели верности Радхи Кришне. Окольная речь не называет её превосходства, а показывает, как смирились другие. Последний стих построен на именах богов, которые значат и «с добрыми праздниками», «с добрым сердцем», «нестареющие»; в тексте он повреждён, и перевод его приблизителен.