अथ वदन्तीत्य् आद्यस्य पद्यस्य प्रत्यवस्थानं यावत् तृतीयसन्दर्भम् उद्भाव्यते । तत्र योग्यतावैशिष्ट्येनाविर्भाववैशिष्ट्यं वक्तुं ब्रह्माविर्भावे तावद् योग्यताम् आह— तथापि भूमन् महिमागुणस्य ते विबोद्धुम् अर्हत्य् अमलान्तरात्मभिः । अविक्रियात् स्वानुभवाद् अरूपतो ह्य् अनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ यद्यपि ब्रह्मत्वे भगवत्त्वे च दुर्ज्ञेयत्वम् उक्तम्, तथापि हे भूमन् स्वरूपेण गुणेन चानन्त ते तवागुणस्य अनाविष्कृतस्वरूपभूतगुणस्य यो महिमा महत्त्वं बृहत्त्वं, ब्रह्मत्वम् इति यावत्, अथ कस्माद् उच्यते ब्रह्म बृंहति बृंहयति च इति श्रुतेः । स तव महिमा अमलान्तरात्मभिः शुद्धान्तःकरणैर् जनैर् विबोद्धुम् अर्हति, तेषां बोधे प्रकाशितुम् अर्हति, समर्थो भवतीत्य् अर्थः । कस्मान् निमित्तात्? तत्राह—स्वानुभवात् शुद्धत्वंपदार्थस्य बोधात् । नन्व् अनुभवः खल्व् अन्तःकरणस्य वृत्तिः । सा च स्थूलसूक्ष्मदेहविकारमय्य् एव सती, कथं निर्विकारत्वम्पदार्थः विषयं कुर्वीत? तत्राह—अविक्रियात् त्यक्ततत्तद्विकारात् । ननु विषयाकार एवानुभवो विषयम् उपाददीत । शुद्धत्वम्पदार्थस् तु न कस्यापि विषयः स्यात्, प्रत्यग्रूपत्वात् । तत्राह—अरूपतः रूप्यते भाव्यते इति रूपो विषयः, तदाकारतारहितात् । अदेहद्वयावेशविषयाकारताराहित्ये सति स्वयं शुद्धत्वंपदार्थः प्रकाशत इति भावः । ननु सूक्ष्मचिद्रूपत्वम्पदार्थानुभवे कथं पूर्णचिदाकाररूपमदीयब्रह्मस्वरूपं स्फुरतु? तत्राह—अनन्यबोध्यात्मतया चिदाकारतासाम्येन शुद्धत्वंपदार्थैक्यबोध्यस्वरूपतया । यद्यपि तादृगात्मानुभवानन्तरं तदनन्यबोध्यताकृतौ साधकशक्तिर् नास्ति, तथापि पूर्वं तदर्थम् एव कृतया सर्वत्राप्य् उपजीव्यया साधनभक्त्याराधितस्य श्रीभगवतः प्रभावाद् एव तद् अपि तत्रोदयत इति भावः । तद् उक्तम् वदन्तीत्यादिपद्यानन्तरम् एव— तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया । पश्यन्त्य् आत्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया ॥ इति. सत्यव्रतं प्रति श्रीमत्स्यदेवोपदेशे च— मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर् विवृतं हृदि ॥ इति ॥ ॥
atha vadantīty ādyasya padyasya pratyavasthānaṁ yāvat tṛtīya-sandarbham udbhāvyate | tatra yogyatā-vaiśiṣṭyenāvirbhāva-vaiśiṣṭyaṁ vaktuṁ brahmāvirbhāve tāvad yogyatām āha— tathāpi bhūman mahimāguṇasya te viboddhum arhaty amalāntarātmabhiḥ | avikriyāt svānubhavād arūpato hy ananya-bodhyātmatayā na cānyathā || yadyapi brahmatve bhagavattve ca durjñeyatvam uktam, tathāpi he bhūman svarūpeṇa guṇena cānanta te tavāguṇasya anāviṣkṛta-svarūpa-bhūta-guṇasya yo mahimā mahattvaṁ bṛhattvaṁ, brahmatvam iti yāvat, atha kasmād ucyate brahma bṛṁhati bṛṁhayati ca iti śruteḥ | sa tava mahimā amalāntarātmabhiḥ śuddhāntaḥ-karaṇair janair viboddhum arhati, teṣāṁ bodhe prakāśitum arhati, samartho bhavatīty arthaḥ | kasmān nimittāt? tatrāha—svānubhavāt śuddha-tvaṁ-padārthasya bodhāt | nanv anubhavaḥ khalv antaḥkaraṇasya vṛttiḥ | sā ca sthūla-sūkṣma-deha-vikāra-mayy eva satī, kathaṁ nirvikāra-tvam-padārthaḥ viṣayaṁ kurvīta? tatrāha—avikriyāt tyakta-tat-tad-vikārāt | nanu viṣayākāra evānubhavo viṣayam upādadīta | śuddha-tvam-padārthas tu na kasyāpi viṣayaḥ syāt, pratyag-rūpatvāt | tatrāha—arūpataḥ rūpyate bhāvyate iti rūpo viṣayaḥ, tad-ākāratā-rahitāt | adeha-dvayāveśa-viṣayākāratā-rāhitye sati svayaṁ śuddha-tvaṁ-padārthaḥ prakāśata iti bhāvaḥ | nanu sūkṣma-cid-rūpa-tvam-padārthānubhave kathaṁ pūrṇa-cid-ākāra-rūpa-madīya-brahma-svarūpaṁ sphuratu? tatrāha—ananya-bodhyātmatayā cid-ākāratā-sāmyena śuddha-tvaṁ-padārthaikya-bodhya-svarūpatayā | yadyapi tādṛg-ātmānubhavānantaraṁ tad-ananya-bodhyatākṛtau sādhaka-śaktir nāsti, tathāpi pūrvaṁ tad-artham eva kṛtayā sarvatrāpy upajīvyayā sādhana-bhaktyārādhitasya śrī-bhagavataḥ prabhāvād eva tad api tatrodayata iti bhāvaḥ | tad uktam vadantīty-ādi-padyānantaram eva— tac-chraddadhānā munayo jñāna-vairāgya-yuktayā | paśyanty ātmani cātmānaṁ bhaktyā śruta-gṛhītayā || iti. satyavrataṁ prati śrī-matsya-devopadeśe ca— madīyaṁ mahimānaṁ ca paraṁ brahmeti śabditam | vetsyasy anugṛhītaṁ me sampraśnair vivṛtaṁ hṛdi || iti || ||
Теперь, до самого разбора стиха, что начинается словом «зовут», излагается третья сандарбха. И чтобы сказать об особости явления по особости годности, он излагает сперва годность к явлению Брахмана:
«И всё же, о Безмерный, величие Твоё, у которого собственные качества не явлены, может быть постигнуто теми, чьё нутро чисто, — из собственного переживания, свободного от изменения и от облика предмета, ибо познаётся оно тем же самым, чем и они сами, и никак иначе».
Хотя и сказано, что и Брахманство, и Бхагаванство труднопознаваемы, — всё же, о Безмерный, бесконечный и природою, и качествами, то Твоё величие, то есть величина, огромность, иначе говоря Брахманство, — величие Того, чьи собственные качества не явлены, — «может быть постигнуто» людьми с чистым внутренним орудием: то есть способно явиться их постижению. Ибо шрути говорит: «Итак, отчего зовётся Брахманом? Оттого что растёт и растит».
По какой причине? На то он говорит: «из собственного переживания» — из постижения чистого предмета слова «ты».
— Но ведь переживание есть деятельность внутреннего орудия, а она состоит из изменений грубого и тонкого тела; как же ей сделать своим предметом неизменный предмет слова «ты»?
— На то он говорит: «свободного от изменения» — оставившего те самые изменения.
— Но ведь переживание берёт предмет, лишь приняв его образ; а чистый предмет слова «ты» ничьим предметом быть не может, ибо обращён внутрь.
— На то он говорит: «от облика». «Рупа» есть то, что оформляется, то есть предмет; свободного от принятия его образа. Смысл тот, что когда нет ни вхождения в два тела, ни принятия образа предмета, чистый предмет слова «ты» светит сам собою.
— Но при переживании предмета слова «ты», чей облик — тонкое сознание, как же явится моя природа Брахмана, чей облик — полное сознание?
— На то он говорит: «ибо познаётся оно тем же самым, чем и они сами» — по одинаковости облика сознания, то есть по тому, что природа его познаётся тем же, чем познаётся и единство с чистым предметом слова «ты».
Хотя вслед за таким переживанием себя у садхаки уже нет силы сделать Его познаваемым тем же самым, — всё же оно там восходит единственно мощью Шри Бхагавана, почтённого прежде тою самою садхана-бхакти, что была совершена ради этого и служит опорою всему.
О том и сказано сразу вслед за стихом «зовут»: «Верующие в то муни, наделённые знанием и бесстрастием, видят в себе Себя — бхакти, что взята из услышанного».
И в наставлении Шри Матсья-девы Сатьяврате: «И величие Моё, именуемое высшим Брахманом, ты познаешь — облагодетельствованный Мною, раскрытое в сердце твоими расспросами».
511479a9693a · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Переход к третьей сандарбхе сделан на полуслове: сперва — кто вообще годен увидеть Брахмана.
Возражения идут одно за другим и все об одном: чем неизменное можно взять.
Ответ неожидан — не способностью человека, а мощью Того, кого почтили; садхана готовит, но даёт не она.