तद् एवं भगवत एव सर्ववेदार्थत्वं दर्शितम् । तत्र राज्ञः प्रश्नः । श्रीविष्णुरात उवाच— ब्रह्मन् ब्रह्मण्य् अनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सदसतः परे ॥ अस्यार्थः—अश्रुतयस् तावच् छब्दमात्रस्य साधारण्याद् गुणेषु सत्त्वादिषु वृत्तिर् यासां तादृश्यो दृश्यन्ते । ब्रह्म तु निर्गुणं सत्त्वादिगुणातीतं, तस्माद् एव अनिर्देश्यम् । तत्तद्गुणकार्यभूतजातिगुणक्रियाख्यानां गुणान्तराणाम् अभावास्पदत्वात् तादृशद्रव्यस्याप्य् अप्रसिद्धत्वाद् अनिर्देश्यं सत्त्वादिकार्यभूताभ्यां सदसद्भ्यां कार्यकारणाभ्यां परम् इति तेन तेनासम्बन्धं चेत्य् अर्थः । तथा च सति यथा डित्थवाचि कस्मिंश्चिद् अद्वितीये द्रव्ये तच्छब्दस्य मुख्या वृत्तिः प्रवर्तते । यथा च “सिंहो देवदत्तः” इत्य् अत्र गौण्या वृत्त्या शौर्यगुणयुक्ते देवदत्ते सिंहशब्दः प्रवर्तते । यथा च “गङ्गायां घोषः” इत्य् अत्रलक्षणया वृत्त्या गङ्गाशब्दस् तस्मिन्न् इत्य् असम्बन्धे तटे प्रवर्तते । तथा तत्तद्भावास्पदे ब्रह्मणि तया तया वृत्त्या श्रुतयः कथं प्रवर्तेरन्? श्रुतीनां च शास्त्रयोनित्वात् इतिन्यायेन तत्प्रतिपादकतायाम् अनन्यानां तत्र प्रवृत्तिर् अवश्यं वक्तव्या । स्वतःप्रमाणानां च तासां मुख्या प्रवृत्तिस् तु विशेषतो वक्तव्या । तस्मात् तस्मिंस् ताः साक्षाद्रूपतया मुख्यया वृत्त्या केन प्रकारेण चरन्ति । तं प्रकारं विशेषतः कृपयापि स्वयम् उपदिशेति । अन्यथा पदार्थत्वायोगाद् अपदार्थस्य च वाक्यार्थत्वायोगान् न श्रुतिगोचरत्वं ब्रह्मणः स्याद् इति स्थिते कुतस्तरां तद् उपरिचरस्फूर्तेर् भगवतस् तद्गोचरत्वं, तत् कथम् एवं स्वभक्तयोः इत्यादौ स्वतां स्वतःप्रमाणभूतानां वेदानां मार्गं भगवत्परत्वम् आदिश्येत्य् उक्तम् इति । ब्स्वतःप्रामाण्यसिद्धये मुख्यवाक्यानां तु साक्षाच्चरणम् अवश्यं वक्तव्यम् । लक्षणादौ प्रमाणान्तरमूलत्वात् । ततो यत्र लक्षणादिकम् अपि न सम्भवति, तत्र कथन्तरां साक्षाच् चरणम् इति भावः । ।
tad evaṁ bhagavata eva sarva-vedārthatvaṁ darśitam | tatra rājñaḥ praśnaḥ | śrī-viṣṇu-rāta uvāca— brahman brahmaṇy anirdeśye nirguṇe guṇa-vṛttayaḥ | kathaṁ caranti śrutayaḥ sākṣāt sad-asataḥ pare || asyārthaḥ—aśrutayas tāvac chabda-mātrasya sādhāraṇyād guṇeṣu sattvādiṣu vṛttir yāsāṁ tādṛśyo dṛśyante | brahma tu nirguṇaṁ sattvādi-guṇātītaṁ, tasmād eva anirdeśyam | tat-tad-guṇa-kārya-bhūta-jāti-guṇa-kriyākhyānāṁ guṇāntarāṇām abhāvāspadatvāt tādṛśa-dravyasyāpy aprasiddhatvād anirdeśyaṁ sattvādi-kārya-bhūtābhyāṁ sad-asadbhyāṁ kārya-kāraṇābhyāṁ param iti tena tenāsambandhaṁ cety arthaḥ | tathā ca sati yathā ḍittha-vāci kasmiṁścid advitīye dravye tac-chabdasya mukhyā vṛttiḥ pravartate | yathā ca “siṁho devadattaḥ” ity atra gauṇyā vṛttyā śaurya-guṇa-yukte devadatte siṁha-śabdaḥ pravartate | yathā ca “gaṅgāyāṁ ghoṣaḥ” ity atra-lakṣaṇayā vṛttyā gaṅgā-śabdas tasminn ity asambandhe taṭe pravartate | tathā tat-tad-bhāvāspade brahmaṇi tayā tayā vṛttyā śrutayaḥ kathaṁ pravarteran? śrutīnāṁ ca śāstra-yonitvāt iti-nyāyena tat-pratipādakatāyām ananyānāṁ tatra pravṛttir avaśyaṁ vaktavyā | svataḥ-pramāṇānāṁ ca tāsāṁ mukhyā pravṛttis tu viśeṣato vaktavyā | tasmāt tasmiṁs tāḥ sākṣād-rūpatayā mukhyayā vṛttyā kena prakāreṇa caranti | taṁ prakāraṁ viśeṣataḥ kṛpayāpi svayam upadiśeti | anyathā padārthatvāyogād apadārthasya ca vākyārthatvāyogān na śruti-gocaratvaṁ brahmaṇaḥ syād iti sthite kutastarāṁ tad uparicara-sphūrter bhagavatas tad-gocaratvaṁ, tat katham evaṁ sva-bhaktayoḥ ity-ādau svatāṁ svataḥ-pramāṇa-bhūtānāṁ vedānāṁ mārgaṁ bhagavat-paratvam ādiśyety uktam iti | bsvataḥ-prāmāṇya-siddhaye mukhya-vākyānāṁ tu sākṣāc-caraṇam avaśyaṁ vaktavyam | lakṣaṇādau pramāṇāntara-mūlatvāt | tato yatra lakṣaṇādikam api na sambhavati, tatra kathantarāṁ sākṣāc caraṇam iti bhāvaḥ | |
Итак, показано, что предмет всех Вед — именно Бхагаван. И тут вопрос царя.
Шри Вишнурата сказал: «О брахман, как шрути, действующие в свойствах, ходят воочию в Брахмане — неуказуемом, бессвойственном, запредельном сущему и не-сущему?»
Смысл его таков. Не-шрути видятся такими, что действие их — по одной лишь общности слова — в свойствах, в саттве и прочих. Брахман же «бессвойствен», то есть превзошёл саттву и прочие свойства; и потому именно «неуказуем»: он ведь место отсутствия иных свойств, именуемых родом, качеством и действием, которые суть дело тех и тех свойств; да и вещество такого рода неизвестно. И «запределен» — запределен сущему и не-сущему, то есть следствию и причине, что суть дело саттвы и прочих; смысл: с тем и с тем не связан.
А раз так — то как же? Ведь бывает, что главное действие слова идёт на некое единственное вещество, зовущееся «диттха». Бывает, что переносным действием слово «лев» идёт на Девадатту, наделённого свойством доблести, — «лев Девадатта». Бывает, что указательным действием слово «Ганга» идёт на берег, с ней не связанный, — «селение на Ганге». Так каким же из этих действий пойдут шрути в Брахмане, что есть место того и того небытия?
И ведь по правилу «ибо писание — источник» о шрути, не имеющих иного при утверждении Его, непременно надо сказать, что они там действуют. А раз они доказательны сами собою, то и главное их действие надо сказать особо. Потому: каким образом они ходят в Нём «воочию», то есть главным действием? Преподай этот образ сам, особо, и по милости.
Иначе — раз не выходит ни обозначаемости словом, ни обозначаемости речью для того, что словом не обозначено, — Брахман не был бы предметом шрути; а если это установлено, то откуда тем более быть их предметом Бхагавану, чьё сияние ещё выше? И как же тогда сказано в «так двух Своих преданных» и далее: «указав путь Вед, доказательных самих собою, — их посвящённость Бхагавану»?
Ради того, чтобы они были доказательны сами собою, о главных речениях непременно надо сказать, что они ходят воочию: ведь указательное и прочее опирается на иное доказательство. А там, где и указательного не выходит, — как же тогда хождение воочию? Таков смысл.
ad1bcc70789c · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Вопрос поставлен грамматически: у слова три способа держаться предмета — прямой, переносный и указательный, — и ни один как будто не подходит к бессвойственному.
Острота в том, что царь спрашивает не о переносном чтении, а о прямом: только оно оставляет Веды доказательными самими собою.
И довод доведён до края: если так, то и Бхагаван не был бы предметом слова — а это противоречит сказанному прежде.