शक्तेस् तु स्वाभाविकरूपत्वम् आह— सत्त्वं रजस् तम इति त्रिवृद् एकम् आदौ सूत्रं महान् अहम् इति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्तिर् ब्रह्मैव भाति सद् असच् च तयोः परं यत् ॥ ब्रह्मैवोरुशक्तिर् अनेकात्मकशक्तिमद् भाति । एवकारेण ब्रह्मण एव सा शक्तिः, न तु कल्पितेति स्वाभाविकरूपत्वं शक्तेर् बोधयति । तत्र हेतुः—यद् ब्रह्म सत् स्थूलं कार्यं पृथिव्यादिरूपं, असत् सूक्ष्मं कारणं प्रकृत्यादिरूपं, तयोर् बहिरङ्गवैभवयोः परं स्वरूपवैभवं श्रीवैकुण्ठादिरूपं, तटस्थवैभवं शुद्धजीवरूपं च । अन्यथा तत्तद्भावासिद्धिः । किंरूपतया तत्तद्रूपम्? तत्राह—ज्ञानक्रियार्थफलरूपतया, महदादिलक्षणज्ञानशक्तिरूपत्वेन, सूत्रादिलक्षणक्रियाशक्तिरूपत्वेन, तन्मात्रादिलक्षणार्थरूपत्वेन, प्रकृतिलक्षणतत्तत्सर्वैक्यरूपत्वेन सदसद्रूपम्, फलरूपत्वेन तयोः परम् । तत्र फलं पुरुषार्थस्वरूपं सवैभवं भगवदाख्यं चिद्वस्तु, तदनुगतत्वात् शुद्धजीवाख्यं चिद्वस्तु च । एतेन ज्ञानक्रियादिरूपेणोरूशक्तित्वं व्यञ्जितम् । शक्तेः स्वाभाविकरूपत्वं सप्रमाणं स्पष्टयति—आदौ यद् एकं ब्रह्म तद् एव सत्त्वं रजस् तम इति त्रिवृत् प्रधानम् । ततः क्रियाशक्त्या सूत्रं, ज्ञानशक्त्या महान् इति । ततोऽहम् अहङ्कार इति । तद् एव च जीवं शुद्धस्वरूपं जीवात्मानं तदुपलक्षणकं वैकुण्ठादिवैभवं च प्रवदन्ति वेदाः । ते च—सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीद् इत्य् आद्याः । आदाव् एकं, ततस् तत्तद्रूपम् इति शक्तेः स्वाभाविकत्वम् आयातम्, अन्यस्यासद्भावेनौपाधिकत्वायोगात् । स्वरूपवैभवस्याङ्गप्रत्यङ्गवन् नित्यसिद्धत्वेऽपि, सूर्यसत्तया तद्रश्मिपरमाणुवृन्दस्येव, तत्सत्तया लब्धसत्ताकत्वात् तदुपादानकत्वं तदादिकत्वं च स्यात्, तस्य भासा सर्वम् इदं विभाति इति श्रुतेः ।
śaktes tu svābhāvika-rūpatvam āha— sattvaṁ rajas tama iti trivṛd ekam ādau sūtraṁ mahān aham iti pravadanti jīvam | jñāna-kriyārtha-phala-rūpatayoru-śaktir brahmaiva bhāti sad asac ca tayoḥ paraṁ yat || brahmaivoru-śaktir anekātmaka-śaktimad bhāti | eva-kāreṇa brahmaṇa eva sā śaktiḥ, na tu kalpiteti svābhāvika-rūpatvaṁ śakter bodhayati | tatra hetuḥ—yad brahma sat sthūlaṁ kāryaṁ pṛthivy-ādi-rūpaṁ, asat sūkṣmaṁ kāraṇaṁ prakṛty-ādi-rūpaṁ, tayor bahiraṅga-vaibhavayoḥ paraṁ svarūpa-vaibhavaṁ śrī-vaikuṇṭhādi-rūpaṁ, taṭastha-vaibhavaṁ śuddha-jīva-rūpaṁ ca | anyathā tat-tad-bhāvāsiddhiḥ | kiṁ-rūpatayā tat-tad-rūpam? tatrāha—jñāna-kriyārtha-phala-rūpatayā, mahad-ādi-lakṣaṇa-jñāna-śakti-rūpatvena, sūtrādi-lakṣaṇa-kriyā-śakti-rūpatvena, tan-mātrādi-lakṣaṇārtha-rūpatvena, prakṛti-lakṣaṇa-tat-tat-sarvaikya-rūpatvena sad-asad-rūpam, phala-rūpatvena tayoḥ param | tatra phalaṁ puruṣārtha-svarūpaṁ sa-vaibhavaṁ bhagavad-ākhyaṁ cid-vastu, tad-anugatatvāt śuddha-jīvākhyaṁ cid-vastu ca | etena jñāna-kriyādi-rūpeṇorū-śaktitvaṁ vyañjitam | śakteḥ svābhāvika-rūpatvaṁ sa-pramāṇaṁ spaṣṭayati—ādau yad ekaṁ brahma tad eva sattvaṁ rajas tama iti tri-vṛt pradhānam | tataḥ kriyā-śaktyā sūtraṁ, jñāna-śaktyā mahān iti | tato'ham ahaṅkāra iti | tad eva ca jīvaṁ śuddha-svarūpaṁ jīvātmānaṁ tad-upalakṣaṇakaṁ vaikuṇṭhādi-vaibhavaṁ ca pravadanti vedāḥ | te ca—sad eva saumyedam agra āsīd ity ādyāḥ | ādāv ekaṁ, tatas tat-tad-rūpam iti śakteḥ svābhāvikatvam āyātam, anyasyāsad-bhāvenaupādhikatvāyogāt | svarūpa-vaibhavasyāṅga-pratyaṅgavan nitya-siddhatve'pi, sūrya-sattayā tad-raśmi-paramāṇu-vṛndasyeva, tat-sattayā labdha-sattākatvāt tad-upādānakatvaṁ tad-ādikatvaṁ ca syāt, tasya bhāsā sarvam idaṁ vibhāti iti śruteḥ |
А что облик силы прирождён, он излагает так:
«„Саттва, раджас, тамас“ — троякое одно в начале; сутра, махат, „я“ — так возвещают они дживу. Обильный силами, Брахман и светит в облике знания, действия, предмета и плода — как сущее, и не-сущее, и то, что выше их двух».
«Брахман и светит, обильный силами» — то есть имеющий многосоставные силы. Словом «именно» он внушает, что сила эта — именно Брахмана, а не измышлена, то есть что облик её прирождён.
Причина тому: тот Брахман есть «сущее» — грубое следствие, чей облик земля и прочее; «не-сущее» — тонкая причина, чей облик пракрити и прочее; и «выше их двух», то есть выше этих внешних богатств, — богатство собственной природы, чей облик Шри Вайкунтха и прочее, и пограничное богатство, чей облик чистая джива. Иначе состояния эти не утвердились бы.
А каким обликом всё это? На то он говорит: «в облике знания, действия, предмета и плода». То есть обликом силы знания, чья примета махат и прочее; обликом силы действия, чья примета сутра и прочее; обликом предмета, чья примета танматры и прочее; обликом единства всего этого, чья примета пракрити, — вот это и есть сущее и не-сущее. А обликом «плода» — то, что «выше их двух». «Плод» же здесь — вещь сознания, именуемая Бхагаваном, чья природа есть цель человека, вместе с её богатством; и вещь сознания, именуемая чистой дживой, ибо она ей сопутствует. Этим и явлено, что Он обилен силами в облике знания, действия и прочего.
А прирождённость облика силы он проясняет со свидетельством: «в начале» тот «один» Брахман — он же и есть троякое, свитое из «саттвы, раджаса, тамаса», то есть прадхана; затем силою действия — «сутра», силою знания — «махат»; затем «я», то есть аханкара. Его же «возвещают» Веды и «дживой» — чистой по природе дживатмой — и обозначаемым ею богатством Вайкунтхи и прочего. А Веды эти — «Сущим, милый, было это прежде» и прочие.
«В начале одно», затем — то и это: отсюда и вышла прирождённость силы, ибо иное, будучи не-сущим, наносным быть не может.
Хотя богатство собственной природы утверждено вечно, как члены и части членов, — всё же, подобно тому как сонм пылинок в лучах солнца обретает бытие бытием солнца, так и оно обретает бытие Его бытием; потому и материей своей, и началом своим имеет Его. По шрути: «Его сиянием светит всё это».
c88f5f0e4898 · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
«Именно» — слово, на которое опирается всё: сила не приписана Брахману, а Его собственная.
Отсюда и объяснение, зачем в стихе перечислены начала мира: они не рядом с Ним, а Его облики.
И пылинки в солнечном луче возвращаются — теперь чтобы объяснить, как вечное всё-таки от Него.