Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Two — Bhagavat: The Lord as a Person2.10.1Jīva Gosvāmī
70 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 2.10.1
॥
Devanāgarī

तदाविर्भावम् आह सार्धदशभिः— तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयाम् आस परं न यत्परम् । व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर् पुरुषैर् अभिष्टुतम् ॥ प्रवर्तते यत्र रजस् तमस् तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः । प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनः ॥ भ्राजिष्णुभिर् यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर् महात्मनाम् । विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युदभ्रावलिभिर् यथा नभः ॥ श्रीर् यत्र रूपिण्य् उरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर् विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिः स्वपार्षदाग्रैः परिषेवितं विभुम् ॥ भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ अध्यर्हणीयासनम् आस्थितं परं वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः । युक्तं भगैः स्वैर् इतरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन् रममाणम् ईश्वरम् ॥ तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः । ननाम पादाम्बुजम् अस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन् ॥ तस्मै भगवदाज्ञापुरस्कारेण श्रीनारायणाह्वयपुरुषनाभिपङ्कजे स्थित्वैव तत्तोषणैस् तपोभिर् भजते ब्रह्मणे, सभाजितः तेन भजनेन वशीकृतः सन्, स्वलोकं वैकुण्ठं भुवनोत्तमं भगवान् सम्यग् दर्शयामास । यद् यतो वैकुण्ठात् परम् अन्यद् वैकुण्ठं परं श्रेष्ठं न विद्यते, परमभगवद्वैकुण्ठत्वात् । यद् वा, यद् यतो वैकुण्ठात् परं ब्रह्माख्यं तत्त्वं परं भिन्नं न भवति । स्वरूपशक्तिविशेषाविष्कारेण माययानावृतं तद् एव तद्रूपम् इत्य् अर्थः । अग्रे त्व् इदं व्यक्तीकरिष्यते । तादृशत्वे हेतुः—व्यपेतेति स्वदृष्टेति च । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः । विमोहस् तैः वैचित्त्यं, साध्वसं भयं, व्यपेतानि सङ्क्लेशादीनि यत्र तम् । स्वस्य दृष्टं दर्शनं तद् विद्यते येषां तैर् आत्मविद्भिर् अपि अभितः सर्वांशेनैव स्तुतं श्लाघितम् । अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् । वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम् ॥ भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ प्रवर्तते यत्र रजस् तमस् तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ पुनस् तादृशत्वम् एव व्यनक्ति—प्रवर्तते इति । यत्र वैकुण्ठे रजस् तमश् च न प्रवर्तते । तयोर् मिश्रं सहचरं जडं यत् सत्त्वं, न तद् अपि, किन्तु अन्यद् एव । तच् च या सुष्ठु स्थापयिष्यमाणा मायातः परा भगवत्स्वरूपशक्तिः, तस्या वृत्तित्वेन चिद्रूपं शुद्धसत्त्वाख्यं सत्त्वम् इति तदीयप्रकरण एव स्थापयिष्यते । तद् एव च यत्र प्रवर्तते इत्य् अर्थः । तथा च नारदपञ्चरात्रे जितन्तेस्तोत्रे— लोकं वैकुण्ठनामानं दिव्यषड्गुणसंयुतम् । अवैष्णवानाम् अप्राप्यं गुणत्रयविवर्जितम् ॥ पाद्मोत्तरखण्डे तु वैकुण्ठनिरूपणे तस्य सत्त्वस्याप्राकृतत्वं स्फुटम् एवं दर्शितम्, यतः प्रकृतिविभूतिवर्णनानन्तरम्— एवं प्राकृतरूपाया विभूते रूपम् उत्तमम् । त्रिपाद्विभूतिरूपं तु शृणु भूधरनन्दिनि ॥ प्रधानपरमव्योम्नोर् अन्तरे विरजा नदी । वेदाङ्गस्वेदजनिततोयैः प्रस्राविता शुभा ॥ तस्याः पारे परव्योम्नि त्रिपाद्भूतं सनातनम् । अमृतं शाश्वतं नित्यम् अनन्तं परं पदम् ॥ शुद्धसत्त्वमयं दिव्यम् अक्षरं ब्रह्मणः पदम् ॥ इत्यादि ॥ प्राकृतगुणानां परस्पराव्यभिचारित्वं तूक्तं साङ्ख्यकौमुद्यां—अन्योन्यमिथुनवृत्तय इति । तट्टीकायां च—अन्योन्यसहचरा अविनाभाववर्तिन इति यावत् । भवति चात्रागमः— अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्रगामिनः । रजसो मिथुनं सत्त्वम् इत्य् आद्य् उपक्रम्य , नैषाम् आदिश् च संयोगो वियोगो चोपलभ्यते ॥ इति ॥ तस्माद् अत्र रजसोऽसद्भावाद् असृज्यत्वं, तमसोऽसद्भावाद् अनाश्यत्वं, प्राकृतसत्त्वाभावाच् च सच्चिदानन्दरूपत्वं तस्य दर्शितम् । तत्र हेतुः—न च कालविक्रम इति । कालविक्रमेण हि प्रकृतिक्षोभात् सत्त्वादयः पृथक् क्रियन्ते । तस्माद् यत्रासौ षड्भावविकारहेतुः कालविक्रम एव न प्रवर्तते, तत्र तेषाम् अभावः सुतराम् एवेति भावः । किं च, तेषां मूलत एव कुठार इत्य् आह—न यत्र मायेति । मायात्र जगत्सृष्ट्यादिहेतुर् भगवच्छक्तिः, न तु कापट्यमात्रम्, रजआदिनिषेधेनैव तद्व्युदासात् । अथवा, यत्र तयोः सम्बन्धि सत्त्वं प्राकृतसत्त्वं यत्, तद् अपि न प्रवर्तते । मिश्रम् अपृथग्भूतगुणत्रयं प्रधानं च । अग्रे मायाप्रधानयोर् भेदो विवेचनीयः । कैमुत्येनोक्तम् एवार्थं द्रढयति—किम् उतापरे इति । तयोर् विमिश्रं किञ्चिद् रजस्तमोमिश्रं सत्त्वं च नेति व्याख्या तु पिष्टपेषणम् एव । सामान्यतो रजस्तमोनिषेधेनैव तत्प्रतिपत्तेः ।

Transliteration (IAST)

tad-āvirbhāvam āha sārdha-daśabhiḥ— tasmai sva-lokaṁ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayām āsa paraṁ na yat-param | vyapeta-saṅkleśa-vimoha-sādhvasaṁ sva-dṛṣṭavadbhir puruṣair abhiṣṭutam || pravartate yatra rajas tamas tayoḥ sattvaṁ ca miśraṁ na ca kāla-vikramaḥ | na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ || śyāmāvadātāḥ śata-patra-locanāḥ piśaṅga-vastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ | sarve catur-bāhava unmiṣan-maṇi-praveka-niṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ | pravāla-vaidūrya-mṛṇāla-varcasaḥ parisphurat-kuṇḍala-mauli-mālinaḥ || bhrājiṣṇubhir yaḥ parito virājate lasad-vimānāvalibhir mahātmanām | vidyotamānaḥ pramadottamā-dyubhiḥ sa-vidyud-abhrāvalibhir yathā nabhaḥ || śrīr yatra rūpiṇy urugāya-pādayoḥ karoti mānaṁ bahudhā vibhūtibhiḥ | preṅkhaṁ śritā yā kusumākarānugair vigīyamānā priya-karma gāyatī || dadarśa tatrākhila-sātvatāṁ patiṁ śriyaḥ patiṁ yajña-patiṁ jagat-patim | sunanda-nanda-prabalārhaṇādibhiḥ sva-pārṣadāgraiḥ pariṣevitaṁ vibhum || bhṛtya-prasādābhimukhaṁ dṛg-āsavaṁ prasanna-hāsāruṇa-locanānanam | kirīṭinaṁ kuṇḍalinaṁ catur-bhujaṁ pītāṁśukaṁ vakṣasi lakṣitaṁ śriyā || adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṁ paraṁ vṛtaṁ catuḥ-ṣoḍaśa-pañca-śaktibhiḥ | yuktaṁ bhagaiḥ svair itaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇam īśvaram || tad-darśanāhlāda-pariplutāntaro hṛṣyat-tanuḥ prema-bharāśru-locanaḥ | nanāma pādāmbujam asya viśva-sṛg yat pāramahaṁsyena pathādhigamyate || taṁ prīyamāṇaṁ samupasthitaṁ kaviṁ prajā-visarge nija-śāsanārhaṇam | babhāṣa īṣat-smita-śociṣā girā priyaḥ priyaṁ prīta-manāḥ kare spṛśan || tasmai bhagavad-ājñā-puraskāreṇa śrī-nārāyaṇāhvaya-puruṣa-nābhi-paṅkaje sthitvaiva tat-toṣaṇais tapobhir bhajate brahmaṇe, sabhājitaḥ tena bhajanena vaśīkṛtaḥ san, sva-lokaṁ vaikuṇṭhaṁ bhuvanottamaṁ bhagavān samyag darśayāmāsa | yad yato vaikuṇṭhāt param anyad vaikuṇṭhaṁ paraṁ śreṣṭhaṁ na vidyate, parama-bhagavad-vaikuṇṭhatvāt | yad vā, yad yato vaikuṇṭhāt paraṁ brahmākhyaṁ tattvaṁ paraṁ bhinnaṁ na bhavati | svarūpa-śakti-viśeṣāviṣkāreṇa māyayānāvṛtaṁ tad eva tad-rūpam ity arthaḥ | agre tv idaṁ vyaktīkariṣyate | tādṛśatve hetuḥ—vyapeteti sva-dṛṣṭeti ca | avidyāsmitārāga-dveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ | vimohas taiḥ vaicittyaṁ, sādhvasaṁ bhayaṁ, vyapetāni saṅkleśādīni yatra tam | svasya dṛṣṭaṁ darśanaṁ tad vidyate yeṣāṁ tair ātmavidbhir api abhitaḥ sarvāṁśenaiva stutaṁ ślāghitam | atha te munayo dṛṣṭvā nayanānanda-bhājanam | vaikuṇṭhaṁ tad-adhiṣṭhānaṁ vikuṇṭhaṁ ca svayaṁ-prabham || bhagavantaṁ parikramya praṇipatyānumānya ca | pratijagmuḥ pramuditāḥ śaṁsanto vaiṣṇavīṁ śriyam || pravartate yatra rajas tamas tayoḥ sattvaṁ ca miśraṁ na ca kāla-vikramaḥ | na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ || punas tādṛśatvam eva vyanakti—pravartate iti | yatra vaikuṇṭhe rajas tamaś ca na pravartate | tayor miśraṁ sahacaraṁ jaḍaṁ yat sattvaṁ, na tad api, kintu anyad eva | tac ca yā suṣṭhu sthāpayiṣyamāṇā māyātaḥ parā bhagavat-svarūpa-śaktiḥ, tasyā vṛttitvena cid-rūpaṁ śuddha-sattvākhyaṁ sattvam iti tadīya-prakaraṇa eva sthāpayiṣyate | tad eva ca yatra pravartate ity arthaḥ | tathā ca nārada-pañcarātre jitante-stotre— lokaṁ vaikuṇṭha-nāmānaṁ divya-ṣaḍ-guṇa-saṁyutam | avaiṣṇavānām aprāpyaṁ guṇa-traya-vivarjitam || pādmottara-khaṇḍe tu vaikuṇṭha-nirūpaṇe tasya sattvasyāprākṛtatvaṁ sphuṭam evaṁ darśitam, yataḥ prakṛti-vibhūti-varṇanānantaram— evaṁ prākṛta-rūpāyā vibhūte rūpam uttamam | tripād-vibhūti-rūpaṁ tu śṛṇu bhūdhara-nandini || pradhāna-parama-vyomnor antare virajā nadī | vedāṅga-sveda-janita-toyaiḥ prasrāvitā śubhā || tasyāḥ pāre para-vyomni tripād-bhūtaṁ sanātanam | amṛtaṁ śāśvataṁ nityam anantaṁ paraṁ padam || śuddha-sattva-mayaṁ divyam akṣaraṁ brahmaṇaḥ padam || ity-ādi || prākṛta-guṇānāṁ parasparāvyabhicāritvaṁ tūktaṁ sāṅkhya-kaumudyāṁ—anyonya-mithuna-vṛttaya iti | taṭ-ṭīkāyāṁ ca—anyonya-sahacarā avinābhāva-vartina iti yāvat | bhavati cātrāgamaḥ— anyonya-mithunāḥ sarve sarve sarvatra-gāminaḥ | rajaso mithunaṁ sattvam ity ādy upakramya , naiṣām ādiś ca saṁyogo viyogo copalabhyate || iti || tasmād atra rajaso'sad-bhāvād asṛjyatvaṁ, tamaso'sad-bhāvād anāśyatvaṁ, prākṛta-sattvābhāvāc ca saccidānanda-rūpatvaṁ tasya darśitam | tatra hetuḥ—na ca kāla-vikrama iti | kāla-vikrameṇa hi prakṛti-kṣobhāt sattvādayaḥ pṛthak kriyante | tasmād yatrāsau ṣaḍ-bhāva-vikāra-hetuḥ kāla-vikrama eva na pravartate, tatra teṣām abhāvaḥ sutarām eveti bhāvaḥ | kiṁ ca, teṣāṁ mūlata eva kuṭhāra ity āha—na yatra māyeti | māyātra jagat-sṛṣṭy-ādi-hetur bhagavac-chaktiḥ, na tu kāpaṭya-mātram, raja-ādi-niṣedhenaiva tad-vyudāsāt | athavā, yatra tayoḥ sambandhi sattvaṁ prākṛta-sattvaṁ yat, tad api na pravartate | miśram apṛthag-bhūta-guṇa-trayaṁ pradhānaṁ ca | agre māyā-pradhānayor bhedo vivecanīyaḥ | kaimutyenoktam evārthaṁ draḍhayati—kim utāpare iti | tayor vimiśraṁ kiñcid rajas-tamo-miśraṁ sattvaṁ ca neti vyākhyā tu piṣṭa-peṣaṇam eva | sāmānyato rajas-tamo-niṣedhenaiva tat-pratipatteḥ |

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तद्tadто
आविर्भावम्āvirbhāvamявление
आहāhaизлагает
सार्धsārdhaс половиной
दशभिःdaśabhiḥдесятью
तस्मैtasmai«ему
स्वsvaСвою
लोकंlokaṁобитель
भगवान्bhagavānБхагаван
सभाजितःsabhājitaḥпочтённый
सन्दर्शयाम्sandarśayāmпоказал
आसāsaон
परंparaṁвысшую
नnaне
यत्yatкоторой
परम्paramвыше
व्यपेतvyapetaушли
सङ्क्लेशsaṅkleśaмучения
विमोहvimohaморок
साध्वसंsādhvasaṁи страх откуда
स्वsvaсами
दृष्टवद्भिर्dṛṣṭavadbhirвидевшими
पुरुषैर्puruṣairлюдьми
अभिष्टुतम्abhiṣṭutamвосхваляемую
प्रवर्ततेpravartateдействуют
यत्रyatraгде
रजस्rajasраджас
तमस्tamasтамас
तयोःtayoḥих
सत्त्वंsattvaṁсаттва
चcaи
मिश्रंmiśraṁсмешанная
नnaне
चcaи
कालkālaвремени
विक्रमःvikramaḥпоступь
नnaне
यत्रyatraгде
मायाmāyāмайя
किम्kimчто
उतापरेutāpareуж говорить об ином
हरेर्harerХари
अनुव्रताanuvratāпреданные
यत्रyatraгде
सुरासुरार्चिताःsurāsurārcitāḥбогами и асурами чтимые
श्यामावदाताःśyāmāvadātāḥтёмно-сияющие
शतśataста
पत्रpatraлепестков
लोचनाःlocanāḥглаза имеющие
पिशङ्गpiśaṅgaжелтоватые
वस्त्राःvastrāḥодежды имеющие
सुरुचःsurucaḥпрекрасные
सुपेशसःsupeśasaḥблагообразные
सर्वेsarveвсе
चतुर्caturчетыре
बाहवbāhavaруки имеющие
उन्मिषन्unmiṣanсверкающих
मणिmaṇiсамоцветов
प्रवेकpravekaотборных
निष्काभरणाःniṣkābharaṇāḥожерельями украшенные
सुवर्चसःsuvarcasaḥблистательные
प्रवालpravālaкоралла
वैदूर्यvaidūryaвайдурьи
मृणालmṛṇālaлотосова стебля
वर्चसःvarcasaḥблеск имеющие
परिस्फुरत्parisphuratсверкающими
कुण्डलkuṇḍalaсерьгами
मौलिmauliвенцами
मालिनःmālinaḥи венками украшенные
भ्राजिष्णुभिर्bhrājiṣṇubhirсияющими
यःyaḥкоторая
परितोparitoвокруг
विराजतेvirājateсияет
लसद्lasadблистающих
विमानावलिभिर्vimānāvalibhirвимана вереницами
महात्मनाम्mahātmanāmвеликих духом
विद्योतमानःvidyotamānaḥсветящаяся
प्रमदोत्तमाpramadottamāпрекраснейших жён
द्युभिःdyubhiḥблеском
सsaс
विद्युद्vidyudмолниями
अभ्रावलिभिर्abhrāvalibhirтуч грядами
यथाyathāкак
नभःnabhaḥнебо
श्रीर्śrīrШри
यत्रyatraгде
रूपिण्य्rūpiṇyвоплощённая
उरुगायurugāyaМноговоспетого
पादयोःpādayoḥстопам
करोतिkarotiтворит
मानंmānaṁпочитание
बहुधाbahudhāмногообразно
विभूतिभिःvibhūtibhiḥбогатствами
प्रेङ्खंpreṅkhaṁкачели
श्रिताśritāзанявшая
याyāкоторая
कुसुमाकरानुगैर्kusumākarānugairвесны спутниками
विगीयमानाvigīyamānāвоспеваемая
प्रियpriyaлюбимого
कर्मkarmaдеяния
गायतीgāyatīпоющая
ददर्शdadarśaувидел
तत्राखिलtatrākhilaтам всех
सात्वतांsātvatāṁсатватов
पतिंpatiṁвладыку
श्रियःśriyaḥШри
पतिंpatiṁвладыку
यज्ञyajñaжертвы
पतिंpatiṁвладыку
जगत्jagatмира
पतिम्patimвладыку
सुनन्दsunandaСунандой
नन्दnandaНандой
प्रबलार्हणादिभिःprabalārhaṇādibhiḥПрабалой, Арханой и прочими
स्वsvaСвоими
पार्षदाग्रैःpārṣadāgraiḥспутников лучшими
परिषेवितंpariṣevitaṁкому служат
विभुम्vibhumвсевеличавого
भृत्यbhṛtyaслуге
प्रसादाभिमुखंprasādābhimukhaṁк милости обращённого
दृग्dṛgочей
आसवंāsavaṁхмель
प्रसन्नprasannaясной
हासारुणhāsāruṇaулыбкой алые
लोचनाननम्locanānanamглаза и лик имеющего
किरीटिनंkirīṭinaṁв венце
कुण्डलिनंkuṇḍalinaṁв серьгах
चतुर्caturчетыре
भुजंbhujaṁруки имеющего
पीतांशुकंpītāṁśukaṁв жёлтом платье
वक्षसिvakṣasiна груди
लक्षितंlakṣitaṁотмеченного
श्रियाśriyāШри
अध्यर्हणीयासनम्adhyarhaṇīyāsanamна достойнейшем сиденье
आस्थितंāsthitaṁвосседающего
परंparaṁвысшего
वृतंvṛtaṁокружённого
चतुःcatuḥчетырьмя
षोडशṣoḍaśaшестнадцатью
पञ्चpañcaпятью
शक्तिभिःśaktibhiḥсилами
युक्तंyuktaṁнаделённого
भगैःbhagaiḥбхагами
स्वैर्svairСвоими
इतरत्रitaratraв ином месте
चाध्रुवैःcādhruvaiḥи непостоянными
स्वsvaв Своей
एवevaименно
धामन्dhāmanобители
रममाणम्ramamāṇamнаслаждающегося
ईश्वरम्īśvaramВладыку
तद्tadтого
दर्शनाह्लादdarśanāhlādaвиденья радостью
परिप्लुतान्तरोpariplutāntaroзалитый внутри
हृष्यत्hṛṣyatвздыбилось
तनुःtanuḥтело у кого
प्रेमpremaпремы
भराश्रुbharāśruполнотою слёзы
लोचनःlocanaḥв глазах у кого
ननामnanāmaпоклонился
पादाम्बुजम्pādāmbujamстопам-лотосам
अस्यasyaЕго
विश्वviśvaмира
सृग्sṛgтворец
यत्yatкоторых
पारमहंस्येनpāramahaṁsyenaпарамахамсовым
पथाधिगम्यतेpathādhigamyateпутём достигают
तंtaṁк тому
प्रीयमाणंprīyamāṇaṁлюбимому
समुपस्थितंsamupasthitaṁпредставшему
कविंkaviṁмудрецу
प्रजाprajāтварей
विसर्गेvisargeв творении
निजnijaСвоего
शासनार्हणम्śāsanārhaṇamповеления достойному
बभाषbabhāṣaобратился
ईषत्īṣatлёгкой
स्मितsmitaулыбки
शोचिषाśociṣāсиянием
गिराgirāречью
प्रियःpriyaḥлюбимый
प्रियंpriyaṁлюбимому
प्रीतprītaдовольный
मनाःmanāḥумом
करेkareруки
स्पृशन्spṛśanкасаясь»
तस्मैtasmai«ему»
भगवद्bhagavadБхагавана
आज्ञाājñāповеление
पुरस्कारेणpuraskāreṇaпоставив впереди
श्रीśrīпрекрасного
नारायणाह्वयnārāyaṇāhvayaНараяной зовущегося
पुरुषpuruṣaПуруши
नाभिnābhiпупа
पङ्कजेpaṅkajeв лотосе
स्थित्वैवsthitvaivaпребывая именно
तत्tatЕго
तोषणैस्toṣaṇaisрадующими
तपोभिर्tapobhirподвигами
भजतेbhajateпоклоняющемуся
ब्रह्मणेbrahmaṇeБрахме
सभाजितःsabhājitaḥ«почтённый»
तेनtenaтем
भजनेनbhajanenaпоклонением
वशीकृतःvaśīkṛtaḥпокорённый
सन्sanбудучи
स्वsva«Свою
लोकंlokaṁобитель»
वैकुण्ठंvaikuṇṭhaṁВайкунтху
भुवनोत्तमंbhuvanottamaṁлучший из миров
भगवान्bhagavānБхагаван
सम्यग्samyagвполне
दर्शयामासdarśayāmāsaпоказал
यद्yad«которой»
यतोyatoоттого что
वैकुण्ठात्vaikuṇṭhātВайкунтхи
परम्param«выше»
अन्यद्anyadиной
वैकुण्ठंvaikuṇṭhaṁВайкунтхи
परंparaṁвысшей
श्रेष्ठंśreṣṭhaṁлучшей
नnaне
विद्यतेvidyateесть
परमparamaвысшего
भगवद्bhagavadБхагавана
वैकुण्ठत्वात्vaikuṇṭhatvātВайкунтхой будучи
यद्yadили
वाvāже
यद्yad«которой»
यतोyatoоттого что
वैकुण्ठात्vaikuṇṭhātВайкунтхи
परंparaṁ«выше»
ब्रह्माख्यंbrahmākhyaṁ«Брахманом» именуемая
तत्त्वंtattvaṁистина
परंparaṁиной
भिन्नंbhinnaṁотличной
नnaне
भवतिbhavatiбывает
स्वरूपsvarūpaсобственной
शक्तिśaktiсилы
विशेषाविष्कारेणviśeṣāviṣkāreṇaособости явлением
माययानावृतंmāyayānāvṛtaṁмайей не покрыт
तद्tadто
एवevaименно
तद्tadеё
रूपम्rūpamоблик
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
अग्रेagreвпереди
त्व्tvже
इदंidaṁэто
व्यक्तीकरिष्यतेvyaktīkariṣyateбудет прояснено
तादृशत्वेtādṛśatveтаковости
हेतुःhetuḥпричина
व्यपेतेतिvyapeteti«ушли» — так
स्वsva«сами
दृष्टेतिdṛṣṭetiвидевшими» — так
चcaи
अविद्यास्मितारागavidyāsmitārāgaнезнание, самость, влечение
द्वेषाभिनिवेशाःdveṣābhiniveśāḥотвращение, привязанность
पञ्चpañcaпять
क्लेशाःkleśāḥмучений
विमोहस्vimohas«морок»
तैःtaiḥими
वैचित्त्यंvaicittyaṁрасстройство
साध्वसंsādhvasaṁ«страх»
भयंbhayaṁбоязнь
व्यपेतानिvyapetāniушли
सङ्क्लेशादीनिsaṅkleśādīniмучения и прочее
यत्रyatraгде
तम्tamту
स्वस्यsvasyaсвоё
दृष्टंdṛṣṭaṁвиденье
दर्शनंdarśanaṁсозерцание
तद्tadто
विद्यतेvidyateесть
येषांyeṣāṁу кого
तैर्tairтеми
आत्मविद्भिर्ātmavidbhirзнатоками души
अपिapiдаже
अभितःabhitaḥ«со всех сторон»
सर्वांशेनैवsarvāṁśenaivaвсею частью именно
स्तुतंstutaṁвосхваляема
श्लाघितम्ślāghitamславима
अथatha«затем
तेteте
मुनयोmunayoмуни
दृष्ट्वाdṛṣṭvāувидев
नयनानन्दnayanānandaочей радости
भाजनम्bhājanamвместилище
वैकुण्ठंvaikuṇṭhaṁВайкунтху
तद्tadеё
अधिष्ठानंadhiṣṭhānaṁоснову
विकुण्ठंvikuṇṭhaṁВикунтху
चcaи
स्वयंsvayaṁсам
प्रभम्prabhamсветящегося
भगवन्तंbhagavantaṁБхагавана
परिक्रम्यparikramyaобойдя
प्रणिपत्यानुमान्यpraṇipatyānumānyaпоклонившись и испросив дозволения
चcaи
प्रतिजग्मुःpratijagmuḥушли
प्रमुदिताःpramuditāḥвозрадовавшиеся
शंसन्तोśaṁsantoславя
वैष्णवींvaiṣṇavīṁвишнуитскую
श्रियम्śriyamкрасоту»
प्रवर्ततेpravartate«действуют
यत्रyatraгде
रजस्rajasраджас
तमस्tamasтамас
तयोःtayoḥих
सत्त्वंsattvaṁсаттва
चcaи
मिश्रंmiśraṁсмешанная
नnaне
चcaи
कालkālaвремени
विक्रमःvikramaḥпоступь
नnaне
यत्रyatraгде
मायाmāyāмайя
किम्kimчто
उतापरेutāpareуж говорить об ином
हरेर्harerХари
अनुव्रताanuvratāпреданные
यत्रyatraгде
सुरासुरार्चिताःsurāsurārcitāḥбогами и асурами чтимые»
पुनस्punasснова
तादृशत्वम्tādṛśatvamтаковость
एवevaименно
व्यनक्तिvyanaktiявляет
प्रवर्ततेpravartate«действуют»
इतिitiтак
यत्रyatraгде
वैकुण्ठेvaikuṇṭheв Вайкунтхе
रजस्rajasраджас
तमश्tamaśтамас
चcaи
नnaне
प्रवर्ततेpravartateдействуют
तयोर्tayorих
मिश्रंmiśraṁ«смешанная»
सहचरंsahacaraṁспутница
जडंjaḍaṁкосная
यत्yatкоторая
सत्त्वंsattvaṁсаттва
नnaне
तद्tadта
अपिapiтоже
किन्तुkintuно
अन्यद्anyadиная
एवevaименно
तच्tacона
चcaи
याyāкоторая
सुष्ठुsuṣṭhuкак следует
स्थापयिष्यमाणाsthāpayiṣyamāṇāбудет установлена
मायातःmāyātaḥмайи
पराparāвыше
भगवत्bhagavatБхагавана
स्वरूपsvarūpaсобственная
शक्तिःśaktiḥсила
तस्याtasyāеё
वृत्तित्वेनvṛttitvenaдеятельностью будучи
चिद्cidсознания
रूपंrūpaṁоблик имеющая
शुद्धśuddha«чистой
सत्त्वाख्यंsattvākhyaṁсаттвой» именуемая
सत्त्वम्sattvamсаттва
इतिitiтак
तदीयtadīyaеё
प्रकरणprakaraṇaв разделе
एवevaименно
स्थापयिष्यतेsthāpayiṣyateбудет установлено
तद्tadто
एवevaименно
चcaи
यत्रyatraгде
प्रवर्ततेpravartate«действует»
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
तथाtathāтак
चcaи
नारदnāradaв «Нарада-»
पञ्चरात्रेpañcarātreпанчаратре
जितन्तेjitante«джитанте-»
स्तोत्रेstotreставе
लोकंlokaṁ«мир
वैकुण्ठvaikuṇṭha«Вайкунтха»
नामानंnāmānaṁименем имеющий
दिव्यdivyaбожественными
षड्ṣaḍшестью
गुणguṇaкачествами
संयुतम्saṁyutamнаделённый
अवैष्णवानाम्avaiṣṇavānāmневайшнавам
अप्राप्यंaprāpyaṁнедостижимый
गुणguṇaгун
त्रयtrayaтрёх
विवर्जितम्vivarjitamлишённый»
पाद्मोत्तरpādmottara«Падмы» уттара-
खण्डेkhaṇḍeв кханде
तुtuже
वैकुण्ठvaikuṇṭhaВайкунтхи
निरूपणेnirūpaṇeв изложении
तस्यtasyaтой
सत्त्वस्याप्राकृतत्वंsattvasyāprākṛtatvaṁсаттвы невещественность
स्फुटम्sphuṭamявно
एवंevaṁтак
दर्शितम्darśitamпоказана
यतःyataḥоттого что
प्रकृतिprakṛtiпракрити
विभूतिvibhūtiбогатства
वर्णनानन्तरम्varṇanānantaramописания вслед за
एवंevaṁ«таков
प्राकृतprākṛtaвещественный
रूपायाrūpāyāоблик имеющего
विभूतेvibhūteбогатства
रूपम्rūpamоблик
उत्तमम्uttamamвысший
त्रिपाद्tripādтрёхстопного
विभूतिvibhūtiбогатства
रूपंrūpaṁоблик
तुtuже
शृणुśṛṇuслушай
भूधरbhūdharaГоры
नन्दिनिnandiniдочь
प्रधानpradhānaпрадханой
परमparamaвысшим
व्योम्नोर्vyomnorи небом
अन्तरेantareмежду
विरजाvirajāВираджа
नदीnadīрека
वेदाङ्गvedāṅgaВеды членов
स्वेदsvedaпотом
जनितjanitaрождёнными
तोयैःtoyaiḥводами
प्रस्राविताprasrāvitāистекающая
शुभाśubhāблагая
तस्याःtasyāḥеё
पारेpāreна том берегу
परparaв высшем
व्योम्निvyomniнебе
त्रिपाद्tripādтрёхстопное
भूतंbhūtaṁсущее
सनातनम्sanātanamвечное
अमृतंamṛtaṁбессмертное
शाश्वतंśāśvataṁпостоянное
नित्यम्nityamнепреходящее
अनन्तंanantaṁбесконечное
परंparaṁвысшая
पदम्padamобитель
शुद्धśuddhaчистой
सत्त्वsattvaсаттвы
मयंmayaṁиз состоящая
दिव्यम्divyamбожественная
अक्षरंakṣaraṁнетленная
ब्रह्मणःbrahmaṇaḥБрахмана
पदम्padamобитель»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
प्राकृतprākṛtaвещественных
गुणानांguṇānāṁгун
परस्पराव्यभिचारित्वंparasparāvyabhicāritvaṁвзаимная неразлучность
तूक्तंtūktaṁже сказана
साङ्ख्यsāṅkhyaв «Санкхья-»
कौमुद्यांkaumudyāṁкаумуди
अन्योन्यanyonya«друг с другом
मिथुनmithunaв паре
वृत्तयvṛttayaпребывающие»
इतिitiтак
तट्taṭна неё
टीकायांṭīkāyāṁв тике
चcaи
अन्योन्यanyonya«друг друга
सहचराsahacarāспутники
अविनाभावavinābhāvaнеразлучно
वर्तिनvartinaпребывающие»
इतिitiтак
यावत्yāvatто есть
भवतिbhavatiбывает
चात्रागमःcātrāgamaḥи здесь свидетельство
अन्योन्यanyonya«друг с другом
मिथुनाःmithunāḥв паре
सर्वेsarveвсе
सर्वेsarveвсе
सर्वत्रsarvatraвсюду
गामिनःgāminaḥидущие
रजसोrajasoраджаса
मिथुनंmithunaṁпара
सत्त्वम्sattvamсаттва»
इत्य्ityтак
आद्य्ādyи далее
उपक्रम्यupakramyaначав
नैषाम्naiṣām«не у них
आदिश्ādiśначало
चcaи
संयोगोsaṁyogoсоединение
वियोगोviyogoразъединение
चोपलभ्यतेcopalabhyateи обретается»
इतिitiтак
तस्माद्tasmādпотому
अत्रatraздесь
रजसोऽसद्rajaso'sadраджаса не-сущим
भावाद्bhāvādбытием
असृज्यत्वंasṛjyatvaṁнесотворимость
तमसोऽसद्tamaso'sadтамаса не-сущим
भावाद्bhāvādбытием
अनाश्यत्वंanāśyatvaṁнеуничтожимость
प्राकृतprākṛtaвещественной
सत्त्वाभावाच्sattvābhāvācсаттвы отсутствием
चcaи
सच्चिदानन्दsaccidānandaбытия-сознания-блаженства
रूपत्वंrūpatvaṁоблик
तस्यtasyaеё
दर्शितम्darśitamпоказан
तत्रtatraтам
हेतुःhetuḥпричина
नna«не
चcaи
कालkālaвремени
विक्रमvikramaпоступь»
इतिitiтак
कालkālaвремени
विक्रमेणvikrameṇaпоступью
हिhiведь
प्रकृतिprakṛtiпракрити
क्षोभात्kṣobhātот возмущения
सत्त्वादयःsattvādayaḥсаттва и прочие
पृथक्pṛthakотдельными
क्रियन्तेkriyanteделаются
तस्माद्tasmādпотому
यत्रासौyatrāsauгде эта
षड्ṣaḍшести
भावbhāvaсостояний
विकारvikāraизменений
हेतुःhetuḥпричина
कालkālaвремени
विक्रमvikramaпоступь
एवevaименно
नnaне
प्रवर्ततेpravartateдействует
तत्रtatraтам
तेषाम्teṣāmих
अभावःabhāvaḥотсутствие
सुतराम्sutarāmтем более
एवेतिevetiименно — таков
भावःbhāvaḥсмысл
किंkiṁчто
चcaи
तेषांteṣāṁим
मूलतmūlataпод корень
एवevaименно
कुठारkuṭhāraтопор
इत्य्ityтак
आहāhaговорит
नna«не
यत्रyatraгде
मायेतिmāyetiмайя» — так
मायात्रmāyātraмайя здесь
जगत्jagatмира
सृष्ट्य्sṛṣṭyтворения
आदिādiи прочего
हेतुर्heturпричина
भगवच्bhagavacБхагавана
छक्तिःchaktiḥсила
नnaне
तुtuже
कापट्यkāpaṭyaобман
मात्रम्mātramодин лишь
रजrajaраджаса
आदिādiи прочего
निषेधेनैवniṣedhenaivaотрицанием именно
तद्tadего
व्युदासात्vyudāsātиз-за отвержения
अथवाathavāили же
यत्रyatraгде
तयोःtayoḥс ними
सम्बन्धिsambandhiсвязанная
सत्त्वंsattvaṁсаттва
प्राकृतprākṛtaвещественная
सत्त्वंsattvaṁсаттва
यत्yatкоторая
तद्tadта
अपिapiтоже
नnaне
प्रवर्ततेpravartateдействует
मिश्रम्miśram«смешанное»
अपृथग्apṛthagнеотделённых
भूतbhūtaсущих
गुणguṇaгун
त्रयंtrayaṁтроица
प्रधानंpradhānaṁпрадхана
चcaи
अग्रेagreвпереди
मायाmāyāмайи
प्रधानयोर्pradhānayorи прадханы
भेदोbhedoразличие
विवेचनीयःvivecanīyaḥдолжно быть разобрано
कैमुत्येनोक्तम्kaimutyenoktamдоводом «тем более» сказанный
एवार्थंevārthaṁименно смысл
द्रढयतिdraḍhayatiукрепляет
किम्kim«что
उतापरेutāpareуж говорить об ином»
इतिitiтак
तयोर्tayorих
विमिश्रंvimiśraṁсмешанная
किञ्चिद्kiñcidнекая
रजस्rajasраджаса
तमोtamoи тамаса
मिश्रंmiśraṁсмесь
सत्त्वंsattvaṁсаттва
चcaи
नेतिnetiне — так
व्याख्याvyākhyāтолкование
तुtuже
पिष्टpiṣṭaмуки
पेषणम्peṣaṇamперемалывание
एवevaименно
सामान्यतोsāmānyatoвообще
रजस्rajasраджаса
तमोtamoи тамаса
निषेधेनैवniṣedhenaivaотрицанием именно
तत्tatтого
प्रतिपत्तेःpratipatteḥиз-за понимания
Translation

Явление Его он излагает десятью с половиной стихами:

«Ему, почтённый, Бхагаван показал Свою обитель — высшую, выше которой нет; откуда ушли мучения, морок и страх; восхваляемую людьми, что видели её сами.

Где не действуют ни раджас, ни тамас, ни смешанная с ними саттва, ни поступь времени; где нет майи — что уж говорить об ином; где преданные Хари, чтимые богами и асурами.

Тёмно-сияющие, с глазами-лотосами о ста лепестках, в желтоватых одеждах, прекрасные, благообразные, все четырёхрукие, украшенные ожерельями из отборных сверкающих самоцветов, блистательные, с блеском коралла, вайдурьи и лотосова стебля, в сверкающих серьгах, венцах и венках.

Она сияет вокруг вереницами блистающих виман великих духом и светится блеском прекраснейших жён — как небо с грядами туч и молниями.

Где Шри, воплощённая, многообразно чтит стопы Многовоспетого своими богатствами; где она на качелях, воспеваемая спутниками весны, поёт о деяниях любимого.

Там он увидел владыку всех сатватов, владыку Шри, владыку жертвы, владыку мира, всевеличавого, кому служат лучшие из Его спутников — Сунанда, Нанда, Прабала, Архана и прочие;

обращённого к милости к слуге, хмель для очей, с ясной улыбкой и алыми глазами на алом лике, в венце и серьгах, четырёхрукого, в жёлтом платье, отмеченного на груди знаком Шри;

восседающего на достойнейшем сиденье, высшего, окружённого четырьмя, шестнадцатью и пятью силами, наделённого Своими бхагами, что в ином месте непостоянны, наслаждающегося в Своей собственной обители, — Владыку.

Залитый внутри радостью того виденья, со вздыбившимся телом и слезами в глазах от полноты премы, творец мира поклонился Его лотосным стопам, которых достигают путём парамахамс.

А Тот, довольный умом, обратился к представшему пред Ним любимому мудрецу, достойному принять Его повеление о творении тварей, — речью, сияющей лёгкой улыбкой: любимый любимому, касаясь его руки».

«Ему» — Брахме, что, поставив впереди повеление Бхагавана, пребывал в лотосе пупа Пуруши, зовущегося Шри Нараяной, и поклонялся Ему подвигами, Его радующими. «Почтённый» — покорённый тем поклонением. Бхагаван вполне показал ему «Свою обитель» — Вайкунтху, лучший из миров.

«Которой» — оттого что иной Вайкунтхи, высшей и лучшей той Вайкунтхи, нет: она — Вайкунтха высшего Бхагавана. Или же: оттого что та истина, что именуется Брахманом, не иная и не отличная от той Вайкунтхи; она есть тот же её облик, не покрытый майей — явлением особости собственной силы. Впереди это будет прояснено.

Причину такого её свойства он даёт словами «ушли» и «сами видевшими». Пять мучений — незнание, самость, влечение, отвращение и привязанность. «Морок» — расстройство от них; «страх» — боязнь; та, «откуда ушли» мучения и прочее. «Сами видевшими» — теми, у кого есть собственное виденье, то есть знатоками души; даже ими она восхваляема, славима «со всех сторон», то есть всею частью.

«Затем те муни, увидев Вайкунтху — вместилище радости для очей — и её основу, Викунтху, самосветящегося, обошли Бхагавана, поклонились Ему, испросили дозволения и ушли, возрадовавшись, славя вишнуитскую красоту».

«Где не действуют ни раджас, ни тамас, ни смешанная с ними саттва, ни поступь времени; где нет майи — что уж говорить об ином; где преданные Хари, чтимые богами и асурами».

Он снова являет то же её свойство словами «не действуют». Где, то есть в Вайкунтхе, не действуют раджас и тамас. И та косная саттва, что им спутница, «смешанная» с ними, — тоже не она там, но иная. А эта иная есть та, что будет как следует установлена: собственная сила Бхагавана, которая выше майи. В её же разделе будет установлено, что саттва, именуемая чистой саттвой, есть деятельность той силы и облик её — сознание. Она-то там и «действует». Таков смысл.

Так и в «Нарада-панчаратре», в «Джитанте-ставе»: «Мир, носящий имя Вайкунтхи, наделённый шестью божественными качествами, недостижимый для невайшнавов, лишённый трёх гун».

А в уттара-кханде «Падмы», где излагается Вайкунтха, невещественность той саттвы показана прямо: вслед за описанием богатства пракрити сказано: «Таков высший облик богатства, чей облик вещественный. А об облике трёхстопного богатства слушай, дочь Горы. Между прадханой и высшим небом — река Вираджа, благая, истекающая водами, рождёнными от пота членов Веды. За нею, в высшем небе, — трёхстопное сущее, вечное, бессмертное, постоянное, непреходящее, бесконечное, высшая обитель; состоящая из чистой саттвы, божественная, нетленная обитель Брахмана» — и далее.

А о том, что вещественные гуны неразлучны друг с другом, сказано в «Санкхья-каумуди»: «пребывающие в паре друг с другом»; и в тике на неё: «спутники друг друга, то есть пребывающие неразлучно». Есть и свидетельство: «Все они в паре друг с другом, все идут всюду; пара раджаса — саттва» — начав так, далее: «и не обретается у них ни начала, ни соединения, ни разъединения».

Потому здесь показано: раз раджаса нет, она несотворима; раз тамаса нет, она неуничтожима; а раз нет и вещественной саттвы, облик её — бытие, сознание и блаженство.

Причина тому — «ни поступь времени». Ведь именно поступью времени, от возмущения пракрити, саттва и прочие делаются отдельными. Потому смысл тот, что где не действует сама поступь времени, причина шести состояний и изменений, там их отсутствие тем более несомненно.

Более того, он кладёт им топор под самый корень, говоря: «где нет майи». Майя здесь — сила Бхагавана, причина творения мира и прочего, а не один лишь обман: обман отвергнут уже самим отрицанием раджаса и прочего.

Или же так: где «смешанная», то есть связанная с ними вещественная саттва, — и та не действует; а «смешанное» — троица неотделённых гун, то есть прадхана. Различие майи и прадханы надо будет разобрать впереди. Доводом «тем более» он укрепляет тот же самый смысл: «что уж говорить об ином».

А толкование, по которому «смешанная с ними» значит некую саттву, смешанную с раджасом и тамасом, — это перемалывание муки: то же самое понято уже из общего отрицания раджаса и тамаса.

Version

cf376cd819de · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC

Available inRU

Page between verses with