आवेशावतारतया प्रतीतस्य श्रीऋषभदेवस्यापि विग्रह एवं योज्यते, यथा— इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्मः । पृष्ठे कृतो मे यद् अधर्म आराद् अतो हि माम् ऋषभं प्राहुर् आर्याः ॥ इदं मनुष्याकारशरीरं हि निश्चितं दुर्विभाव्यं दुर्वितर्क्यं यत् तत्त्वं तद् एव । यत्रैव धर्मो भागवतलक्षणस् तत्रैव मे हृदयं मनः । यद् यस्मात् तद्विपरीतादिलक्षणोऽधर्मो मया पृष्ठे कृतः । ततः पराङ्मुखोऽहम् इत्य् अर्थः । अत एव वक्तुर् अस्य ऋषभदेवस्य च सर्वान्तिमलीलापि व्याजेनान्तर्धानम् एव प्राकृतलोकप्रतीत्यनुसारेणैव तु तथा वर्णितम् । आत्मारामतारीतिदर्शनार्थम् । तद् उक्तम्—योगिनां साम्परायविधिम् अनुशिक्षयन् इति । अतः स्वकलेवरं जिहासुर् इत्य् अत्र कएवरशब्दस्य प्रपञ्च एवार्थः । उपासनाशास्त्रे तस्य तथा प्रसिद्धेः । तथा—अथ समीरवेगविधूतवेणुविकर्षणजातोग्रदावानलस् तद् वनम् आलेलिहानः सह तेन ददाह इत्य् अस्य वास्तवार्थे तु तेन सहेति कर्तृसाहाय्ये तृतीया । गौणमुख्यन्यायेन कर्तर्य् एव प्राथमिकप्रवृत्तेः । ततश् च दावानलस् तद्वनवर्तितर्वादिजीवानां स्थूलं देहं ददाह । ऋषभदेवस् तु सूक्ष्मं देहम् इति तस्य सर्वमोक्सदत्वम् अनुसन्धेयम् । स यैः स्पृष्टोऽभिदृष्टो वा संविष्टोऽनुगतोऽपि वा । कोसलास् ते ययुः स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिनः ॥ इतिवत् । ततोऽनलसाधर्म्यं वर्णयित्वा तद्वद् अन्तर्धानम् एव तस्येति च व्यञ्जितम् । अत एव ऋषभदेवाविर्भावस् तृतीयोऽध्याय इत्य् एवोक्तं न तु तज्जन्मेति ॥ ॥
āveśāvatāratayā pratītasya śrī-ṛṣabhadevasyāpi vigraha evaṁ yojyate, yathā— idaṁ śarīraṁ mama durvibhāvyaṁ sattvaṁ hi me hṛdayaṁ yatra dharmaḥ | pṛṣṭhe kṛto me yad adharma ārād ato hi mām ṛṣabhaṁ prāhur āryāḥ || idaṁ manuṣyākāra-śarīraṁ hi niścitaṁ durvibhāvyaṁ durvitarkyaṁ yat tattvaṁ tad eva | yatraiva dharmo bhāgavata-lakṣaṇas tatraiva me hṛdayaṁ manaḥ | yad yasmāt tad-viparītādi-lakṣaṇo'dharmo mayā pṛṣṭhe kṛtaḥ | tataḥ parāṅ-mukho'ham ity arthaḥ | ata eva vaktur asya ṛṣabhadevasya ca sarvāntima-līlāpi vyājenāntardhānam eva prākṛta-loka-pratīty-anusāreṇaiva tu tathā varṇitam | ātmārāmatā-rīti-darśanārtham | tad uktam—yogināṁ sāmparāya-vidhim anuśikṣayan iti | ataḥ svakalevaraṁ jihāsur ity atra kaevara-śabdasya prapañca evārthaḥ | upāsanā-śāstre tasya tathā prasiddheḥ | tathā—atha samīra-vega-vidhūta-veṇu-vikarṣaṇa-jātogra-dāvānalas tad vanam ālelihānaḥ saha tena dadāha ity asya vāstavārthe tu tena saheti kartṛ-sāhāyye tṛtīyā | gauṇa-mukhya-nyāyena kartary eva prāthamika-pravṛtteḥ | tataś ca dāvānalas tad-vana-varti-tarv-ādi-jīvānāṁ sthūlaṁ dehaṁ dadāha | ṛṣabhadevas tu sūkṣmaṁ deham iti tasya sarva-moksadatvam anusandheyam | sa yaiḥ spṛṣṭo'bhidṛṣṭo vā saṁviṣṭo'nugato'pi vā | kosalās te yayuḥ sthānaṁ yatra gacchanti yoginaḥ || itivat | tato'nala-sādharmyaṁ varṇayitvā tadvad antardhānam eva tasyeti ca vyañjitam | ata eva ṛṣabha-devāvirbhāvas tṛtīyo'dhyāya ity evoktaṁ na tu taj-janmeti || ||
Так же соотносится и образ Шри Ришабхадевы, которого считают наделённым нисхождением. Как:
«Это тело Моё труднопомыслимо; сердце Моё — саттва, и там, где закон; а беззаконие Мною отброшено за спину, прочь. Потому благородные и зовут Меня Ришабхой».
То есть: «это» «тело» человеческого облика, «ведь» несомненно, есть та самая сущность, что «труднопомыслима». «Где» «закон», имеющий признаком Бхагавана, — там и «сердце Моё», то есть ум. «Что» — то есть поскольку «беззаконие», имеющее признаком противоположное и прочее, «Мною» «отброшено за спину», то есть Я от него отвернулся.
Потому и самая последняя игра этого говорящего, Ришабхадевы, есть лишь сокрытие под предлогом, а описана так лишь в согласии с восприятием обычных людей — чтобы показать обычай радования в себе. О том сказано: «научая йогов обряду ухода».
Потому и в словах «желающий оставить своё тело» слово «калевара» означает именно проявленный мир: в писании о поклонении оно в этом смысле известно.
Так же: «затем лесной пожар, яростно родившийся от трения бамбуков, сотрясённых порывом ветра, облизывая тот лес, сжёг его вместе с ним». В истинном же смысле «вместе с ним» — третий падеж при содействии деятелю, ибо по правилу прямого и переносного смысла первичное обращение идёт на деятеля. И потому лесной пожар сжёг грубое тело деревьев и прочих существ, обитавших в том лесу, а Ришабхадева — тонкое их тело; так и надо усматривать, что он дал всем освобождение. Как в словах: «те косалы, которыми он был тронут, увиден, подле которых сидел или за которыми шёл, ушли в то место, куда уходят йоги».
И, описав подобие его огню, тем и выражено, что у него было лишь сокрытие, подобное тому. Потому и сказано «третья глава — явление Ришабхадевы», а не «рождение его».
edc4446041ea · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Уход Ришабхи читается не как смерть, а как исчезновение, устроенное для взгляда со стороны.
Грамматика решает и здесь: «вместе с ним» — падеж содействия, и значит, горел лес, а он делал своё.
Оттого и заглавие главы говорит «явление», а не «рождение».