किं च— देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा नात्मानम् अन्यं च विदुः परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश् च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञम् अनन्तम् ईडे ॥ देहश् चासवश् च प्राणा अक्षाणीन्द्रियाणि च, मनवोऽन्तःकरणानि, भूतानि च, मात्राश् च तन्मात्राणि, आत्मानं स्वस्वरूपम्, अन्यं स्वस्वविषयवर्गं, तयोः परं देवतावर्गं च न विदुः । पुमान् जीवस् तु सर्वम् आत्मानं स्वस्वरूपं, तद् अन्यं प्रमातारं, तयोः पदं देहाद्यर्थजातं तदधिष्ठातृदेवतावर्गं च वेद, तथा देहादिमूलभूतान् गुणांश् च सत्त्वादीन् वेद । तत्तज्ज्ञोऽप्य् असौ यं सर्वज्ञं देहादिजीवान्ताशेषज्ञातारं न वेद तम् अनन्तं, महद्गुणत्वाद् यम् अनन्तम् आहुः इति । अत एव हि यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद् इतर इतरं पश्यति इत्य् आरभ्य जीवस्येतरदृष्टत्वम् उक्त्वा, यत्र स्वस्य सर्वम् आत्मैवाभूत्, तत् केन कः पश्येत्? इत्यादिना तस्य परमात्मद्रष्टृत्वं निषिद्ध्य परमात्मनस् तु तत्तत्सर्वद्रष्टृत्वं स्वद्रष्टृत्वम् अप्य् अस्तीति, विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात् इत्य् अनेनाह । अस्य जीवस्य तदधिष्ठनभूतस्य य आत्मा परमात्मा स एव यत्र स्वस्मिन् स्वरूपे तच्छक्यादिकं सर्वम् अभूत् न तु वस्त्वन्तरप्रवेशेनेत्य् अर्थः । अयम् अर्थः—यत्र मायावैभवे द्वैतम् इव भवति, तन्मूलकत्वात् तदनन्यद् अपि मायाख्याचिन्त्यशक्तिहेतुकतया जडमलिननश्वरत्वेन तद्विलक्षणतया सम्पादितम् । ततः स्वतन्त्रसत्ताकम् इव मुहुर् जायते इत्य् अर्थः । तत् तु तत्र इतरो जीव इतरं पदार्थं पश्यति, तस्य करणदृश्ययोर् मिथो योग्यत्वाद् इति भावः । यत्र तु स्वरूपवैभवे तस्य जीवस्य रश्मिस्थानीयस्य मण्डलस्थानीयो य आत्मा परमात्मा, स एव स्वरूपशक्त्या सर्वम् अभूत्, अनादित एव भवन्न् आस्ते, न तु तत्प्रवेशेन, तत् तत्र इतरः स जीवः केनेतरेण करणभूतेन कं पदार्थं पश्येत्, न केनापि कम् अपि पश्येद् इत्य् अर्थः । न हि रश्मयः स्वशक्त्या सूर्यमण्डलान्तर्गतवैभवं प्रकाशयेयुः, न चार्चिषो वह्निं निर्दहेयुर् इति भावः । तद् एवं सति, यस्य खल्व् एवम् अनन्तं स्वरूपवैभवं तं विज्ञातारं सर्वज्ञं परमात्मानं केनेतरेण करणेन विजानीयात्? न केनापीत्य् अर्थः । तद् एवं ज्ञानशक्तौ तत्र सिद्धायां क्रियेच्छाशक्ती च लक्ष्येते ॥ ॥
kiṁ ca— deho'savo'kṣā manavo bhūta-mātrā nātmānam anyaṁ ca viduḥ paraṁ yat | sarvaṁ pumān veda guṇāṁś ca taj-jño na veda sarvajñam anantam īḍe || dehaś cāsavaś ca prāṇā akṣāṇīndriyāṇi ca, manavo'ntaḥ-karaṇāni, bhūtāni ca, mātrāś ca tan-mātrāṇi, ātmānaṁ sva-svarūpam, anyaṁ sva-sva-viṣaya-vargaṁ, tayoḥ paraṁ devatā-vargaṁ ca na viduḥ | pumān jīvas tu sarvam ātmānaṁ sva-svarūpaṁ, tad anyaṁ pramātāraṁ, tayoḥ padaṁ dehādy-artha-jātaṁ tad-adhiṣṭhātṛ-devatā-vargaṁ ca veda, tathā dehādi-mūla-bhūtān guṇāṁś ca sattvādīn veda | tat-taj-jño'py asau yaṁ sarvajñaṁ dehādi-jīvāntāśeṣa-jñātāraṁ na veda tam anantaṁ, mahad-guṇatvād yam anantam āhuḥ iti | ata eva hi yatra hi dvaitam iva bhavati tad itara itaraṁ paśyati ity ārabhya jīvasyetara-dṛṣṭatvam uktvā, yatra svasya sarvam ātmaivābhūt, tat kena kaḥ paśyet? ity-ādinā tasya paramātma-draṣṭṛtvaṁ niṣiddhya paramātmanas tu tat-tat-sarva-draṣṭṛtvaṁ sva-draṣṭṛtvam apy astīti, vijñātāram are kena vijānīyāt ity anenāha | asya jīvasya tad-adhiṣṭhana-bhūtasya ya ātmā paramātmā sa eva yatra svasmin svarūpe tac-chakyādikaṁ sarvam abhūt na tu vastv-antara-praveśenety arthaḥ | ayam arthaḥ—yatra māyā-vaibhave dvaitam iva bhavati, tan-mūlakatvāt tad-ananyad api māyākhyācintya-śakti-hetukatayā jaḍa-malina-naśvaratvena tad-vilakṣaṇatayā sampāditam | tataḥ svatantra-sattākam iva muhur jāyate ity arthaḥ | tat tu tatra itaro jīva itaraṁ padārthaṁ paśyati, tasya karaṇa-dṛśyayor mitho yogyatvād iti bhāvaḥ | yatra tu svarūpa-vaibhave tasya jīvasya raśmi-sthānīyasya maṇḍala-sthānīyo ya ātmā paramātmā, sa eva svarūpa-śaktyā sarvam abhūt, anādita eva bhavann āste, na tu tat-praveśena, tat tatra itaraḥ sa jīvaḥ kenetareṇa karaṇa-bhūtena kaṁ padārthaṁ paśyet, na kenāpi kam api paśyed ity arthaḥ | na hi raśmayaḥ sva-śaktyā sūrya-maṇḍalāntargata-vaibhavaṁ prakāśayeyuḥ, na cārciṣo vahniṁ nirdaheyur iti bhāvaḥ | tad evaṁ sati, yasya khalv evam anantaṁ svarūpa-vaibhavaṁ taṁ vijñātāraṁ sarvajñaṁ paramātmānaṁ kenetareṇa karaṇena vijānīyāt? na kenāpīty arthaḥ | tad evaṁ jñāna-śaktau tatra siddhāyāṁ kriyecchā-śaktī ca lakṣyete || ||
Более того:
«Тело, дыхания, чувства, умы, стихии и танматры не знают ни себя, ни иного, ни того, что выше их. Человек знает всё и знает качества; но того, кто знает их, он не знает. Всеведущего, бесконечного — славлю».
«Тело», «и дыхания», то есть праны, «чувства», то есть органы, «умы», то есть внутренние орудия, «стихии» и «танматры» не знают «себя», то есть своей природы; «иного», то есть разряда своих предметов; и того, что «выше» их обоих, то есть разряда божеств.
«Человек» же, джива, «знает» «всё»: и себя, свою природу, и иного, познающего, и место их обоих — род предметов, тело и прочее, и разряд правящих ими божеств; так же знает он и «качества», саттву и прочие, что суть корень тела и прочего. Но, зная то и это, он «не знает» того «всеведущего», кто знает всё без остатка, от тела до дживы, — того «бесконечного», о ком сказано: «кого за великие качества зовут бесконечным».
Потому-то, начав с «Где бывает словно двойственность, там один видит другого» и сказав о том, что джива видим иным, шрути отвергает, что он зрящий Параматму, — словами «Где всё стало своею душою, там чем и кого видел бы?» и далее; а что Параматма есть зрящий и всё то и это, и Себя самого, — говорит словами «Познающего — о! — чем познал бы?».
«Душа» этого дживы, то есть Параматма, что служит ему основою, — «там», то есть в Себе Самом, в Своей природе, «стало» «всем», то есть Его силою и прочим, а не вхождением в иную вещь. Таков смысл.
А смысл вот в чём. «Где», то есть в богатстве майи, «бывает словно двойственность»: хотя она и не отлична от Него, ибо корень её в Нём, всё же по причине непостижимой силы, именуемой майей, она устроена косною, нечистою и тленною и потому от Него отличною; оттого она снова и снова рождается словно имеющей самостоятельное бытие. И вот там «один», то есть джива, «видит» «другого», то есть предмет, — ибо орудие его и зримое взаимно годны друг для друга.
«Где» же — в богатстве собственной природы — та «душа», Параматма, подобная кругу, для дживы, подобного лучу, — Он-то Своею собственной силой и «стал» «всем», то есть от безначалья пребывает таким, а не вхождением в него. Потому там «один», тот джива, «чем» иным, то есть каким орудием, «кого», то есть какой предмет, «видел бы»? Ничем и никакого. Ибо не осветят лучи своею силой богатство, входящее в солнечный круг, и не сожгут языки пламени самого огня.
А раз так, то Того, у кого богатство собственной природы бесконечно, — «познающего», всеведущего Параматму, — «чем» иным орудием «познал бы»? Ничем.
Итак, когда там утверждена сила знания, тем самым обозначаются и силы действия и воли.
9738ce5d2792 · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Лестница выстроена честно: вещество не знает и себя, джива знает почти всё, и лишь последнего не знает никто.
Два «где» стиха разведены: в богатстве майи видят, в богатстве Его природы — нет.
И довод от лучей окончателен: тем, чем светят, источник не осветишь.