तद् एव उपदेश्यचतुष्टयं चतुःश्लोक्या निरूपयन् प्रथमं ज्ञानविज्ञानार्थं स्वलक्षणं प्रतिपादयति द्वाभ्याम् । तत्र ज्ञानार्थम् आह— अहम् एवासम् एवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चाद् अहं यद् एतच् च योऽवशिष्येत सोऽस्म्य् अहम् ॥ अत्र अहंशब्देन तद्वक्ता मूर्त एवोच्यते, न तु निर्विशेषं ब्रह्म, तदविषयत्वात् । आत्मज्ञानतात्पर्यके तु, तत् त्वम् असि इतिवत् त्वम् एवासीर् एव वक्तुम् उपयुक्तवात् । ततश् चायम् अर्थः—सम्प्रति भवन्तं प्रति प्रादुर्भवन्न् असौ परममनोहरश्रीविग्रहोऽहम् एवाग्रे महाप्रलयकालेऽप्य् आसम् एव । वासुदेवो वा इदम् अग्र आसीन् न ब्रह्मा न च शङ्करः । एको नारायण आसीन् न ब्रह्मा नेशानः इत्यादिश्रुतिभ्यः । भगवान् एक आसेदम् अग्र आत्मात्मनां विभुः इत्यादितृतीयात् । अतो वैकुण्ठतत्पार्षदादीनाम् अपि तदुपाङ्गत्वाद् अहंपदेनैव ग्रहणं राजासौ प्रयातीतिवत् । ततस् तेषां च तद्वद् एव स्थितिर् बोध्यते । तथा च राजप्रश्नः— स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्ययः । मुक्तात्ममायां मायेशः शेते सर्वगुहाशयः ॥ इति । श्रीविदुरप्रश्नश् च— तत्त्वानां भगवंस् तेषां कतिधा प्रतिसङ्क्रमः । तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विद् अनुशेरत ॥ इति । काशीखण्डेऽप्य् उक्तं श्रीध्रुवचरिते— न च्यवन्ते हि मद्भक्ता महत्यां प्रलयापदि । अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः ॥ इति । अहम् एवेत्य् एवकारेण कर्त्रन्तरस्यारूपत्वादिकस्य च व्यावृत्तिः । आसम् एवेति तत्रासम्भावनाया निवृत्तिः । तद् उक्तं, यद्रूपगुणकर्मकः इति । अत एव यद् वा, आसम् एवेति ब्रह्मादिबहिर्जनज्ञानगोचरसृष्ट्यादिलक्षणक्रियान्तरस्यैव व्यावृत्तिः । न तु स्वान्तरङ्गलीलाया अपि । यथाधुनासौ राजा कार्यं न किञ्चित् करोतीत्य् उक्ते राज्यसम्बन्धिकार्यम् एव निषिध्यते, न तु शयनभोजनादिकम् अपीति, तद्वत् । यद् वा, अस गतिदीप्त्यादानेष्व् इत्य् अस्मात् आसं साम्प्रतं भवता दृश्यमानैर् विशेषैर् एभिर् अग्रेऽपि विराजमान एवातिष्ठम् इति निराकारत्वादिकस्यैव विशेषतो व्यावृत्तिः । तद् उक्तम् अनेन श्लोकेन साकारनिराकारविष्णुलक्षणकारिण्याम् मुक्ताफलटीकायाम् अपि—नापि साकारेष्व् अव्याप्तिः । तेषाम् आकारातिरोहितत्वाद् इति । ऐतरेयकश्रुतिश् च—आत्मैवेदम् अग्र आसीत् पुरुषविधः इति । एतेन प्रकृतीक्षणतोऽपि प्राग्भावात् पुरुषाद् अप्य् उत्तमत्वेन भगवज्ज्ञानम् एव कथितम् । ननु क्वचिन् निर्विशेषम् एव ब्रह्म आसीद् इति श्रूयते? तत्राह—नान्यद् यत् सदसत्परम् इति । सत् कार्यम्, असत् कारणं, तयोः परं यद् ब्रह्म, तन् न मत्तोऽन्यत् । क्वचिद् अधिकारिणि शास्त्रे वा स्वरूपभूतविशेषव्युत्पत्त्यसमर्थे सोऽयम् अहम् एव निर्विशेषतया प्रतिभातीत्य् अर्थः । यदा तदानीं प्रपञ्चे विशेषाभावान् निर्विशेषचिन्मात्राकारेण, विकुण्ठे तु सविशेषभगवद्रूपेणेति शास्त्रद्वयव्यवस्था । एतेन च ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इत्य् अत्रोक्तं भगवज्ज्ञानम् एव प्रतिपादितम् । अत एवास्य परमगुह्यत्वम् उक्तम् । ननु सृष्टेर् अनन्तरं नोपलभ्यसे? तत्राह—पश्चात् सृष्टेर् अनन्तरम् अप्य् अहम् एवास्म्य् एव, वैकुण्ठेषु भगवदाद्याकारेण, प्रपञ्चेष्व् अन्तर्याम्याकारेणेति शेषः । एतेन सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुर् अहेतुर् अस्य इत्यादि प्रतिपादितं भगवज्ज्ञानम् एवोपदिष्टम् । ननु सर्वत्र घटपटाकारा ये दृश्यन्ते ते तु तद्रूपाणि न भवन्तीति तवापूर्णत्वप्रसक्तिः स्यात्? इत्य् आशङ्क्याह—यद् एतद् विश्वं तद् अप्य् अहम्, एव मदनन्यत्वान् मदात्मकम् एवेत्य् अर्थः । अनेन, सोऽयं तेऽभिहितस् तात भगवान् विश्वभावनः । समासेन हरेर् नान्यद् अन्यस्मात् सदसच् च यत् ॥ इत्याद्युक्तं भगवज्ज्ञानम् एवोपदिष्टम् । तथा प्रलये योऽवशिष्यते सोऽहम् एवास्म्य् एव । एतेन भवान् एक आसेदम् अग्र आत्मात्मनां विभुः । आत्मेच्छानुगताव् आत्माऽनानामत्युपलक्षणः ॥ इत्य् उक्तं भगवज्ज्ञानम् एवोपदिष्टम् । तथा पूर्वं स्वानुग्रहप्रकाश्यत्वेन प्रतिज्ञातं यावत्त्वं सर्वकालदेशापरिक्च्छेद्यत्वज्ञापनायोपदिष्टम् । एवं नान्यद् यत् सदसत्परम् इत्य् अनेन ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इति ज्ञापनया यथाभावत्वम् । सर्वाकारावयविभगवदाकारनिर्देशेन विलक्षणानन्तरूपत्वज्ञापनया यद्रूपत्वम् । सर्वाश्रयातिनिर्देशेन विलक्षणानन्तगुणत्वज्ञापनया यद्गुणत्वम् । सृष्टिस्थितिप्रलयोपलक्षितविविधक्रियाश्रयत्वकथनेन लौकिकानन्तकर्मत्वज्ञापनया यत्कर्मत्वं च ॥
tad eva upadeśya-catuṣṭayaṁ catuḥślokyā nirūpayan prathamaṁ jñāna-vijñānārthaṁ sva-lakṣaṇaṁ pratipādayati dvābhyām | tatra jñānārtham āha— aham evāsam evāgre nānyad yat sad-asat param | paścād ahaṁ yad etac ca yo'vaśiṣyeta so'smy aham || atra ahaṁ-śabdena tad-vaktā mūrta evocyate, na tu nirviśeṣaṁ brahma, tad-aviṣayatvāt | ātma-jñāna-tātparyake tu, tat tvam asi itivat tvam evāsīr eva vaktum upayuktavāt | tataś cāyam arthaḥ—samprati bhavantaṁ prati prādurbhavann asau parama-manohara-śrī-vigraho'ham evāgre mahā-pralaya-kāle'py āsam eva | vāsudevo vā idam agra āsīn na brahmā na ca śaṅkaraḥ | eko nārāyaṇa āsīn na brahmā neśānaḥ ity-ādi-śrutibhyaḥ | bhagavān eka āsedam agra ātmātmanāṁ vibhuḥ ity-ādi-tṛtīyāt | ato vaikuṇṭha-tat-pārṣad-ādīnām api tad-upāṅgatvād ahaṁ-padenaiva grahaṇaṁ rājāsau prayātītivat | tatas teṣāṁ ca tadvad eva sthitir bodhyate | tathā ca rāja-praśnaḥ— sa cāpi yatra puruṣo viśva-sthity-udbhavāpyayaḥ | muktātma-māyāṁ māyeśaḥ śete sarva-guhāśayaḥ || iti | śrī-vidura-praśnaś ca— tattvānāṁ bhagavaṁs teṣāṁ katidhā prati-saṅkramaḥ | tatremaṁ ka upāsīran ka u svid anuśerata || iti | kāśīkhaṇḍe'py uktaṁ śrī-dhruva-carite— na cyavante hi mad-bhaktā mahatyāṁ pralayāpadi | ato'cyuto'khile loke sa ekaḥ sarvago'vyayaḥ || iti | aham evety eva-kāreṇa kartr-antarasyārūpatvādikasya ca vyāvṛttiḥ | āsam eveti tatrāsambhāvanāyā nivṛttiḥ | tad uktaṁ, yad-rūpa-guṇa-karmakaḥ iti | ata eva yad vā, āsam eveti brahmādi-bahir-jana-jñāna-gocara-sṛṣṭy-ādi-lakṣaṇa-kriyāntarasyaiva vyāvṛttiḥ | na tu svāntaraṅga-līlāyā api | yathādhunāsau rājā kāryaṁ na kiñcit karotīty ukte rājya-sambandhi-kāryam eva niṣidhyate, na tu śayana-bhojanādikam apīti, tadvat | yad vā, asa gati-dīpty-ādāneṣv ity asmāt āsaṁ sāmprataṁ bhavatā dṛśyamānair viśeṣair ebhir agre'pi virājamāna evātiṣṭham iti nirākāratvādikasyaiva viśeṣato vyāvṛttiḥ | tad uktam anena ślokena sākāra-nirākāra-viṣṇu-lakṣaṇa-kāriṇyām muktā-phala-ṭīkāyām api—nāpi sākāreṣv avyāptiḥ | teṣām ākārātirohitatvād iti | aitareyaka-śrutiś ca—ātmaivedam agra āsīt puruṣa-vidhaḥ iti | etena prakṛtīkṣaṇato'pi prāg-bhāvāt puruṣād apy uttamatvena bhagavaj-jñānam eva kathitam | nanu kvacin nirviśeṣam eva brahma āsīd iti śrūyate? tatrāha—nānyad yat sad-asat-param iti | sat kāryam, asat kāraṇaṁ, tayoḥ paraṁ yad brahma, tan na matto'nyat | kvacid adhikāriṇi śāstre vā svarūpa-bhūta-viśeṣa-vyutpatty-asamarthe so'yam aham eva nirviśeṣatayā pratibhātīty arthaḥ | yadā tadānīṁ prapañce viśeṣābhāvān nirviśeṣa-cin-mātrākāreṇa, vikuṇṭhe tu sa-viśeṣa-bhagavad-rūpeṇeti śāstra-dvaya-vyavasthā | etena ca brahmaṇo hi pratiṣṭhāham ity atroktaṁ bhagavaj-jñānam eva pratipāditam | ata evāsya parama-guhyatvam uktam | nanu sṛṣṭer anantaraṁ nopalabhyase? tatrāha—paścāt sṛṣṭer anantaram apy aham evāsmy eva, vaikuṇṭheṣu bhagavad-ādy-ākāreṇa, prapañceṣv antaryāmy-ākāreṇeti śeṣaḥ | etena sṛṣṭi-sthiti-pralaya-hetur ahetur asya ity-ādi pratipāditaṁ bhagavaj-jñānam evopadiṣṭam | nanu sarvatra ghaṭa-paṭākārā ye dṛśyante te tu tad-rūpāṇi na bhavantīti tavāpūrṇatva-prasaktiḥ syāt? ity āśaṅkyāha—yad etad viśvaṁ tad apy aham, eva mad-ananyatvān mad-ātmakam evety arthaḥ | anena, so'yaṁ te'bhihitas tāta bhagavān viśva-bhāvanaḥ | samāsena harer nānyad anyasmāt sad-asac ca yat || ity-ādy-uktaṁ bhagavaj-jñānam evopadiṣṭam | tathā pralaye yo'vaśiṣyate so'ham evāsmy eva | etena bhavān eka āsedam agra ātmātmanāṁ vibhuḥ | ātmecchānugatāv ātmā'nānā-maty-upalakṣaṇaḥ || ity uktaṁ bhagavaj-jñānam evopadiṣṭam | tathā pūrvaṁ svānugraha-prakāśyatvena pratijñātaṁ yāvattvaṁ sarva-kāla-deśāparikcchedyatva-jñāpanāyopadiṣṭam | evaṁ nānyad yat sad-asat-param ity anena brahmaṇo hi pratiṣṭhāham iti jñāpanayā yathā-bhāvatvam | sarvākārāvayavi-bhagavad-ākāra-nirdeśena vilakṣaṇānanta-rūpatva-jñāpanayā yad-rūpatvam | sarvāśrayāti-nirdeśena vilakṣaṇānanta-guṇatva-jñāpanayā yad-guṇatvam | sṛṣṭi-sthiti-pralayopalakṣita-vividha-kriyāśrayatva-kathanena laukikānanta-karmatva-jñāpanayā yat-karmatvaṁ ca ||
Описывая четырьмя строфами ту самую четверицу преподаваемого, Он двумя из них утверждает сперва Свой признак — ради знания и постижения. И там, ради знания, говорит:
«Я именно был прежде, и не было иного — ни сущего, ни не-сущего, ни запредельного им. После — Я; и что есть это — тоже Я; и кто останется — тот есмь Я».
Здесь словом «Я» назван именно воплощённый говорящий, а не лишённый свойств Брахман, ибо тот предметом этого слова не бывает. А будь намерение в знании о себе, уместно было бы сказать «ты именно был», как «то ты еси».
И потому смысл таков: Я, ныне являющийся тебе, обладатель того крайне пленительного прекрасного облика, именно и был прежде, даже во время великого разрушения. По шрути: «Васудева же был это прежде — не Брахма и не Шанкара», «один Нараяна был, не Брахма, не Ишана» и далее. И по третьей песни: «Бхагаван один был это прежде, душа душ, вездесущий».
Потому и Вайкунтха, и Его спутники, и прочее, будучи Ему придатками, включены в то же слово «Я» — как в «тот царь выступил»; и пребывание их понимается таким же.
Так и вопрос царя: «Он, Пуруша, у которого поддержание, возникновение и уход вселенной, отпустив Свою майю, Владыка майи, покоится, пребывая во всех тайниках». И вопрос Шри Видуры: «О Бхагаван, сколькими способами обратно входят те сущности? И кто там почитает Его, а кто возлежит подле?» И в «Каши-кханде», в житии Шри Дхрувы, сказано: «Не отпадают преданные Мои при беде великого разрушения; потому Ачьюта во всём мире один — всепроникающий, неубывающий».
В «Я именно» частицею «именно» исключён иной деятель, а также бесформенность и прочее. В «был именно» устранена немыслимость этого. О том и сказано: «каковы облик, свойства и дела».
Или же именно потому: в «был именно» исключено лишь иное действие, чей признак — творение и прочее, доступное знанию Брахмы и прочих внешних людей, а вовсе не собственная сокровенная игра. Как когда говорят «тот царь ныне никакого дела не делает», отрицается лишь дело, касающееся царства, а не сон, еда и прочее.
Или же от корня «аса» — в значении движения, свечения, принятия: «был», то есть «и прежде пребывал, сияя этими самыми особенностями, что видимы тобою ныне»; и тогда исключены особо именно бесформенность и прочее.
О том сказано этим стихом и в «Мукта-пхала-тике», которая делает признак Вишну и с обликом, и без облика: «и на имеющих облик необхвата нет, ибо облик у них не покрыт». И шрути Айтареи: «Душа именно была это прежде, вида человеческого». Этим сказано знание именно о Бхагаване — как о том, кто выше и Пуруши, ибо был прежде самого взгляда на пракрити.
Но ведь где-то слышится, что был именно лишённый свойств Брахман? На это говорит: «не иное, что сущее, не-сущее, запредельное им». «Сущее» — следствие, «не-сущее» — причина, «запредельное» им — Брахман; и он не иное от Меня. Смысл: где-то — при способном или при писании, неспособном к уразумению особенностей, присущих собственному облику, — Он, этот же Я, представляется лишённым свойств. Установление двух писаний таково: там, в проявленном, за отсутствием особенностей — обликом одного лишь лишённого свойств сознания, а на Вайкунтхе — обликом Бхагавана, с особенностями. И этим утверждено знание именно о Бхагаване, сказанное здесь: «Брахмана ведь основа — Я». Потому и названа крайняя его тайность.
Но ведь после творения Ты не постигаешься? На это говорит: «после», то есть и после творения «Я» именно есмь; дополнить надо: на Вайкунтхах — обликом Бхагавана и прочих, в проявленных мирах — обликом Внутреннего правителя. Этим преподано знание именно о Бхагаване, утверждённое в «причина творения, поддержания, разрушения — беспричинная у него» и далее.
Но ведь облики горшка и ткани, что видны повсюду, — не Его облики, и тогда следовала бы Твоя неполнота? Усомнившись так, говорит: «и что есть эта вселенная — то тоже Я», то есть, по неотличию от Меня, имеющее Мою природу. Этим преподано знание именно о Бхагаване, сказанное в «Он, этот, назван тебе, дитя, — Бхагаван, творец вселенной; вкратце: и сущее и не-сущее не иное от Хари и не от иного» и далее.
Так же: «кто останется» при разрушении — «тот» именно есмь Я. Этим преподано знание именно о Бхагаване, сказанное в «Ты один был это прежде, душа душ, вездесущий, душа, сопровождаемая лишь Своею волей, не указуемая множеством мыслей».
Так же преподана и обещанная прежде «каковость», являемая Его милостью, — ради указания на неограничиваемость всяким временем и местом. И так: словами «не иное, что сущее, не-сущее, запредельное им» указанием на «Брахмана ведь основа — Я» дано «каково бытие»; указанием на облик Бхагавана как на целое всех обликов, указывающим на необычные бесконечные облики, — «каков облик»; указанием на крайнее прибежище всего, указывающим на необычные бесконечные свойства, — «каковы свойства»; а речью о том, что Он прибежище разных действий, указуемых творением, поддержанием и разрушением, указывающей на бесконечные, не мирские дела, — «каковы дела».
78822f493656 · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Стих читается как ответ сразу на три возражения: что до творения был безличный Брахман, что после творения Его не видно, что вещи мира — не Он.
Разбор «был именно» показателен: отрицается не всякое действие, а лишь то, что видно извне, — как о царе говорят, что он не занят делами, не имея в виду, что он не спит и не ест.
Итог замыкает круг: четыре вопроса благословения — каков, каково бытие, каковы облик, свойства, дела — получают здесь по ответу.