एवम् अभिप्रायेणैवेदम् आह— यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहितः स्वयम् । भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्वमायया ॥ तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरिः । पातु सर्वैः स्वरूपैर् नः सदा सर्वत्र सर्वगः ॥ ऐकात्म्यानुभावानां केवलपरमस्वरूपदृष्टिपराणां विकल्परहितः परमानन्दैकरसपरमस्वरूपतया स्फुरन्न् अपि, यथा येन प्रकारेण, स्वेषु स्वस्वामितया भजत्सु या माया कृपा, तया हेतुना, स्वयं विचित्रशक्तिमयेन स्वरूपेणैव कारणभूतेन भूषणाद्याख्याः शक्तीः शक्तिमयाविर्भावात् धत्ते गोचरयति । तेनैव विद्वदनुभवलक्षणेन सत्यप्रमाणेन, तद् यदि सत्यं स्यात्, तदेत्य् अर्थः । तैर् एव भूषणादिलक्षणैः सर्वैः स्वरूपैर् विचित्रस्वरूपाविर्भावैर् नः पातु । अत एव श्रीविष्णुधर्मे बलिकृतचक्रस्तवे—यस्य रूपम् अनिर्देश्यम् अपि योगिभिर् उत्तमैर् इत्यादि । तदनन्तरं च— भ्रमतस् तस्य चक्रस्य नाभिमध्ये महीपते । त्रैलोक्यम् अखिलं दैत्यो दृष्टवान् भूर् भुवादिकम् ॥ इति ॥ तद् एवम् एव नवमे श्रीमदम्बरीषेणापि चक्रम् इदं स्तुतम् अस्ति । लिङ्गानि गरुडाकारध्वजादीनि । अनेन यत् क्वचिद् आकस्मिकत्वम् इव श्रूयते, तद् अपि श्रीभगवदाविर्भाववज् ज्ञेयम् । अत्र तृतीये चैत्यस्य तत्त्वम् अमलं मणिम् अस्य कण्ठे इत्य् अपि सहायम् । अतो द्वादशेऽपि कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर् बिभर्त्य् अजः इत्यादिकं विराड्गतत्वेनोपासनार्थम् अभेददृष्ट्या दर्शितम् एव यथासम्भवं साक्षाच् छ्रीविग्रहत्वेनाप्य् अनुसन्धेयम् । तथा हि श्रीविष्णुपुराणे— आत्मानम् अस्य जगतो निर्लेपम् अगुणामलम् । बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिर् ॥ इति ॥ ॥
evam abhiprāyeṇaivedam āha— yathaikātmyānubhāvānāṁ vikalpa-rahitaḥ svayam | bhūṣaṇāyudha-liṅgākhyā dhatte śaktīḥ sva-māyayā || tenaiva satya-mānena sarva-jño bhagavān hariḥ | pātu sarvaiḥ svarūpair naḥ sadā sarvatra sarva-gaḥ || aikātmyānubhāvānāṁ kevala-parama-svarūpa-dṛṣṭi-parāṇāṁ vikalpa-rahitaḥ paramānandaika-rasa-parama-svarūpatayā sphurann api, yathā yena prakāreṇa, sveṣu sva-svāmitayā bhajatsu yā māyā kṛpā, tayā hetunā, svayaṁ vicitra-śakti-mayena svarūpeṇaiva kāraṇa-bhūtena bhūṣaṇādy-ākhyāḥ śaktīḥ śakti-mayāvirbhāvāt dhatte gocarayati | tenaiva vidvad-anubhava-lakṣaṇena satya-pramāṇena, tad yadi satyaṁ syāt, tadety arthaḥ | tair eva bhūṣaṇādi-lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ svarūpair vicitra-svarūpāvirbhāvair naḥ pātu | ata eva śrī-viṣṇu-dharme bali-kṛta-cakra-stave—yasya rūpam anirdeśyam api yogibhir uttamair ity-ādi | tad-anantaraṁ ca— bhramatas tasya cakrasya nābhi-madhye mahī-pate | trailokyam akhilaṁ daityo dṛṣṭavān bhūr bhuvādikam || iti || tad evam eva navame śrīmad-ambarīṣeṇāpi cakram idaṁ stutam asti | liṅgāni garuḍākāra-dhvajādīni | anena yat kvacid ākasmikatvam iva śrūyate, tad api śrī-bhagavad-āvirbhāvavaj jñeyam | atra tṛtīye caityasya tattvam amalaṁ maṇim asya kaṇṭhe ity api sahāyam | ato dvādaśe'pi kaustubha-vyapadeśena svātma-jyotir bibharty ajaḥ ity-ādikaṁ virāḍ-gatatvenopāsanārtham abheda-dṛṣṭyā darśitam eva yathā-sambhavaṁ sākṣāc chrī-vigrahatvenāpy anusandheyam | tathā hi śrī-viṣṇu-purāṇe— ātmānam asya jagato nirlepam aguṇāmalam | bibharti kaustubha-maṇi-svarūpaṁ bhagavān harir || iti || ||
С тем же намерением он и говорит:
«Как для переживающих единство Он лишён различия, Сам, — так Он собственною майей держит силы, именуемые украшениями, оружием и признаками. Тем самым истинным мерилом да хранит нас всегда и повсюду всеведущий Бхагаван Хари, всюду идущий, — всеми Своими обликами».
«Переживающих единство» — то есть преданных виденью одного лишь высшего собственного облика; для них Он «лишён различия», то есть являясь высшим собственным обликом, единым вкусом высшего блаженства. «Как», то есть каким образом, — «майей», то есть милостью к Своим, почитающим Его как своего владыку, по этой причине, — «Сам», то есть именно собственным обликом, состоящим из дивных сил и бывшим причиной, — «держит», то есть делает доступными, «силы, именуемые украшениями» и прочим, — явлением, состоящим из силы.
«Тем самым» «истинным мерилом», чей признак — переживание учёных: то есть, если это истинно, то — «всеми» «обликами», то есть теми самыми явлениями дивных обликов, чей признак украшения и прочее, — «да хранит нас».
Потому и в прекрасной «Вишну-дхарме», в славословии диску, совершённом Бали: «чей образ неуказуем и высшими йогами» и далее. И сразу вслед: «в середине ступицы того вращающегося диска, о владыка земли, дайтья увидел все три мира — Бхур, Бхувах и прочие». Так же и в девятой песни этот диск воспет Шримад Амбаришей.
«Признаки» — это знамя в облике Гаруды и прочее. Этим сказано и то, что если где-то слышно будто о внезапности их, то и это надо понимать подобно явлению Шри Бхагавана.
Здесь подмогой и слова из третьей песни: «сущность сознающего, чистый самоцвет у него на шее». Потому и слова двенадцатой песни «Нерождённый носит свет собственного Духа» и прочее, под наименованием Каустубхи, показаны как пребывающие в Вирадже — ради поклонения, виденьем неразличия; и, насколько возможно, их надо усматривать и как относящиеся воочию к прекрасному образу. Ибо так и в прекрасной «Вишну-пуране»:
«Бхагаван Хари носит Дух этого мира — незапятнанный, бессвойственный, чистый, имеющий обликом самоцвет Каустубху».
8a54912b7ddc · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Украшения названы силами, а не вещами: потому «держит» здесь значит «являет», а не «надевает».
Диск показывает Бали три мира в своей ступице — довод от виденного, а не от имени.
И Каустубха назван душою мира: камень на шее оказывается не камнем.