तथा च, पाद्मोत्तरखण्डे— त्रिपाद्विभूतेर् लोकास् तु असङ्ख्याः परिकीर्तिताः । शुद्धसत्त्वमयाः सर्वे ब्रह्मानन्दसुखाह्वयाः ॥ सर्वे नित्या निर्विकारा हेयरागविवर्जिताः । सर्वे हिरण्मयाः शुद्धाः कोटिसूर्यसमप्रभाः ॥ सर्वे वेदमया दिव्याः कामक्रोधादिवर्जिताः । नारायणपदाम्भोजभक्त्येकरससेविनः ॥ निरन्तरं सामगानपरिपूर्णसुखं श्रिताः । सर्वे पञ्चोपनिषत्स्वरूपया वेदवर्चसः ॥ इत्यादि ॥ अत्र त्रिपाद्विभुतिशब्देन प्रपञ्चातीतलोकोऽभिधीयते, पादविभूतिशब्देन तु प्रपञ्च इति । यथोक्तं तत्रैव— त्रिपाद्व्याप्तिः परं धाम्नि पादोऽस्येहाभवत् पुनः । त्रिपाद्विभूतेर् नित्यं स्यात् अनित्यं पादम् ऐश्वरम् ॥ नित्यं तद्रूपम् ईशस्य परं धाम्नि स्थितं शुभम् । अच्युतं शाश्वतं दिव्यं सदा यौवनम् आश्रितम् ॥ नित्यं सम्भोगम् ईश्वर्या श्रिया भूम्या च संवृत्तम् ॥ इति ॥ अत एव तदनुसारेण द्वितीयस्कन्धोऽप्य् एवं योजनीयः । तत्र— सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यम् अन्नं यद् अत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥ अमृतादिद्वयं तत्तृतीयत्वेन वक्ष्यमाणस्य क्षेमस्याप्य् उपलक्षणम् । श्रुतौ च—उतामृतत्वस्येशान इत्य् अत्रामृतत्वं तद्युगलोपलक्षणम् । अत्र धर्मिप्रधाननिर्देशः, श्रुतौ तु तत्र धर्ममात्रनिर्देशस्यापि तत्रैव तात्पर्यम् । तत्रामृतं—स्वदृष्टवद्भिर् पुरुषैर् अभिष्टुतम् इत्य् आदौ परं न यत्परम् इत्याद्य् उक्तानुसारेण परमानन्दः । अत एव, अमृतं विष्णुमन्दिरम् इति तत्पर्यायः । अभयं—न च कालविक्रम इत्यादि भयमात्राभावः । अत एव द्विजा धामाकुतोभयम् इत्य् उक्तम् । क्षेमं, न यत्र माया इत्याद्युक्तानुसारेण भगवद्बहिर्मुखताकरगुणसम्बन्धाभावाद् भगवद्भजनमङ्गलाश्रयत्वं ज्ञेयम् । तथा च नारदीये— सर्वमङ्गलमूर्धन्या पूर्णानन्दमयी सदा । द्विजेन्द्र तव मय्य् अस्तु भक्तिर् अव्यभिचारिणी ॥ इति ॥ अत एव, क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानम् इत्य् उक्तम् । तत्र तत्तच्छब्देन लक्षणामयकष्टकल्पनया जनलोकादिवाच्यतां निषेधन् हेतुं न्यस्यति—मर्त्यं, ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष इत्यादिन्यायेन मरणधर्मकम् । अन्नं कर्मादिफलं त्रिलोक्यादिकं । यद् यस्माद् अत्यगात् अतिक्रम्यैव तत्र विराजत इति । एष अमृताद्यैश्वर्यरूपः । दुरत्ययः—ब्रह्मचर्यादिभिः केनचिन् मनसाप्य् अवरोद्धुम् अशक्यः ॥
tathā ca, pādmottara-khaṇḍe— tripād-vibhūter lokās tu asaṅkhyāḥ parikīrtitāḥ | śuddha-sattva-mayāḥ sarve brahmānanda-sukhāhvayāḥ || sarve nityā nirvikārā heya-rāga-vivarjitāḥ | sarve hiraṇmayāḥ śuddhāḥ koṭi-sūrya-sama-prabhāḥ || sarve vedamayā divyāḥ kāma-krodhādi-varjitāḥ | nārāyaṇa-padāmbhoja-bhakty-eka-rasa-sevinaḥ || nirantaraṁ sāma-gāna-paripūrṇa-sukhaṁ śritāḥ | sarve pañcopaniṣat-sva-rūpayā veda-varcasaḥ || ity-ādi || atra tripād-vibhuti-śabdena prapañcātīta-loko'bhidhīyate, pāda-vibhūti-śabdena tu prapañca iti | yathoktaṁ tatraiva— tripād-vyāptiḥ paraṁ dhāmni pādo'syehābhavat punaḥ | tripād-vibhūter nityaṁ syāt anityaṁ pādam aiśvaram || nityaṁ tad-rūpam īśasya paraṁ dhāmni sthitaṁ śubham | acyutaṁ śāśvataṁ divyaṁ sadā yauvanam āśritam || nityaṁ sambhogam īśvaryā śriyā bhūmyā ca saṁvṛttam || iti || ata eva tad-anusāreṇa dvitīya-skandho'py evaṁ yojanīyaḥ | tatra— so'mṛtasyābhayasyeśo martyam annaṁ yad atyagāt | mahimaiṣa tato brahman puruṣasya duratyayaḥ || amṛtādi-dvayaṁ tat-tṛtīyatvena vakṣyamāṇasya kṣemasyāpy upalakṣaṇam | śrutau ca—utāmṛtatvasyeśāna ity atrāmṛtatvaṁ tad-yugalopalakṣaṇam | atra dharmi-pradhāna-nirdeśaḥ, śrutau tu tatra dharma-mātra-nirdeśasyāpi tatraiva tātparyam | tatrāmṛtaṁ—sva-dṛṣṭavadbhir puruṣair abhiṣṭutam ity ādau paraṁ na yat-param ity-ādy uktānusāreṇa paramānandaḥ | ata eva, amṛtaṁ viṣṇu-mandiram iti tat-paryāyaḥ | abhayaṁ—na ca kāla-vikrama ity-ādi bhaya-mātrābhāvaḥ | ata eva dvijā dhāmākuto-bhayam ity uktam | kṣemaṁ, na yatra māyā ity-ādy-uktānusāreṇa bhagavad-bahirmukhatā-kara-guṇa-sambandhābhāvād bhagavad-bhajana-maṅgalāśrayatvaṁ jñeyam | tathā ca nāradīye— sarva-maṅgala-mūrdhanyā pūrṇānanda-mayī sadā | dvijendra tava mayy astu bhaktir avyabhicāriṇī || iti || ata eva, kṣemaṁ vindanti mat-sthānam ity uktam | tatra tat-tac-chabdena lakṣaṇā-maya-kaṣṭa-kalpanayā jana-lokādi-vācyatāṁ niṣedhan hetuṁ nyasyati—martyaṁ, brahmaṇo'pi bhayaṁ matto dviparārdha-parāyuṣa ity-ādi-nyāyena maraṇa-dharmakam | annaṁ karmādi-phalaṁ trilokyādikaṁ | yad yasmād atyagāt atikramyaiva tatra virājata iti | eṣa amṛtādy-aiśvarya-rūpaḥ | duratyayaḥ—brahmacaryādibhiḥ kenacin manasāpy avaroddhum aśakyaḥ ||
Так и в последней части «Падмы»:
«Миры трёхчетвертного проявления возглашены бесчисленными. Все они состоят из чистой саттвы и именуются счастьем блаженства Брахмана. Все вечны, неизменны, лишены отвергаемой страсти. Все златы, чисты, сияньем равны кроре солнц. Все состоят из веды, дивны, лишены вожделения, гнева и прочего. Все служат стопам-лотосу Нараяны одним вкусом преданности. Непрестанно обретают полное счастье пения саманов. У всех сиянье веды, чей собственный облик — пять упанишад» и далее.
Здесь словом «трёхчетвертное проявление» именуется мир, превзошедший проявленный, а словом «четвертное проявление» — проявленный мир. Как сказано там же:
«Три четверти распространения — в высшей обители, а четверть его стала здесь, снова. У трёхчетвертного проявления да будет вечность, а четверть владычества невечна. Вечен тот облик Владыки, пребывающий в высшей обители, — благой, непреходящий, постоянный, дивный, всегда обретший юность; и вечно наслаждение, что случилось с владычицей Шри и с Бхуми».
Потому, следуя этому, надо соотнести и вторую песнь. Там:
«Тот — Владыка бессмертия и бесстрашия, ибо превзошёл смертное, пищу; потому, о брахман, это величие Пуруши непреодолимо».
Двоица «бессмертия» и прочего есть указание и на «благо», о котором как о третьем будет сказано. И в шрути «и бессмертия Владыка» слово «бессмертие» указывает на ту же пару. Здесь указание идёт главным образом на носителя свойств, а в шрути указано лишь свойство, но намерение то же.
«Бессмертие» там — высшее блаженство, по сказанному «воспетый мужами, видевшими своё» и далее и «высшее, выше которого нет» и далее. Потому и синоним его: «бессмертное — храм Вишну». «Бесстрашие» — совершенное отсутствие страха, по словам «и нет там поступи времени» и далее. Потому и сказано: «о дваждырождённые, обитель, где ниоткуда нет страха». «Благо» — надо разуметь, по сказанному «где нет майи» и далее, что она есть опора блага поклонения Бхагавану, ибо там нет связи со свойствами, творящими отвращённость от Бхагавана. Так и в «Нарадии»: «да будет у тебя, о владыка дваждырождённых, неуклонная преданность Мне — та, что во главе всех благ и всегда состоит из полного блаженства». Потому и сказано: «они обретают благо — Мою обитель».
Далее, отвергая, что те слова натянутым измышлением вторичного значения называют Джана-локу и прочее, он кладёт причину: «смертное» — то есть имеющее свойством смерть, по правилу «и Брахме, чей срок жизни две парардхи, страх от Меня» и далее; «пища» — плод дел и прочего, три мира и подобное; «что», то есть поскольку, «превзошёл», то есть, превзойдя их, там сияет. «Это» — имеющее обликом владычество бессмертия и прочего. «Непреодолимо» — то есть никому невозможно охватить его брахмачарьей и прочим, даже умом.
4ef093921a90 · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Мир поделён на четверти, и три из них — вне времени.
Три свойства той обители — бессмертие, бесстрашие, благо — читаются не как похвалы, а как отрицания трёх бед.
А довод против переносного чтения прост: сказано «превзошёл», а превзойти можно лишь то, что остаётся ниже.