विभुत्वम् आह— न चान्तर् न बहिर् यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश् चान्तर् जगतो यो जगच् च यः ॥ तं मत्वात्मजम् अव्यक्तं मर्त्यलिङ्गम् अधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ टीका च—बन्धनं हि बहिःपरीतेन दाम्ना अन्तरावृतस्य भवति । तथा पूर्वापरविभागवतो वस्तुनः पूर्वतो दाम धृत्वा परितः परिवेष्टनेन भवति । न त्व् एतद् अस्तीत्य् आह—न चान्तर् इति । किं च, व्यापकेन व्याप्यस्य बन्धो भवति । तच् चात्र विपरीतम् इत्य् आह—पूर्वापरम् इति । किं च, तद्व्यतिरिक्तस्य चाभावान् न बन्ध इत्य् आह—जगच् च यः इति । तं मर्त्यलिङ्गम् अधोक्षजम् आत्मजं मत्वा बबन्धेति । इत्य् एषा ॥ जगच् च यः इत्य् अत्र यस्य कारणस्य व्यतिरेकेण कार्यस्य जगतो व्यतिरेकः स्याद् इति, तदनन्यस्य जगतस् तच्छक्त्यैव, शक्तेस् तदंशांशरूपया रज्ज्वा कथं बन्धः स्यात्? न हि वह्निम् अर्चिषो दहेयुर् इति भावः । तं मर्त्यलिङ्गम् इत्य् आदौ । टीकाकृताम् अयम् अभिप्रायः—ननु सर्वव्यापकं कथं बबन्ध? न हि ब्रह्माण्डगोलकादिकम् अपि कश्चिद् बध्नाति । तत्राह—मर्त्यलिङ्गं मनुष्यविग्रहम् । तर्हि कथं व्यापकत्वम्? तत्राह—अधोक्षजम् अधःकृतम् इन्द्रियजं ज्ञानं येन, तं सर्वेन्द्रियज्ञानागोचरं प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् अचिन्त्यस्वरूपम् इत्य् अर्थः । तस्मात् तदाकारत्वेऽपि तस्मिन् विभुत्वम् अस्त्य् एवेति भावः । अधोक्षजत्वाद् एवाव्यक्तत्वम् अपि व्याख्यातम् इति तन् नोद्धृतम् । ननु मनुष्यविग्रहत्वेऽप्य् अपरित्यक्तविभुत्वं कथं मातुर् नास्फुरत्? तत्राह—आत्मजं मत्वा इति । वत्सलाद्यभिधप्रेमरसविशेषस्य स्वभावोऽयम् । यद् असौ स्वानन्दपूरेण तस्य तादृशत्वं प्रत्य् अनुभवपद्धतिम् आवृणोतीत्य् अर्थः । इत्थं चातद्वीर्यकोविदत्वं तस्या माहात्म्यम् एव, तं रज्जुभिर् बद्धम् अपि कर्तुस् तस्य प्रेमरसस्यानुभावरूपत्वात् । तद् उक्तम्—नेमं विरिञ्चो न भव इत्यादि । प्राकृतं यथा इत्य् अनेन अधोक्षजम् इत्य् अनेन च वस्तुनो व्यापकत्वं मायया तु मर्त्यलिङ्गत्वम् इत्य् अपि परिहृतम् । यद् धि तर्कगोचरो भवति, तत्रैव कदाचिद् असम्भवरीतिदर्शनेन साभ्युपगम्यते । यत् तु स्वत एव तदतीतं, तत्र तत्स्वीकृतिर् अतीवमूर्खता । यथा बाडवनाम्नो वह्नेर् जलनिधिमध्य एव देदीप्यमानतायाम् ऐन्द्रजालिकतास्वीकरणम् । श्रुतिश् च—अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेनाथ को वेद यत आबभूव इत्य् आद्या । किं च, यद् गतं बन्धनं, तस्य श्रीविग्रहस्यैव व्यापकत्वं विवक्षितं, यत्तदोः सामानाधिकरण्यात्, तस्यास् तत्राकोविदत्वोपपादनत्वाच् च । तत्र विग्रहत्वं परिच्छिन्नायाम् एव सम्भवति, करचरणाद्याकारसन्निवेशात् । तस्माद् अस्यैव तस्मिन् परिच्छिन्नत्वं विभुत्वं च युगपद् एव । मूलसिद्धान्त एव परस्परविरोधिशक्तिशतनिधानत्वं तस्य दर्शितम् । दृश्यतेऽपि लोके त्रिदोषघ्नमहौषधीनां तादृशत्वम् । तथैव विभुत्वम् उक्तं ब्रह्मसंहितायाम्— पन्थास् तु कोटिशतवत्सरसंप्रगम्यो वायोर् अथापि मनसो मुनिपुङ्गवानाम् । सोऽप्य् अस्ति यत्प्रपदसीम्न्य् अविचिन्त्यतत्त्वे गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति । श्रुतिश् च मध्वभाष्यप्रमाणिता—अस्थूलोऽनणुर् अमध्यमो मध्यमोऽव्यापको व्यापको हरिर् आदिर् अनादिर् अविश्वो विश्वः सगुणो निर्गुण इति । तथैव नृषिंहतापनी च—तुरीयम् अतुरीयम्, आत्मानम् अनात्मानम्, उग्रम् अनुग्रम्, वीरम् अवीरं, महान्तम् अमहान्तं, विष्णुम् अविष्णुं, ज्वलन्तम् अज्वलन्तं, सर्वतोमुखम् असर्वतोमुखम् इत्यादिका । ब्रह्मपुराणे— अस्थूलोऽनुरूपोऽसाव् अविश्वो विश्व एव च । विरुद्धधर्मरूपोऽसाव् ऐश्वर्यात् पुरुषोत्तमः ॥ इति ॥ तथैव दृष्टं श्रीविष्णुधर्मे— परमाण्वन्तपर्यन्तसहस्रांशाणुमूर्तये । जठरान्तायुतांशान्तस्थितब्रह्माण्डधारिणे ॥ इति ॥ अतः श्रीगीतोपनिषदश् च— मया ततम् इदं सर्वं जगद् अव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्व् अवस्थितः ॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम् । इति । अव्यक्तमूर्तिनेति तादृशरूपत्वाद् बुद्धिवैभवागोचरस्वभावविग्रहेणेत्य् अर्थः ॥ ॥
vibhutvam āha— na cāntar na bahir yasya na pūrvaṁ nāpi cāparam | pūrvāparaṁ bahiś cāntar jagato yo jagac ca yaḥ || taṁ matvātmajam avyaktaṁ martya-liṅgam adhokṣajam | gopikolūkhale dāmnā babandha prākṛtaṁ yathā || ṭīkā ca—bandhanaṁ hi bahiḥ-parītena dāmnā antarāvṛtasya bhavati | tathā pūrvāpara-vibhāgavato vastunaḥ pūrvato dāma dhṛtvā paritaḥ pariveṣṭanena bhavati | na tv etad astīty āha—na cāntar iti | kiṁ ca, vyāpakena vyāpyasya bandho bhavati | tac cātra viparītam ity āha—pūrvāparam iti | kiṁ ca, tad-vyatiriktasya cābhāvān na bandha ity āha—jagac ca yaḥ iti | taṁ martya-liṅgam adhokṣajam ātmajaṁ matvā babandheti | ity eṣā || jagac ca yaḥ ity atra yasya kāraṇasya vyatirekeṇa kāryasya jagato vyatirekaḥ syād iti, tad-ananyasya jagatas tac-chaktyaiva, śaktes tad-aṁśāṁśa-rūpayā rajjvā kathaṁ bandhaḥ syāt? na hi vahnim arciṣo daheyur iti bhāvaḥ | taṁ martya-liṅgam ity ādau | ṭīkā-kṛtām ayam abhiprāyaḥ—nanu sarva-vyāpakaṁ kathaṁ babandha? na hi brahmāṇḍa-golakādikam api kaścid badhnāti | tatrāha—martya-liṅgaṁ manuṣya-vigraham | tarhi kathaṁ vyāpakatvam? tatrāha—adhokṣajam adhaḥ-kṛtam indriyajaṁ jñānaṁ yena, taṁ sarvendriya-jñānāgocaraṁ pratyakṣādi-pramāṇair acintya-svarūpam ity arthaḥ | tasmāt tad-ākāratve'pi tasmin vibhutvam asty eveti bhāvaḥ | adhokṣajatvād evāvyaktatvam api vyākhyātam iti tan noddhṛtam | nanu manuṣya-vigrahatve'py aparityakta-vibhutvaṁ kathaṁ mātur nāsphurat? tatrāha—ātmajaṁ matvā iti | vatsalādy-abhidha-prema-rasa-viśeṣasya svabhāvo'yam | yad asau svānanda-pūreṇa tasya tādṛśatvaṁ praty anubhava-paddhatim āvṛṇotīty arthaḥ | itthaṁ cātad-vīrya-kovidatvaṁ tasyā māhātmyam eva, taṁ rajjubhir baddham api kartus tasya prema-rasasyānubhāva-rūpatvāt | tad uktam—nemaṁ viriñco na bhava ity-ādi | prākṛtaṁ yathā ity anena adhokṣajam ity anena ca vastuno vyāpakatvaṁ māyayā tu martya-liṅgatvam ity api parihṛtam | yad dhi tarka-gocaro bhavati, tatraiva kadācid asambhava-rīti-darśanena sābhyupagamyate | yat tu svata eva tad-atītaṁ, tatra tat-svīkṛtir atīva-mūrkhatā | yathā bāḍava-nāmno vahner jala-nidhi-madhya eva dedīpyamānatāyām aindrajālikatā-svīkaraṇam | śrutiś ca—arvāg devā asya visarjanenātha ko veda yata ābabhūva ity ādyā | kiṁ ca, yad gataṁ bandhanaṁ, tasya śrī-vigrahasyaiva vyāpakatvaṁ vivakṣitaṁ, yat-tadoḥ sāmānādhikaraṇyāt, tasyās tatrākovidatvopapādanatvāc ca | tatra vigrahatvaṁ paricchinnāyām eva sambhavati, kara-caraṇādy-ākāra-sanniveśāt | tasmād asyaiva tasmin paricchinnatvaṁ vibhutvaṁ ca yugapad eva | mūla-siddhānta eva paraspara-virodhi-śakti-śata-nidhānatvaṁ tasya darśitam | dṛśyate'pi loke tri-doṣa-ghna-mahauṣadhīnāṁ tādṛśatvam | tathaiva vibhutvam uktaṁ brahma-saṁhitāyām— panthās tu koṭi-śata-vatsara-saṁpragamyo vāyor athāpi manaso muni-puṅgavānām | so'py asti yat-prapada-sīmny avicintya-tattve govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || iti | śrutiś ca madhva-bhāṣya-pramāṇitā—asthūlo'naṇur amadhyamo madhyamo'vyāpako vyāpako harir ādir anādir aviśvo viśvaḥ saguṇo nirguṇa iti | tathaiva nṛṣiṁha-tāpanī ca—turīyam aturīyam, ātmānam anātmānam, ugram anugram, vīram avīraṁ, mahāntam amahāntaṁ, viṣṇum aviṣṇuṁ, jvalantam ajvalantaṁ, sarvato-mukham asarvato-mukham ity-ādikā | brahma-purāṇe— asthūlo'nurūpo'sāv aviśvo viśva eva ca | viruddha-dharma-rūpo'sāv aiśvaryāt puruṣottamaḥ || iti || tathaiva dṛṣṭaṁ śrī-viṣṇu-dharme— paramāṇv-anta-paryanta-sahasrāṁśāṇu-mūrtaye | jaṭharāntāyutāṁśānta-sthita-brahmāṇḍa-dhāriṇe || iti || ataḥ śrī-gītopaniṣadaś ca— mayā tatam idaṁ sarvaṁ jagad avyakta-mūrtinā | mat-sthāni sarva-bhūtāni na cāhaṁ teṣv avasthitaḥ || na ca mat-sthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram | iti | avyakta-mūrtineti tādṛśa-rūpatvād buddhi-vaibhavāgocara-svabhāva-vigraheṇety arthaḥ || ||
Всепроникновение он излагает:
«У кого нет ни внутри, ни снаружи, ни прежде, ни после; кто есть и прежде и после мира, и снаружи и внутри его, и сам есть мир, — того, непроявленного, Адхокшаджу с приметами смертного, гопи, сочтя своим сыном, привязала верёвкой к ступе, как обычного».
И тика: «Ведь связывание бывает так: верёвка обвивает снаружи, а связанный охвачен внутри. И бывает так: у вещи, имеющей разделение на „прежде“ и „после“, верёвку держат спереди и обматывают кругом. А здесь этого нет, — говорит он: „ни внутри“. Более того, связывание бывает, когда проникающее охватывает проницаемое; а здесь наоборот, — говорит он: „прежде и после“. Более того, раз нет ничего, отличного от Него, связывания нет, — говорит он: „и кто есть мир“. Его, с приметами смертного, Адхокшаджу, сочтя своим сыном, привязала».
В словах «и кто есть мир»: мир отличался бы от Него лишь отличием следствия от причины; но мир от Него неотличен и существует Его же силою, а верёвка есть облик части части этой силы — как же ею связать? Ведь не сожгут огонь его языки пламени. Таков смысл.
К словам «того, с приметами смертного» и далее замысел тикакаров таков: «Но ведь как привязала она Всепроникающего? Ведь и шара вселенной никто не связывает». — На то он говорит: «с приметами смертного», то есть в человеческом образе. — «Тогда как же всепроникновение?» — На то он говорит: «Адхокшаджу», то есть того, кем повержено вниз знание, рождённое от чувств; недоступного знанию всех чувств, чья природа непостижима восприятием и прочими свидетельствами. Потому смысл тот, что и при таком облике всепроникновение в Нём есть. А что из «Адхокшаджи» истолкована и непроявленность — это здесь не приведено.
— Но если всепроникновение не оставлено и при человеческом образе, почему оно не явилось матери?
— На то он говорит: «сочтя своим сыном». Такова уж природа особой расы премы, именуемой ватсалой и прочими: полнотою своего блаженства она застилает самый путь переживания Его таковости. И такое незнание Его доблести есть именно её величие: ведь то, что она связала Его верёвками, есть проявление той самой расы премы. О том и сказано: «не этого — ни Виринча, ни Бхава» и далее.
Словами «как обычного» и словом «Адхокшаджу» отвергнуто и такое толкование, будто вещь всепроникающа, а приметы смертного у неё от майи. Ведь только там, где предмет доступен рассуждению, при виде невозможности какого-нибудь способа такое и допускают. А где предмет сам по себе рассуждение превзошёл, принимать это — крайняя глупость: всё равно что счесть фокусом пылание огня по имени бадава в самой середине вместилища вод. И шрути: «Боги — после истворения этого; кто же знает, откуда оно возникло?» — и прочие.
Более того: подразумевается всепроникновение именно того Шри образа, от которого ушло связывание, — ибо «который» и «тот» соотнесены, и ибо это объясняет её незнание. А образом быть возможно лишь у ограниченного, ибо устроено оно обликом рук, ног и прочего. Потому именно у него в нём одновременно и ограниченность, и всепроникновение.
Ведь и в самом коренном учении показано, что Он есть вместилище сотни взаимно противоположных сил. И в мире видится таковость у великих снадобий, что губят все три изъяна разом.
Так же всепроникновение сказано в «Брахма-самхите»: «Путь, проходимый ветром и умом быков-муни за сто коти лет, — и тот лежит в пределе кончика Его стопы, чья истина непостижима; того изначального Пурушу, Говинду, я чту».
И шрути, засвидетельствованная бхашьей Мадхвы: «Негрубый, немалый, несредний и средний, непроникающий и проникающий, Хари — начало и безначальный, не-вселенная и вселенная, с качествами и без качеств». Так же и «Нрисимха-тапани»: «Четвёртый и не-четвёртый, душа и не-душа, грозный и негрозный, герой и не-герой, великий и невеликий, Вишну и не-Вишну, пылающий и непылающий, всюду обращённый ликом и не всюду» — и далее. В «Брахма-пуране»: «Негрубый и подобный малому, не-вселенная и вселенная, — он, чей облик составлен противоположными свойствами, Пурушоттама по владычеству».
Так же видно и в «Шри Вишну-дхарме»: «Тому, чей образ мал до тысячной части предела атома, и кто держит вселенные, пребывающие внутри десятитысячной части Его чрева».
Потому и упанишады Шри Гиты: «Мною простёрт весь этот мир, имеющим непроявленный образ; все существа пребывают во Мне, а Я в них не пребываю. И не пребывают существа во Мне — смотри Мою владычную йогу». «Имеющим непроявленный образ» — то есть имеющим такой облик, образ, чья природа вне области мощи разума.
6dfcecd7a8b9 · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Разбор ведётся по самой механике связывания: чтобы обвязать, нужны верх и низ, наружное и внутреннее.
Ничего этого у Него нет — и всё же верёвка держит, потому что держит любовь, а не верёвка.
А незнание матери названо не изъяном, а её величием: полнота блаженства застит путь к знанию.