अत एव श्रीमद्भागवतस्य निगमकल्पतरुपरमफलभूतस्य श्रैष्ठ्ये सत्य् अपि तथाभूतस्यापि भगवदाख्यपरमतत्त्वस्योत्कर्षविद्यारूपत्वाद् एव परमश्रैष्ठ्यम् आह— धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैर् ईश्वरः सद्यो हृद्य् अवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस् तत्क्षणात् ॥ अत्र यस् तावद् धर्मो निरूप्यते स खलु, स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिर् अधोक्षजे इत्यादिकया, अतः पुम्भिर् द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागशः । स्वानुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर् हरितोषणम् ॥ इत्यन्तया रीत्या भगवत्सन्तोषणैकतात्पर्येण शुद्धभक्त्युत्पादकतया निरूपणात् परम एव । यतः सोऽपि तदेकतात्पर्यत्वात् प्रकर्षेण उज्झितं कैतवं फलाभिसन्धिलक्सणं कपटं यस्मिन् तथाभूतः । प्रशब्देन सालोक्यादिसर्वप्रकारमोक्षाभिसन्धिर् अपि निरस्तः । यत एवासौ तदेकतात्पर्यत्वेन निर्मत्सराणां फलकामुकस्येव परोत्कर्षासहनं मत्सरः, तद्रहितानाम् एव, तदुपलक्षणत्वेन पश्वालम्भने दयालूनाम् एव च, सतां स्वधर्मपराणां विधीयते इति । एवम् ईदृशं स्पष्टम् अनुक्तवतः कर्मशास्त्राद् उपासनाशास्त्राच् चास्य तत्तत्प्रतिपादकांशे श्रैष्ठ्यम् उक्तम्, उभयत्रैव धर्मोत्पत्तेः । तद् एवं सति साक्षात् श्रवणकीर्तनादिरूपस्य वार्तातिदूरत एवास्ताम् इति भावः । अथ ज्ञानकाण्डशाखाभ्योऽप्य् अस्य पूर्ववत् श्रैष्ठ्यम् आह—वेद्यम् इति । भगवद्भक्तिनिरपेक्षप्रायेषु तेषु प्रतिपादितम् अपि श्रेयःसृतिं भक्तिम् उदस्य इत्यादिन्यायेन वेद्यं निश्चेयं भवतीत्य् अत्रैव वेद्यम् इत्य् अर्थः । तन्मतैकदेशिशास्त्रेभ्यो वैशिष्ट्यम् आह—शिवं स्वरूपं परमानन्दं ददात्य् अनुभावयतीति । तथा तापत्रयम् उन्मूलयति तन्मूलभूताविद्यापर्यन्तं खण्डयतीति । तथान्यत्र मुक्ताव् अनुभवामनने ह्य् अपुरुषार्थत्वापातः स्याद् इति तन्मननाद् अत्र तु वैशिष्ट्यम् इति । न चास्य तत्तद्दुर्लभवस्तुसाधनत्वे तादृशनिरूपणसौष्ठवम् एव कारणम् । अपि तु स्वरूपम् अपीत्य् आह—श्रीमद्भागवत इति । श्रीमद्भागवतत्वं भगवत्प्रतिपादकत्वं, श्रीमत्त्वं श्रीभगवन्नामादेर् इव तादृशस्वाभाविकशक्तिमत्त्वम् । नित्ययोगे मतुप् । अत एव समस्ततयैव निर्दिश्य नीलोत्पलादिवत् तन्नामत्वम् एव बोधितम्, अन्यथा त्व् अविमृष्टविधेयांशदोषः स्यात् । अत उक्तं श्रीगारुडे—ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रः श्रीमद्भागवताभिधः इति । टीकाकृद्भिर् अपि श्रीमद्भागवताभिधः सुरतरुर् इति । अतः क्वचित् केवलभागवताख्यत्वं तु सत्यभामा भामा इतिवत् । तादृशप्रभावत्वे कारणं परमश्रेष्ठकर्तृकत्वम् अप्य् आह—महामुनिः श्रीभगवान्, तस्यैव परमविचारपारङ्गतत्वात्, महाप्रभावगणशिरोमणित्वाच् च । स मुनिर् भूत्वा समचिन्तयत् इति श्रुतेः । तेन प्रथमं चतुःश्लोकीरूपेण सङ्क्षेपतः प्रकाशिते, कस्मै येन विभाषितोऽयम् इत्याद्यनुसारेन सम्पूर्ण एव वा प्रकाशिते । तद् एवं श्रैष्ठ्यजातम् अन्यत्रापि प्रायः सम्भवतु नाम सर्वज्ञानशास्त्रपरमज्ञेयपुरुषार्थशिरोमणिश्रीभगवत्साक्षात्कारस् तत्रैव सुलभ इति वदन् सर्वोर्ध्वप्रभावम् आह—किं वा इति । परैः शास्त्रैस् तदुक्तसाधनैर् वा, ईश्वरो भगवान् हृदि किं वा, सद्य एवावरुध्यते स्थिरीक्रियते । वाशब्दः कटाक्षे । किन्तु विलम्बेन कथञ्चिद् एव । अत्र तु शुश्रूषुभिः श्रोतुम् इच्छद्भिर् एव तत्क्षणाद् एवावरुध्यते । ननु इदम् एव तर्हि सर्वे किम् इति न शृण्वन्ति? तत्राह—कृतिभिर् इति सुकृतिभिर् इत्य् अर्थः । श्रवणेच्छा तु तादृशसुकृतिं विना नोत्पद्यत इति भावः । अथवा, अपरैर् मोक्षपर्यन्तकामनारहितेश्वराराधनलक्षणधर्मब्रह्मसाक्षात्कारादिभिर् उक्तैर् अनुक्तैर् वा साध्यैस् तैर् अत्र किं वा कियद् वा माहात्म्यम् उपपन्नम् इत्य् अर्थः । यतो य ईश्वरः कृतिभिः कथञ्चित् तत्तत्साधनानुक्रमलब्धया भक्त्या कृतार्थैः सद्यस् तदेकक्षणम् एव व्याप्य हृदि स्थिरीक्रियते स एवात्र श्रोतुम् इच्छद्भिर् एव तत्क्षणम् आरभ्य सर्वदैवेति । तस्माद् अत्र काण्डत्रयरहस्यस्य प्रव्यक्तप्रतिपादनादेर् विशेषत ईश्वराकर्षिविद्यारूपत्वाच् चेदम् एव सर्वशास्त्रेभ्यः श्रेष्ठम् । अत एवात्र “इति”पदस्य त्रिरुक्तिः कृता । सा हि निर्धारणार्थेति । अतो नित्यम् एतद् एव सर्वैर् एव श्रोतव्यम् इति भावः ॥ ॥
ata eva śrīmad-bhāgavatasya nigama-kalpa-taru-parama-phala-bhūtasya śraiṣṭhye saty api tathābhūtasyāpi bhagavad-ākhya-parama-tattvasyotkarṣa-vidyā-rūpatvād eva parama-śraiṣṭhyam āha— dharmaḥ projjhita-kaitavo'tra paramo nirmatsarāṇāṁ satāṁ vedyaṁ vāstavam atra vastu śivadaṁ tāpa-trayonmūlanam | śrīmad-bhāgavate mahā-muni-kṛte kiṁ vā parair īśvaraḥ sadyo hṛdy avarudhyate'tra kṛtibhiḥ śuśrūṣubhis tat-kṣaṇāt || atra yas tāvad dharmo nirūpyate sa khalu, sa vai puṁsāṁ paro dharmo yato bhaktir adhokṣaje ity-ādikayā, ataḥ pumbhir dvija-śreṣṭhā varṇāśrama-vibhāgaśaḥ | svānuṣṭhitasya dharmasya saṁsiddhir hari-toṣaṇam || ity-antayā rītyā bhagavat-santoṣaṇaika-tātparyeṇa śuddha-bhakty-utpādakatayā nirūpaṇāt parama eva | yataḥ so'pi tad-eka-tātparyatvāt pra-karṣeṇa ujjhitaṁ kaitavaṁ phalābhisandhi-laksaṇaṁ kapaṭaṁ yasmin tathā-bhūtaḥ | pra-śabdena sālokyādi-sarva-prakāra-mokṣābhisandhir api nirastaḥ | yata evāsau tad-eka-tātparyatvena nirmatsarāṇāṁ phala-kāmukasyeva parotkarṣāsahanaṁ matsaraḥ, tad-rahitānām eva, tad-upalakṣaṇatvena paśv-ālambhane dayālūnām eva ca, satāṁ sva-dharma-parāṇāṁ vidhīyate iti | evam īdṛśaṁ spaṣṭam anuktavataḥ karma-śāstrād upāsanā-śāstrāc cāsya tat-tat-pratipādakāṁśe śraiṣṭhyam uktam, ubhayatraiva dharmotpatteḥ | tad evaṁ sati sākṣāt śravaṇa-kīrtanādi-rūpasya vārtātidūrata evāstām iti bhāvaḥ | atha jñāna-kāṇḍa-śākhābhyo'py asya pūrvavat śraiṣṭhyam āha—vedyam iti | bhagavad-bhakti-nirapekṣa-prāyeṣu teṣu pratipāditam api śreyaḥ-sṛtiṁ bhaktim udasya ity-ādi-nyāyena vedyaṁ niśceyaṁ bhavatīty atraiva vedyam ity arthaḥ | tan-mataika-deśi-śāstrebhyo vaiśiṣṭyam āha—śivaṁ svarūpaṁ paramānandaṁ dadāty anubhāvayatīti | tathā tāpa-trayam unmūlayati tan-mūla-bhūtāvidyā-paryantaṁ khaṇḍayatīti | tathānyatra muktāv anubhavāmanane hy apuruṣārthatvāpātaḥ syād iti tan-mananād atra tu vaiśiṣṭyam iti | na cāsya tat-tad-durlabha-vastu-sādhanatve tādṛśa-nirūpaṇa-sauṣṭhavam eva kāraṇam | api tu svarūpam apīty āha—śrīmad-bhāgavata iti | śrīmad-bhāgavatatvaṁ bhagavat-pratipādakatvaṁ, śrīmattvaṁ śrī-bhagavan-nāmāder iva tādṛśa-svābhāvika-śaktimattvam | nitya-yoge matup | ata eva samastatayaiva nirdiśya nīlotpalādivat tan-nāmatvam eva bodhitam, anyathā tv avimṛṣṭa-vidheyāṁśa-doṣaḥ syāt | ata uktaṁ śrī-gāruḍe—grantho'ṣṭādaśa-sāhasraḥ śrīmad-bhāgavatābhidhaḥ iti | ṭīkā-kṛdbhir api śrīmad-bhāgavatābhidhaḥ sura-tarur iti | ataḥ kvacit kevala-bhāgavatākhyatvaṁ tu satya-bhāmā bhāmā itivat | tādṛśa-prabhāvatve kāraṇaṁ parama-śreṣṭha-kartṛkatvam apy āha—mahā-muniḥ śrī-bhagavān, tasyaiva parama-vicāra-pāraṅgatatvāt, mahā-prabhāva-gaṇa-śiromaṇitvāc ca | sa munir bhūtvā samacintayat iti śruteḥ | tena prathamaṁ catuḥ-ślokī-rūpeṇa saṅkṣepataḥ prakāśite, kasmai yena vibhāṣito'yam ity-ādy-anusārena sampūrṇa eva vā prakāśite | tad evaṁ śraiṣṭhya-jātam anyatrāpi prāyaḥ sambhavatu nāma sarva-jñāna-śāstra-parama-jñeya-puruṣārtha-śiromaṇi-śrī-bhagavat-sākṣātkāras tatraiva sulabha iti vadan sarvordhva-prabhāvam āha—kiṁ vā iti | paraiḥ śāstrais tad-ukta-sādhanair vā, īśvaro bhagavān hṛdi kiṁ vā, sadya evāvarudhyate sthirīkriyate | vā-śabdaḥ kaṭākṣe | kintu vilambena kathañcid eva | atra tu śuśrūṣubhiḥ śrotum icchadbhir eva tat-kṣaṇād evāvarudhyate | nanu idam eva tarhi sarve kim iti na śṛṇvanti? tatrāha—kṛtibhir iti sukṛtibhir ity arthaḥ | śravaṇecchā tu tādṛśa-sukṛtiṁ vinā notpadyata iti bhāvaḥ | athavā, aparair mokṣa-paryanta-kāmanā-rahiteśvarārādhana-lakṣaṇa-dharma-brahma-sākṣātkārādibhir uktair anuktair vā sādhyais tair atra kiṁ vā kiyad vā māhātmyam upapannam ity arthaḥ | yato ya īśvaraḥ kṛtibhiḥ kathañcit tat-tat-sādhanānukrama-labdhayā bhaktyā kṛtārthaiḥ sadyas tad-eka-kṣaṇam eva vyāpya hṛdi sthirīkriyate sa evātra śrotum icchadbhir eva tat-kṣaṇam ārabhya sarvadaiveti | tasmād atra kāṇḍa-traya-rahasyasya pravyakta-pratipādanāder viśeṣata īśvarākarṣi-vidyā-rūpatvāc cedam eva sarva-śāstrebhyaḥ śreṣṭham | ata evātra “iti”-padasya trir-uktiḥ kṛtā | sā hi nirdhāraṇārtheti | ato nityam etad eva sarvair eva śrotavyam iti bhāvaḥ || ||
Потому он говорит, что хотя прекрасная «Бхагавата» и превосходна, будучи высшим плодом древа писания, исполняющего желания, — крайнее её превосходство именно в том, что она есть знание о превосходстве той высшей сущности, что именуется «Бхагаваном»:
«Закон здесь высший, и обман в нём вполне отброшен; для независтливых благих здесь познаваема подлинная вещь, дающая благо, исторгающая троицу мук, — в „Шримад-Бхагавате“, созданной великим мудрецом. Что же иными? Владыка тотчас удерживается здесь в сердце благими, что желают слушать, — в тот же миг».
Тот закон, который тут описывается, именно «высший» — ибо он описан с одним лишь намерением удовлетворить Бхагавана и потому порождает чистую преданность, обычаем от «тот высший закон людей, от которого преданность Запредельному чувствам» и далее до «потому, о лучшие из дваждырождённых, совершенство закона, исполненного людьми по разделению варн и ашрамов, есть удовлетворение Хари».
Ибо и он, имея то одно намерением, таков, что в нём «вполне отброшен» «обман», то есть хитрость, чей признак — намерение о плоде. Словом «вполне» отвергнуто и намерение о всяком роде освобождения — салокье и прочем.
Ибо именно потому, имея то одно намерением, он предписывается лишь «независтливым» — лишённым зависти, то есть нетерпения чужого превосходства, как у желающего плода; и, по указанию тем же, лишь сострадательным при заклании животных, — «благим», то есть преданным своему закону.
Так сказано о превосходстве её, в той и той утверждающей части, над писанием о деле и писанием о поклонении, которые такого ясно не сказали, — ибо и там и там возникает закон. А раз так, то о том, что есть слушание, воспевание и прочее воочию, речь и вовсе далека.
Далее он говорит о превосходстве её, как и прежде, над ветвями раздела знания: «познаваема» и далее. То есть: хотя утверждено и в них, большею частью не требующих преданности Бхагавану, всё же по правилу «отбросив преданность, дорогу блага» и далее — «познаваемо», то есть удостоверяемо, именно здесь.
Отличие от писаний, держащихся одной части их мнения, он говорит: «благо», то есть собственный облик, высшее блаженство, она «даёт», то есть даёт пережить. Так же она «исторгает» «троицу мук» — разбивает их вплоть до неведения, которое им корень. И ещё: в ином месте при освобождении не признают переживания, и потому выпадало бы, что оно не цель человека; а здесь оно признано, — вот и отличие.
И причина того, что она даёт достигнуть тех и тех труднодостижимых вещей, не одно лишь совершенство такого описания, но и собственный её облик, — говорит он: «в „Шримад-Бхагавате“». Быть «Шримад-Бхагаватой» значит утверждать Бхагавана; а обладание «Шри» — обладание такою природною силой, как у имени Шри Бхагавана и прочего; суффикс «мат» здесь при постоянной связи.
Потому, назвав её целым, дано понять, что это и есть её имя, как «синий лотос» и прочее; иначе был бы изъян необдуманной части сказуемого. Потому и сказано в прекрасной «Гаруде»: «книга в восемнадцать тысяч, именуемая „Шримад-Бхагаватой“». И творцы тики: «древо богов, именуемое „Шримад-Бхагаватой“». А что где-то она зовётся одною лишь «Бхагаватой» — это как «Сатьябхама — Бхама».
Причину такой её силы — что творец её крайне превосходен — он тоже называет: «великий мудрец», то есть Шри Бхагаван, ибо Он достиг предела высшего рассуждения и есть венец сонма великих сил. По шрути: «он, став мудрецом, помыслил». Им она сперва проявлена кратко, в облике четырёх строф, — или же проявлена полностью, по словам «кому, кем изречён этот» и далее.
Итак, пусть множество превосходств большею частью найдётся и в ином; но, говоря, что постижение воочию Шри Бхагавана — высшего познаваемого всех писаний знания, венца целей человека — легко лишь здесь, он говорит о силе, что выше всего: «что же» и далее.
«Иными», то есть писаниями или названными ими средствами, «Владыка», то есть Бхагаван, «в сердце» — «что же», разве «тотчас» «удерживается», то есть утверждается? Слово «же» — в значении намёка: нет, лишь с промедлением и как-нибудь. А «здесь» — «желающими слушать», то есть лишь желающими слушать, Он удерживается «в тот же миг».
Но ведь тогда почему же все этого не слушают? На это он говорит: «благими», то есть имеющими благодеяние. Смысл: без такого благодеяния и желания слушать не возникает.
Или иначе: «иными», то есть теми достижимыми — сказанными или несказанными: законом, чей признак почитание Владыки, лишённым желания вплоть до освобождения, постижением Брахмана воочию и прочим, — «что же» здесь, то есть сколько величия ими достигнуто? Ибо тот Владыка, который благими, исполнившими цель, как-нибудь — преданностью, обретённою порядком тех и тех средств, — «тотчас», то есть охватив один тот же миг, утверждается в сердце, — Он же здесь утверждается лишь желающими слушать, с того самого мига и навсегда.
Потому — и по тому, что тайна трёх разделов здесь утверждена вполне явно, и особенно потому, что она есть знание, привлекающее Владыку, — именно она лучше всех писаний. Потому здесь слово «ити» произнесено трижды: оно ведь служит удостоверению. Потому смысл тот, что всегда и всем надо слушать именно её.
108584ba4758 · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Первенство книги доказывается не громкостью хвалы, а разбором каждого слова первого стиха.
Самое сильное место — «что же иными»: не «хуже», а «сколько же» — вопрос оставлен без ответа.
И условие поставлено одно, и оно не в усилии: желать слушать.