तद् एव व्यनक्ति— योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलम् अनामरूपो भगवान् अनन्तः । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभिर् भेजे स मह्यं परमः प्रसीदतु ॥ यो नामरूपरहित एव नामानि रूपाणि च भेजे प्रकटितवान् । जन्मकर्मभिः सह तानि च प्रकटितवान् इत्य् अर्थः । व्यतिरेके दोषम् आह—अनन्त इति । यदि तस्मिन् नामरूपित्वादिकं नास्ति, तर्हि तच्छक्तिमत्त्वं प्रति सान्तत्वम् एव प्रसज्येतेति । तद् उक्तं प्रचेतोभिः—न ह्य् अन्तस् त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे इति । तत्तत्प्रकाशने हेतुः—भगवान् भगात्मकशक्तिमान् । तस्याः शक्तेर् मायात्वम् निषेधति—परमः । पराख्यशक्तिरूपा मा लक्ष्मीर् यस्मिन् । अन्यथा परमत्वव्याघातः स्याद् इति भावः । तस्मान् न मायया सर्वं सर्वम् ऐश्वर्यसम्भवम् । अमायी हीश्वरो यस्मात् तस्मात् तं परमं विदुः ॥ इत्य् उक्तेः । ननु, सर्वनामविश्वरूपत्वे तद्राहित्ये च सन्त्य् एव तत्तदुपासकाः प्रमाणम् । अत्र तु के स्युः? इत्य् आशङ्क्याह—पादमूलं भजताम् अनुग्रहार्थम् इति । योगसाङ्ख्ययोस् तत् तत्त्वं न सम्यक् प्रकाशते, किन्तु भक्ताव् एव । भक्तिर् एवैनं नयति, भक्तिर् एवैनं दर्शयति इत्यादिश्रुतेः । तस्माद् युक्तं तयोर् विवादमात्रत्वम् इति भावः । अत एव वक्ष्यतेऽनन्तरम् एव— इति संस्तुवतस् तस्य स तस्मिन्न् अघमर्षणे । प्रादुरासीत् कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः ॥ कृतपादः सुपर्णांसे इत्यादेः । पादमूलं भजताम् इत्य् अनेन तान् प्रति रूपप्राकट्यात् पूर्वम् अपि रूपम् अस्त्य् एवेति व्यञ्जितम् । चरणं पवित्रं विततं पुराणम् इत्यादिश्रुतेः । भेजे इत्य् अतीतनिर्देशः प्रामाण्यदार्ढ्यायानादित्वं बोधयति । अनन्तपदस्य च नामानि रूपाणि चानन्तान्य् एवेति भावः । अत्र प्राकृतनामरूपरहितोऽपि इति टीका च ॥ ॥
tad eva vyanakti— yo'nugrahārthaṁ bhajatāṁ pāda-mūlam anāma-rūpo bhagavān anantaḥ | nāmāni rūpāṇi ca janma-karmabhir bheje sa mahyaṁ paramaḥ prasīdatu || yo nāma-rūpa-rahita eva nāmāni rūpāṇi ca bheje prakaṭitavān | janma-karmabhiḥ saha tāni ca prakaṭitavān ity arthaḥ | vyatireke doṣam āha—ananta iti | yadi tasmin nāma-rūpitvādikaṁ nāsti, tarhi tac-chaktimattvaṁ prati sāntatvam eva prasajyeteti | tad uktaṁ pracetobhiḥ—na hy antas tvad-vibhūtīnāṁ so'nanta iti gīyase iti | tat-tat-prakāśane hetuḥ—bhagavān bhagātmaka-śaktimān | tasyāḥ śakter māyātvam niṣedhati—paramaḥ | parākhya-śakti-rūpā mā lakṣmīr yasmin | anyathā paramatva-vyāghātaḥ syād iti bhāvaḥ | tasmān na māyayā sarvaṁ sarvam aiśvarya-sambhavam | amāyī hīśvaro yasmāt tasmāt taṁ paramaṁ viduḥ || ity ukteḥ | nanu, sarva-nāma-viśva-rūpatve tad-rāhitye ca santy eva tat-tad-upāsakāḥ pramāṇam | atra tu ke syuḥ? ity āśaṅkyāha—pāda-mūlaṁ bhajatām anugrahārtham iti | yoga-sāṅkhyayos tat tattvaṁ na samyak prakāśate, kintu bhaktāv eva | bhaktir evainaṁ nayati, bhaktir evainaṁ darśayati ity-ādi-śruteḥ | tasmād yuktaṁ tayor vivāda-mātratvam iti bhāvaḥ | ata eva vakṣyate'nantaram eva— iti saṁstuvatas tasya sa tasminn agha-marṣaṇe | prādurāsīt kuru-śreṣṭha bhagavān bhakta-vatsalaḥ || kṛta-pādaḥ suparṇāṁse ity-ādeḥ | pāda-mūlaṁ bhajatām ity anena tān prati rūpa-prākaṭyāt pūrvam api rūpam asty eveti vyañjitam | caraṇaṁ pavitraṁ vitataṁ purāṇam ity-ādi-śruteḥ | bheje ity atīta-nirdeśaḥ prāmāṇya-dārḍhyāyānāditvaṁ bodhayati | ananta-padasya ca nāmāni rūpāṇi cānantāny eveti bhāvaḥ | atra prākṛta-nāma-rūpa-rahito'pi iti ṭīkā ca || ||
Это он и являет:
«Который, ради милости к почитающим подножие Его стоп, — Бхагаван, бесконечный, без имени и облика, — принял имена и образы вместе с рождениями и действиями: пусть Он, высший, будет ко мне милостив».
То есть: Тот, кто именно лишён имени и облика, «принял», то есть проявил, «имена и образы»; и проявил их вместе с «рождениями и действиями».
Изъян обратного он называет словом «бесконечный»: если бы в Нём не было обладания именем, обликом и прочим, то Ему навязалась бы конечность в отношении обладания тою силой. О том сказано Прачетами: «ведь нет конца Твоим проявлениям — оттого Тебя и воспевают как Бесконечного».
Причина проявления того и того: «Бхагаван», то есть обладающий силой, чья суть — бхага. А что та сила не майя, он отвергает словом «высший»: тот, в ком «ма» — Лакшми, имеющая обликом силу, именуемую «пара». Иначе разрушилась бы Его высшесть. По речению: «потому не всё от майи: всё — от возможности владычества; и поскольку Владыка без майи, потому Его и знают высшим».
Но ведь и для того, что Он — всех имён и облик вселенной, и для того, что Он этого лишён, есть свидетельство — те и те почитатели. А здесь кто был бы свидетелем? Заподозрив это, он говорит: «ради милости к почитающим подножие стоп». То есть: та сущность вполне проявляется не у йоги и санкхьи, а именно в преданности. По шрути «преданность и ведёт его, преданность и показывает его» и далее. Потому смысл тот, что у тех двух — лишь спор.
Потому тут же вслед и будет сказано: «так восхвалявшему его, о лучший из Куру, явился в том месте, смывающем грехи, Бхагаван, нежный к преданным»; «поставивший стопу на плечо Супарны» и далее.
Словами «почитающих подножие стоп» выражено, что образ есть и до того, как проявлен им. По шрути «стопа чистая, простёртая, древняя» и далее.
Указание на прошедшее в слове «принял» даёт понять безначальность — ради твёрдости достоверности. А слово «бесконечный» значит и то, что имена и образы Его бесконечны.
И тика здесь: «хотя и лишённый вещественных имени и облика».
1320ae77625b · published Sep 20, 2026, 11:13:10 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Довод тонкий: отними у Него имя и облик — и сила Его окажется конечной.
Потому «бесконечный» стоит в стихе не как похвала, а как звено рассуждения.
А решает спор не рассуждение, а третья сторона: те, кто почитает Его стопы, — им Он и показывается.